Ҳутбаи Шомия

Хутбаи Шомия

(Агар биз Ислом ахлоқининг ва иймон ҳақиқатларининг камолотини амалларимиз билан изҳор этсак, бошқа динларга эргашувчилар, албатта жамоатларла Исломиятга киражаклар, балки Ер куррасининг баъзи қитъалари ва давлатлари ҳам Исломиятни қабул қилажаклар.)

Бу Хутбаи Шомия асари Устоз Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратлари тарафидан ўттиз беш ёшлик пайтларида, Шом* уламоларининг қаттиқ илтимосларига кўра, Шомдаги Умавий Жоме Масжидида ўқилган бир хутбадир. Жуда буюк бир аҳамиятга эга бўлгани учун ўша вақтда Шомда бир ҳафта ичида икки марта чоп этилган. Кейинроқ муаллиф Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратлари тарафидан нашр қилинган.

Арабий Хутбаи Шомиянинг

муқаддимаси.

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ  * وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ

Азиз Сиддиқ Қардошларим!

Қирқ йил аввал Шомдаги Умавий Жоме Масжидида, Шом уламоларининг қаттиқ илтимосларига биноан, ораларида юзтача аҳли илм бўлган ўн минг одамга яқин азим бир жамоатга берилган бу арабий дарс рисоласидаги ҳақиқатларни, бир ҳисси қоблал вуқу, яъни аввалдан сезиш ҳисси билан, Эски Саид ҳис қилган, камоли қатъиятла хушхабарлар берган ва жуда яқин бир замонда у ҳақиқатлар кўринади деб ўйлаган. Ҳолбуки, икки жаҳон уруши ва йигирма беш йиллик бир истибдоди мутлақ, у ҳисси қоблал вуқунинг қирқ-эллик йил кечикиб кетишига сабаб бўлган. Ўша вақтларда берган хабарлари Олами Исломиятда энди, айнан юзага чиқа бошлади. Демак бу жуда аҳамиятли дарс, вақти ўтган эски бир хутба эмас, балки тўгридан-тўқри 1327нинг ўрнига 1371да ва Жомеи Умавий ўрнига Олами Ислом жомеида уч юз етмиш миллионлик жамоатга ҳақиқатли ва янги бир ижтимоий ва Исломий дарсдир дея, таржимасини нашр этмоқ замони келди деган таҳминдаман.

Саид Нурсий.

* * *

 Ғоят муҳим бир саволга берилган жуда аҳамиятли бир жавобни бу ерда ёзиш муносиб кўрилди. Чунки қирқ йил аввал, Эски Саид у дарсида аввалдан сезиб, Рисолаи Нурнинг ажойиб дарсларини ва таъсирини кўргандек баҳс юритади. Шунинг учун ул савол-жавобни ёзамиз. Шундайки:

Кўплар тарафидан ҳам менга, ҳам баъзи Нур биродарларимга савол бериб дейдиларки:

"Нега бу қадар кўп душмани бўлишига қарамай ва қайсар файласуфлар ва аҳли залолат олдида Рисолаи Нур мағлуб бўлмаётир? Миллионлаб қийматли, ҳақиқий иймоний ва Исломий китобларнинг тарқалишига бир даража тўсиқ қўйганлари ҳолда;

маишатпарастлик ва дунё ҳаётининг лаззатлари ила кўп бечора ёшларни ва инсонларни иймон ҳақиқатларидан маҳрум қилганлари ҳолда;

энг шиддатли ҳужум ва энг ғаддорона муомала ва жуда кўп ёлғонлар билан ва тескари ташвиқотлар билан Рисолаи Нурни синдирмоқ, инсонларни ундан ҳуркитмоқ ва воз кечиришга уринганлари ҳолда;

ҳеч бир асарда кўрилмаган бир тарзда Рисолаи Нурнинг тарқалиши, ҳатто кўпи қўлёзма ҳолида, олти юз минг нусха рисолалар камоли иштиёқ ила парда остида тарқалиши, ҳамда мамлакат ичида ва хорижда камоли иштиёқ ила ўзини ўқиттиришининг ҳикмати недир? Сабаби недир?" деган мазмундаги кўп саволларга жавобан деймизки:

Қуръони Ҳакиймнинг мўъжизавий сирига кўра, унинг ҳақиқий бир тафсири бўлган Рисолаи Нур, залолатда - шу дунёнинг ўзида ҳам маънавий бир Жаҳаннам, иймонда эса - шу дунёнинг ўзида ҳам маънавий бир Жаннат борлигини исбот этади. Ҳамда гуноҳларнинг ва ёмонликларнинг ва ҳаром лаззатларнинг ичида маънавий аламли азоблар борлигини кўрсатиб, ҳасанот ва гўзал ҳислатларда ва шариат ҳақиқатларига амал қилишда, Жаннат лаззатлари каби маънавий лаззатлар борлигини исбот этади. Маишатпарастларнинг ва залолатга тушганларнинг ақли жойида бўлганларини мазкур жиҳат билан қутқаради. Чунки бу замонда иккита даҳшатли ҳолат бор.

Биринчиси: Оқибатни ўйламаган ва бир мисқол нақд лаззатни келажакдаги бир ботмон лаззатлардан устун қўйган инсоннинг ҳиссиёти, ақл ва фикр устидан ғалаба қилганидан, маишатпарастларни маишатларидан қутқаришнинг ягона чораси, айни лаззатида аламини кўрсатиб ҳиссини мағлуб этмоқдир. Ҳамда  .... оятининг ишорасига кўра, бу замонда охиратнинг олмос каби неъматларини, лаззатларини билгани ҳолда, дунёвий синиб кетувчи шиша парчаларини ундан устун қўйиш, аҳли иймон бўлгани ҳолда, аҳли залолатга дунёга муҳаббат қўйиб, у жиҳатда қарам бўлиб қолиш таҳликасидан қутқаришнинг ягона чораси, дунёда ҳам Жаҳаннам азобини ва аламларини кўрсатишлик билан бўладики, Рисолаи Нур шу маслакдан кетаётир... Йўқса бу замондаги куфри мутлақнинг ва фандан келган залолатнинг ва маишатпарастликка бўлган ишқибозликнинг ўжарлиги қаршисида, Жаноби Ҳақни таниттириб, Жаҳаннамнинг борлигини исбот қилгандан сўнг, унинг азоби ила инсонларни ёмонликдан, гуноҳлардан воз кечирадиган дарсларни ўнта, балки йигирмата одамдан биттаси олиши мумкин. Дарс олгандан кейин ҳам, "Жаноби Ҳақ Ғафурур-раҳиймдир, ҳам Жаҳаннам жуда узоқдир" дея, маишатида давом этиши мумкин. Қалби, руҳи ҳиссиётига мағлуб бўлади.

Хуллас, Рисолаи Нурдаги аксар мувозаналар, куфр ва залолатнинг дунёдаги ачинарли ва ҳуркитувчи натижаларини кўрсатиш билан, энг қайсар ва нафспараст инсонларни ҳам у ифлос, ҳаром лаззатлар ва маишатлардан нафратлантириб ақли жойида бўлганларини тавбага етаклайди.

У мувозаналардан Олтинчи, Еттинчи, Саккизинчи Сўзлардаги кичик мувозаналар ва Ўттиз Иккинчи Сўзнинг Учинчи Бобидаги узун мувозана, энг ношуд ва залолатда юрган одамни ҳам ҳуркитади, дарсини қабул этдиради.

Масалан: Нур Оятидаги ҳаёлий саёҳатда ҳақиқат ўлароқ кўрилган вазиятларни ғоят қисқача баён этамиз. Тафсилотини истаганлар "Сиккаи Ғайбия" мажмуасининг охиридаги 246-дан 248-саҳифага қадар боқсин.

Азжумла: Ул хаёлий саёҳатда, ризққа муҳтож бўлган ҳайвонот оламини кўрган вақтим, моддий фалсафа назари билан боқдим. Ҳадсиз муҳтожликлари ва шиддатли очликлари билан бирга, заифлиги ва ожизлиги ул жонзотлар оламини менга жуда қамгин ва алам ичра кўрсатди. Аҳли залолат ва қафлатнинг назари билан боққанимдан фарёд айладим. Бирдан Қуръон ҳикмати ва иймон дурбини ила кўрдимки:

Раҳмон исми Раззоқ буржида порлоқ бир қуёшдек чиқди. Ул оч, бечора жонзотлар оламини раҳмат нури ила ёритди. Сўнгра ҳайвонот олами ичра, ҳайвон болаларининг заиф ва ожиз ва муҳтож ҳолда типирчилаб турган, ҳазин ва аламли ва ҳар кимни ачинтирувчи бир қоронғиликка чўмган бошқа бир оламни кўрдим. Аҳли залолатнинг назари ила боққанимга эйвоҳ дедим. Бирдан иймон менга бир кўзойнак берди, кўрдимки:

Раҳийм исми Шафқат буржида кўринди. Шу қадар гўзал ва ширин бир суратда бу ғамгин оламни севинчли оламга айлантириб ёритиб юбордики, шикоят ва ачиниш ва ҳузндан келган кўз ёшларимни, севинч ва шукрнинг лаззатларидан келган қатраларга айлантирди.

Сўнгра, кино лавҳалари каби менга инсон олами кўринди. Аҳли залолатнинг дурбини ила боқдим. У оламни шу қадар қоронғи, даҳшатли кўрдимки, қалбимнинг ич-ичидан фарёд этдим. Эйвоҳ! дедим. Чунки инсонларда абадиятга узаниб кетган орзу-истаклари,

ва коинотни қамраб олган тасаввурот ва фикрлари;

ва абадий бақо ва Абадий Саодатни ва Жаннатни ғоят жиддий равишда истаган ҳимматлари;

ва фитрий истеъдодлари;

ва табиатан чекланмаган, эркин ташлаб қўйилган туйғулари;

ва ҳадсиз мақсадларга юзланган эҳтиёжлари;

ва заифлиги ва ожизлиги билан бирга;

ҳужумларига дучор бўлган ҳадсиз мусибатлари ва душманлари билан бирга;

ғоят қисқа бир умрда ҳар кун ва ҳар соат ўлим таҳликаси остида, ғоят ташвишли бир ҳаёт, яшаш учун ғоят қийин ҳолда кун кечириш ичра, қалб ва виждон учун энг аламли ва энг мудҳиш бир ҳолат бўлган узлуксиз завол ва фироқ балосини чекмоқ ичра - аҳли ғафлат учун абадий зулмат эшиги суратида кўринган - қабрга ва мозористонга боқаётирлар. Бирма-бир ва тоифа-тоифа у зулматлар қудуқига отилмоқдалар.

Хуллас, шу инсон оламини бу зулматлар ичра кўрган онимда, қалб ва руҳ ва ақлимда, бутун инсоний ҳис-туйғуларим, балки вужудимнинг барча зарралари фарёд қилиб йиғлашга тайёр экан, бирдан Қуръондан келган нур ва иймон қуввати у залолат кўзойнагини синдириб, менга бир кўз берди. Кўрдимки: Жаноби Ҳақнинг Одил исми Ҳакийм буржида, Раҳмон исми Карийм буржида, Раҳийм исми Ғафур буржида, яъни маъносида, Боис исми Ворис буржида, Муҳйий исми Муҳсин буржида, Рабб исми Молик буржида биттадан қуёш сингари бирдан порлай бошладилар. У қоронғи инсон олами ичра мавжуд бўлган кўп оламларнинг барчасини ёритдилар, жонлантирдилар. Жаҳаннамий ҳолатларни кетказиб, нуроний охират оламидан дарчалар очиб, инсоннинг у паришон дунёсига нурлар сочдилар. Коинот зарралари ададича "Алҳамдулиллаҳ, Ашшукру лиллаҳ," дедим. Ва айналяқийн кўрдим ва қатъиян билдимки: "Иймонда маънавий бир жаннат ва залолатда маънавий бир жаҳаннам бор."

Сўнгра ер курраси олами кўринди. У хаёлий саёҳатимда динга итоат этмаган фалсафанинг зулматли илмий қонунлари хаёлимга оламни даҳшатли бир суратда кўрсатди. Етмиш баробар замбарак тўпидан ҳам тезроқ ҳаракат қилиб, йигирма беш минг йиллик масофани бир йилда босиб ўтган ва ҳар вақт тарқалишга ва парчаланишга мойил ва ичи зилзилали, жуда кекса ва жуда қариб қолган Ер курраси ичида ва у даҳшатли кема устида коинотнинг чексиз бўшлиқида саёҳат этган бечора нави инсон вазияти, менга ваҳшатли бир қоронғилик ичра кўринди. Бошим айланди. Кўзим тинди. Фалсафанинг кўзойнагини ерга урдим, синдирдим. Бирдан ҳикмати Қуръония ила ёришган бир кўз ила боқдим, кўрдимки: Холиқи Арз ва Самовотнинг Қодийр, Алийм, Рабб, Аллоҳ ва Раббус-Самовоти вал-Арз ва Мусаххируш-Шамси вал-Қамар исмлари - Раҳмат, Азамат, Рубубият буржларида қуёш каби порлай бошладилар. Ул қоронғи, ваҳшатли, даҳшатли оламни шундай ёритдиларки, у ҳолатда менинг иймонли кўзимга Ер курраси - ғоят мунтазам, мусаххар, мукаммал, хуш, ишончли ва ҳар кимнинг ризқлари ичида бўлган бир саёҳат кемаси, ҳамда сайр ва ором ва тижорат учун муҳайё қилинган ва руҳли жонзотларни қуёшнинг атрофида, мамлакати Раббонияда кездирмоқ ҳамда ёз ва баҳор ва кузнинг маҳсулотини ризқ истаганларга келтирмоқ учун бир кема, бир тайёра, бир поезд ҳукмида кўринди. Ер куррасининг зарралари ададича, "Алҳамдулиллаҳи ала неъматил иймон," дедим.

Хуллас, бунга қиёсан Рисолаи Нурда жуда кўп муқоясалар билан маишатпарастлар ва залолат аҳли, дунёда ҳам маънавий бир жаҳаннам ичра азоб чекканини, ҳамда иймон ва салоҳат аҳли, дунёда ҳам маънавий бир жаннат ичра, Исломият ва инсоният туйғуси ила ва иймоннинг порлаши ила ва унинг жилвалари ила маънавий лаззатларни ҳис қила оладилар. Балки иймонларининг даражасига кўра истифода эта оладилар.

Аммо бу бўронли замоннинг, ҳисларни ўлдирган ва башарнинг назарини оламнинг ҳар тарафига сочиб юборган ва бўғган жараёнлар, ҳисни ўлдирувчи бир телбалик берганки, аҳли залолат маънавий азобини вақтинча тўлиқ ҳис этолмайди. Аҳли ҳидоятни ҳам ғафлат босиб, ҳақиқий лаззатни қадрига етмайди.

Бу асрдаги иккинчи даҳшатли ҳол.

Аввалги замонларда куфри мутлақ ва фандан келган залолатлар ва қайсарона куфрдан келган инкор бу замонга нисбатан жуда оз эди. Шунинг учун аввалги Ислом муҳаққиқ олимларининг дарслари, ҳужжатлари у вақтларда тўлиқ қониқарли бўларди. Куфрнинг шак-шубҳаларини тезликда йўқ қила оларди. Аллоҳга иймон умумий бўлганидан, Аллоҳни таниттирмоқла ва жаҳаннам азобини хотирлатиш билан кўпчиликни бузуқликлардан, залолатлардан воз кечириш мумкин бўларди. Ҳозир эса, аввалги замондаги бир мамлакатда бир мутлақ кофир ўрнига, ҳозир бир туманда юзта топилиши мумкин. Қадимда фан ва илм ила залолатга кириб, қайсарлик ва инкор ила иймон ҳақиқатларига қарши чиққанлар ҳозир юз баробар зиёдалашган. Бу инкор қилувчи қайсарлар фиръавн даражасидаги ғурур ила ва даҳшатли залолатлари билан иймон ҳақиқатларига қарши чиққанларидан, албатта буларга атом бомбаси каби - бу дунёда уларнинг пойдеворини парча-парча қиладиган - бир муқаддас ҳақиқат лозимдирки, уларнинг тажовузларини тўхтата олсин ва бир қисмини иймонга келтирсин.

Хуллас, Жаноби Ҳаққа ҳадсиз шукрлар бўлсинки, бу замоннинг айни ярасига бир малҳам ўлароқ Қуръони Мўъжизул Баённинг бир маънавий мўъжизаси ва шуълалари деб топилган Рисолаи Нур жуда кўп муқоясалар билан энг даҳшатли қайсарларни, инкор қилувчиларни Қуръоннинг олмос қиличи билан парчаламоқда. Ва коинот зарралари ададича Ваҳдонияти Илоҳияга (Аллоҳнинг ягоналигига) ва иймон ҳақиқатларига доир ҳужжатлар ва далиллар кўрсатаётирки, йигирма беш йилдан бери энг шиддатли ҳужумлар қаршисида мағлуб бўлмай ғалаба қозонган.

Ҳа, Рисолаи Нурда иймон ва куфр мувозаналари, ҳамда ҳидоят ва залолат муқоясалари бу мазкур ҳақиқатни билмушоҳада исбот этмоқда. Масалан, Йигирма Иккинчи Сўзнинг Икки Мақомининг Далиллари ва Ёғдуларига... ва Ўттиз Иккинчи Сўзнинг Биринчи Бобига ва Ўттиз Учинчи Мактубнинг Деразаларига ва Асои Мусонинг Ўн бир Ҳужжатига ва бошқа муқоясаларга қиёсланса ва диққат этилса, англашиладики, бу замонда куфри мутлақни ва инкор қилувчи залолатнинг қайсарлигини синдирадиган, парчалайдиган қурол Рисолаи Нурда кўринган Қуръон ҳақиқатларидир.

Тилсимлар Мажмуасида диннинг муҳим жумбоқларини ва олам яратилишининг муаммоларини кашф этган қисмлар тўпланган. Иншоаллоҳ, айнан шунингдек, аҳли залолатнинг дунёда ҳам жаҳаннамларини ва аҳли ҳидоятнинг дунёда ҳам жаннат лаззатларини кўрсатган ва иймон - Жаннатнинг маънавий бир данаги, куфр эса - Жаҳаннам заққумининг бир уруғи эканини кўрсатган Нур, у каби қисмлари, қисқача бир тарзда, бир мажмуа ўлароқ ёзилади ва иншоаллоҳ нашр этилади.

* * *

Арабий Хутбаи Шомия

асарининг таржимаси.

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Бутун жонзотлар ҳаётлари билан Холиқларига тақдим этган маънавий ҳадяларини ва ҳолатлари билан ифода этган ҳамд ва шукрларини ул Зоти Вожибул Вужудга биз ҳам тақдим этамизки, демишдур:

لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ

Яъни, "Раҳмати Илоҳиядан умидни узмангиз." Ҳам ҳадсиз салот ва салом ул Пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо Алайҳиссолату Вассаломга бўлсинки, демишдур:

جِئْتُ ِلاُتَمِّمَ مَكَارِمَ اْلاَخْلاَق

яъни: "Менинг инсонларга Жаноби Ҳақ тарафидан юборилишим ва келишимнинг аҳамиятли бир ҳикмати, ахлоқи ҳасанани ва гўзал ҳислатларни мукаммаллаштирмоқ ва башариятни ахлоқсизликдан қутқармоқдир."

Ҳамд ва салотдан сўнгра... Эй бу Жомеи Умавийда бу дарсни тинглаган Араб қардошларим! Мен ҳаддимдан ортиқ бўлмиш бу минбарга ва бу мақомга сизни иршод қилиш (яъни тўғри йўлга етаклаш) учун чиқмадим. Чунки сизга дарс бермоқ, менинг ҳаддим эмас. Балки орангизда юзга яқин уламо бор бўлган жамоат олдидаги менинг мисолим: мадрасага кетган бир боланинг мисолига ўхшайдики, у болакай тонг саҳарда мадрасага кетиб, ўқиб, оқшом эса отасанинг ёнига келиб, ўқиган дарсини отасига арз этади. Токи тўғри дарс олганми, йўқми, билсин. Отасининг тузатишини ва ё тасдиғини кутади. Ҳа, бизлар сизга нисбатан бола ҳукмидамиз ва талабаларингизмиз. Сизлар бизнинг ва Ислом миллатларининг устозларисиз. Мен ҳам олган ушбу дарсимнинг бир қисмини сизлар каби устозларимизга шундайин баён этаман.

Мен бу замон ва заминда, башариятнинг ижтимоий ҳаёт мадрасасида дарс олдим ва билдимки, ажнабийлар - оврупаликлар - тараққийда истиқболга парвоз қилишлари билан бирга, бизни моддий жиҳатда ўрта асрлар ҳолида тавқиф этган (яъни тўхтатиб қўйган) олтита хасталик бор. У хасталиклар шулардан иборат:

Биринчиси: Яъснинг, (яъни умидсизликнинг) орамизда ҳаёт топиб тирилиши.

Иккинчиси: Сидқнинг, яъни тўғриликнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётда йўқолганлиги.

Учинчиси: Адоватга муҳаббат.

Тўртинчиси: Аҳли иймонни бир-бирига боғлаган нуроний алоқаларни билмаслик.

Бешинчиси: Хилма-хил юқумли касалликлар каби ёйилган истибдод.

Олтинчиси: Бутун ҳимматни шахсий манфаатига сарфлашлик.

Ижтимоий ҳаётимиздаги бу олтита даҳшатли хасталикнинг давосини эса, бир тиббиёт факультети ҳукмида бўлган Қуръон дорихонасидан дарс олган "Олти калима" ила баён этаман. Уларни муолажанинг асоси деб биламан.

БИРИНЧИ КАЛИМА: "Ал амал", яъни Раҳмати Илоҳиядан қувватли равишда умидвор бўлмоқ. Ҳа, мен ўзим учун олган дарсимга биноан:

Эй Ислом жамоати! Хушхабар бераманки, ҳозирги олами Исломнинг дунёвий саодати, бохусус Усмонлиларнинг саодати ва айниқса ўз уйғонишлари билан Исломнинг тараққиётига сабаб бўлган Арабларнинг саодат тонгининг нишоналари кўрина бошламоқда. Ва саодат қуёшининг ҳам чиқиши яқинлашган. Умидсизликнинг аксига олиб, (Изоҳ) мен дунёга эшиттирадиган даражада қатъий қаноат ила дейман:

Истиқбол фақат ва фақат Исломиятники бўлажак. Ва ҳоким, Қуръон ва иймон ҳақиқатлари бўлажак. Шундай экан, ҳозирги тақдири Илоҳийга ва қисматимизга рози бўлмоғимиз керакки, бизга порлоқ бир келажак, ажнабийларга эса серташвиш ўтмиш битилган. Бу даъвоимга кўп далиллардан дарс олганман. Ҳозир у далиллардан муқаддимали бир ярим далилни келтираман. У далилларнинг муқаддимасини бошлаймиз.

-----------------------------------

(Изоҳ): Эски Саид аввалдан сезиб, 1371-йилда бошда араб давлатлари, Олами Исломнинг ажнабий асоратидан ва истибдодидан қутулиб Исломий давлатлар ташкил этажакларини қирқ беш йил аввал хабар берган. Икки Жаҳон уруши ва 30-40 йил истибдоди мутлақни ўйламаган. Минг уч юз етмишда юзага келган вазиятни, минг уч юз йигирма еттида бўладигандек хушхабарини берган, кечикиб кетишининг сабабини назарга олмаган.

Ҳатто, Русни мағлуб этган ёпон бошқўмондонининг Исломиятнинг ҳақлигига шаҳодати шудирки:

Ислом ҳақиқатларининг қувватига келсак, мусулмонлар у қувватга кўра ҳаракат қилган сари аҳли Ислом маданийлашиб тараққий топганини тарих кўрсатади. Ва аҳли Исломнинг Ислом ҳақиқатларида заифлашгани сари ваҳшийлашгани ва тубанлашганини ва алғов-далғов бўлиб балоларга, мағлубиятларга учраганини тарих кўрсатмоқда. Бошқа динлар эса, аксинчадир. ёъни динларида салобат ва мутаассибликлари заифлаган сари, маданийлашган ва тараққий этганидек, салобат ва мутаассиблиги кучайган сари, тубанлашиб қўзғолонларга дучор бўлганларини тарих кўрсатмоқда. Ҳозиргача замон шу тарзда ўтган.

Ҳамда Асри Саодатдан ҳозирга қадар бир мусулмон ақлий муҳокама ила ва ишончли далил ила ва Исломиятдан устун қўйиш билан эски ва янги бошқа бир динга кирганини тарих кўрсатмайди. Авом халқнинг далилсиз, тақлидий бир суратда бошқа динга киришининг бу масалада аҳамияти йўқ. Динсиз бўлиш эса бошқа масаладир. Ҳолбуки, бошқа динларнинг вакиллари, ҳатто динига энг кўп мутаассиб бўлган Инглизларнинг ва қадимий Русларнинг ақлий муҳокама ила Исломиятга кирганининг ва кундан-кунга, баъзи вақтларда тўп-тўп бўлиб қатъий далил ила Исломиятга кирганини тарих бизга билдирмоқда. (Изоҳ)

------------------------------------------

(Изоҳ): Мазкур даъвога бир далил шудирки: Икки даҳшатли Жаҳон урушининг ва шиддатли бир истибдоди мутлақнинг юзага келиши билан бирга, бу даъвога қирқ беш йил сўнгра шимолнинг Швеция, Норвегия, Финландия каби кичик давлатлари мактабларида Қуръонни дарс бериш ва қабул қилиш ва коммунизмга ва динсизликка қарши бир тўсиқ қилиш учун қабул қилишлари;

ҳамда Инглизларнинг муҳим арбобларининг бир қисми Қуръонни инглизларга қабул қилдиришга тарафдор бўлиб чиқишлари;

ҳамда ер куррасининг ҳозирги энг буюк давлати бўлган Амриқонинг бор қуввати билан дин ҳақиқатларига тарафдор бўлиб чиқиши;

ҳамда у Амриқо Исломият билангина Осиё ва Африка саодат ва осойиш ва сулҳ топади, деган қарорга келиши ва янги пайдо бўлган Ислом давлатларини қўллаб қувватлаши ва ташвиқ этиши ва улар билан иттифоқ тузишга интилиши;

қирқ беш йил аввал баён этилган бу даъвони исботлайди ва унга қувватли бир шоҳид бўлади.

--------------------

Хуллас, Ислом ҳақиқатларининг ҳам маънан, ҳам моддатан тараққий этишга қобилияти ва мукаммал бир истеъдоди бор.

Биринчи жиҳат бўлган маънавий тараққийга келсак: Ҳақиқий ҳодисаларни қайд этган тарих, ҳақиқатга энг тўғри шоҳиддир. (Буни тарих бизга кўрсатмоқда.)

Агар биз Ислом ахлоқининг ва иймон ҳақиқатларининг камолотини амалларимиз билан изҳор этсак, бошқа динларга эргашувчилар албатта жамоатларла Исломиятга киражаклар, ҳатто Ер куррасининг баъзи қитъалари ва давлатлари ҳам Исломиятни қабул қилажаклар.

Ҳам яна, башарият, хусусан маданият фанларининг танбеҳлари ила уйғонган, ҳушёр тортган, инсонийликнинг моҳиятини англаган. Албатта ва албатта динсиз, бебош ҳолда яшолмас. Ва яшаши мумкин ҳам эмас. Энг динсизи ҳам динга илтижо этишга мажбур Чунки башарнинг ожизлиги билан бирга ҳадсиз мусибатлар ва уни ранжитган хорижий ва ички душманларга қарши таянч нуқтаси;

ҳамда фақирлиги билан бирга ҳадсиз эҳтиёжларга мубтало ва абадиятга қадар узанган орзуларига эришмоғига кўмак ва ёрдам берадиган мадад нуқтаси;

фақат ва фақат Сониъи Оламни танимоқ ва иймон келтирмоқ ва охиратга инонмоқ ва тасдиқ этмоқдир. Уйғонган башарнинг бундан бошқа чораси йўқ!..

Қалбнинг садафида (тўрида) ҳақ дин гавҳари бўлмаса, башарнинг бошига моддий ва маънавий қиёматлар қўпажак ҳамда ҳайвонотнинг энг бадбахти, энг паришони бўлажак.

Ҳосили калом: Башарият бу асрда урушларнинг ва фанларнинг ва даҳшатли ҳодисаларнинг танбеҳлари ила уйғонган ҳамда инсондаги гавҳарни ва унинг жоми истеъдодини ҳис қилган. Ва инсон ажиб, ҳар нарсани ўзида жамлаган истеъдоди ила фақат бу қисқа, серташвиш дунё учунгина яратилмаган, балки абадиятга номзоддирки, моҳиятида абадиятга узанган орзулар бор. Бу тор, фоний дунё эса, инсоннинг битмас орзу-истакларига кифоя эмаслигини ҳар ким бир даража ҳис қила бошлаган.

Ҳатто инсоннинг бир туйғуси ва ходими бўлган ҳаёлига, "Сенга дунё салтанати билан бирга бир миллион йил умр берилади, бироқ охирида сенинг бошингга ҳеч тирилмайдиган бир суратда ўлим келажак," дейилса. Албатта ҳақиқий инсонийлигини йўқотмаган ва ҳушёр бўлган ул инсоннинг ҳаёли, севинч ўрнига ич-ичидан афсус-надоматлар ила абадий саодатнинг йўқлигига йиғлайди.

Мана бу нозик сир туфайли, ҳар кимнинг қалбининг ич-ичида бир Ҳақ Динни излаш хоҳиши пайдо бўлган. Ҳар нарсадан аввал, Дини Ҳақдан ўлимга қарши тура оладиган бир ҳақиқатни излайдики, ўзини қутқарсин. Оламнинг ҳозирги ҳоли бу ҳақиқатга шоҳид бўла олади.

Қирқ беш йил сўнгра, бутун башариятнинг бу шиддатли эҳтиёжини, динсизликнинг майдонга чиқиши билан Ер куррасининг қитъалари ва давлатлари худди биттадан инсон каби ҳис қила бошладилар. Ҳам Қуръон оятлари, бошларида ва охирларида башарни ақлига ҳавола қилади: "Ақлингга боқ," дейди. "Фикрингга, қалбингга мурожаат эт, маслаҳат қил, у билан кўришки, бу ҳақиқатни биласан," дейди.

Қаранг, масалан, у оятларнинг бошларида ва охирларида дейдики:

"Нега боқмаяпсиз? Ибрат олмаяпсиз? Боқингизки, ҳақиқатни биласиз." "Билингиз" ва "Бил" ҳақиқатига диққат қил.

Ажабо Нега инсонлар билолмайдилар, жаҳли мураккабга тушмоқдалар?

Нега ақл юритмайдилар, девона бўлмоқдалар?"

Нега боқмайдилар, ҳақни кўришга кўр бўлганлар?

Нега инсон ҳаёти давомида олам ҳодисаларини хотирлаб, тафаккур қилмайдики, тўғри йўлни топса?

Нега тадбир олиб, тафаккур ва ақлан муҳокама қилмайдилар, залолатга тушмоқдалар.

Эй инсонлар, ибрат олингиз! Ўтган асрлардан ибрат олиб, келажакнинг маънавий балоларидан қутилишга ҳаракат қилингиз!" маъносида келган оятларнинг бу жумлаларига қиёсан кўп оятларда башарни ақлига, фикри билан маслаҳат қилишга ҳавола этади.

Эй бу Масжиди Умавийдаги қардошларим каби Олами Исломнинг улкан масжидидаги қардошларим! Сиз ҳам ибрат олингиз. Бу қирқ беш йил давомидаги шу даҳшатли ҳодисалардан ибрат олингиз, яхшилаб ақлингизни йиғиб олингиз. Эй мутафаккир ва ақл соҳиби ва ўзини мунаввар деб юрганлар!

Ҳосили калом: Биз Қуръон шогирдлари бўлган мусулмонлар, далилга тобе бўламиз; ақл ва фикр ва қалбимизла иймон ҳақиқатларига кирамиз. Бошқа дин вакилларининг баъзилари каби руҳонийларни тақлид қилиш учун далилни ташламаймиз. Шунинг учун ақл ва илм ва фан ҳукм сурадиган истиқболда, албатта ақлий далилларга таянган ва барча ҳукмларини ақлга қабул қилдирган Қуръон ҳукм суражак.

Ҳамда Исломият қуёшининг чиқишига, инкишофига ва башарни нурлантиришига тўсиқлик қилган пардалар очила бошладилар. Қирқ беш йил аввал у субҳнинг белгилари кўринди. Етмиш биринчида субҳи содиқ бошланди ва ё бошланади. Агар у субҳи козиб (ёлғончи тонг) бўлса ҳам, ўттиз-қирқ йил кейинроқ субҳи содиқ чиқажак.

Ҳа, Ислом ҳақиқатларининг ўтмиш қитъасини тамоман қамраб олишига саккизта даҳшатли монеликлар йўл қўймадилар.

Биринчи, Иккинчи, Учинчи Монелар: Ажнабийларнинг жоҳиллиги ва у замонларда ваҳшатлари ва динларига таассубларидир. Бу уч моне маърифат ва маданиятнинг гўзал ютуқлари ила синди, тарқай бошламоқда.

Тўртинчи ва Бешинчи Монелар: Попларнинг ва руҳоний раисларнинг раёсатлари ва зўравонликлари ва ажнабийларнинг уларга бўлган кўр-кўрона тақлидларидир. Бу икки моне ҳуррият фикрининг ва ҳақиқатни излаш майлининг нави башарда уйғона бошлагани билан заволга юз тута бошлади.

Олтинчи, Еттинчи Монелар: Биздаги истибдод ва шариатга хилоф бўлган суиахлоқимиз тўсиқлик қиларди. Бир шахсдаги мунфарид истибдод (диктаторлик) қуввати ҳозирга келиб завол топиши, унинг жамоат ва қўмитасининг даҳшатли истибдодларини ўттиз-қирқ йил сўнгра завол топишига ишора қилиш билан ва Исломий ҳамиятнинг шиддатли тарзда жўш ура бошлагани билан, ёмон ахлоқнинг чиркин натижалари кўрилиши билан бу икки моне ҳам завол топмоқда ва топа бошлади. Иншоаллоҳ бутунлай завол топажак.

Саккизинчи Моне: ёнги фанларнинг баъзи мусбат масалалари Ислом ҳақиқатларининг зоҳирий маъноларига мухолиф ва зарарли деб таваҳҳум этилиши, ўтмиш қитъасини қамраб олишига бир даража тўсиқ бўлган. Масалан, амри Илоҳий ила Ер куррасининг назоратига буюрилган "Савр" ва "Ҳут" исмли икки руҳоний малоикани, даҳшатли бир ҳўкиз ва бир балиқ дея таваҳҳум этиб - аҳли фан ва фалсафа ҳақиқатни билмаганидан - Исломиятга қарши чиққанлар.

Бунинг каби юздан ортиқ мисол борки, ҳақиқати билинганидан сўнг, энг қайсар файласуф ҳам таслим бўлишга мажбур бўлади. Ҳатто Рисолаи Нур, "Мўъжизоти Қуръония" рисоласида фан ҳужум қилган барча оятларнинг ҳар бирининг остида Қуръоннинг бир мўъжизавий шуъласини кўрсатиб, аҳли фан мадори танқид деб ўйлаган Қуръони Кариймнинг жумла ва калималарида фаннинг қўли етишмаган юксак ҳақиқатларни изҳор этиб, энг қайсар файласуфни ҳам таслим бўлишга мажбур этади. Майдондадир, истаган кимса боқиши мумкин ва боқсин; бу моне қирқ беш йил аввал айтилган у сўздан кейин қандай парчаланганини кўрсин.

Ҳа, баъзи Ислом муҳаққиқ олимларининг бу йўлда нашр этган асарлари бор. Бу саккизинчи даҳшатли моненинг чил-парчин бўлишининг аломатлари кўринмоқда.

Ҳа, фан ва ҳақиқий маърифат ва маданиятнинг гўзал ютуқлари, бу уч қувватни керакли сабаблар билан тўлиқ жиҳозлаб, у саккизта монени ҳозир бўлмаса ҳам, ўттиз-қирқ йил сўнгра мағлуб этиб тарқатиб юбориши учун, ҳақиқатни излаш майлини ва инсофни ва инсоний муҳаббатни у саккиз душман тоифасининг саккиз жабҳасига жўнатган. Ҳозир уларни қочира бошлади. Иншоаллоҳ ярим аср сўнгра уларни тору-мор этажак.

Ҳа, машҳур бир гап бор: "Энг қатъий фазилат шудирки, душманлари ҳам у фазилатни тасдиқлаб шаҳодат этсин."

Мана юзлаб мисолидан иккитаси:

Биринчиси: Ўн тўққизинчи асрнинг ва Амриқо қитъасининг энг машҳур файласуфи Мистер Карлайл, энг юксак садо ила, тортинмай, файласуфларга ва христиан олимларига нашриёт орқали жар солиб шундай дейди, асарларида шундай ёзади:

"Исломият қоят порлоқ бир оташ каби туғилди. Бошқа динларни, қуриган дарахтнинг шохлари янглиғ ютди. Ва бу ютишлик Исломиятнинг ҳаққи экан. Чунки бошқа динларнинг Қуръон тасдиғига сазовор бўлмаган қисмининг, ҳеч қандай аҳамияти йўқ."

Ҳам яна Мистер Карлайл дейди:

"Энг аввал қулоқ солинадиган сўзларнинг энг лойиғи, Муҳаммаднинг (Алайҳиссалоту Вассалом) сўзидир. Чунки ҳақиқий сўз, унинг сўзларидир." Ҳам яна дейдики:

"Агар Исломнинг ҳақлигида шубҳа қилсанг, яққол ва қатъий заруратларда шубҳаланган бўласан. Чунки энг яққол ва зарурий бир ҳақиқат Исломиятдир."

Мана бу машҳур файласуф Исломият ҳақидаги бу шаҳодатини асарининг кўп ерларида ёзган.

Иккинчи Мисол: Оврупанинг ўтган асрдаги энг машҳур файласуфи Пренс Бисмарк шундай дейди:

"Мен барча Самовий китобларни тадқиқ этдим. Бузулиб кетгани туфайли, мен башариятнинг саодати учун излаган ҳақиқий ҳикматни тополмадим. Бироқ Муҳаммаднинг (Алайҳиссалоти Вассалом) Қуръонини барча китоблардан устун кўрдим. Ҳар калимасида бир ҳикмат топдим. Башариятнинг саодатига хизмат этадиган, бунингдек бошқа бир асар йўқ. Бундай бир асар инсоннинг сўзи бўлолмас. Буни Муҳаммаднинг (Алайҳиссалоти Вассалом) сўзидир деганлар, илмнинг заруриятини инкор этган бўладилар. ёъни, Қуръон Аллоҳнинг каломи экани шубҳасиздир."

Хуллас, Амриқо ва Оврупанинг заковат майдонларининг етиштирган ҳосили бўлмиш Мистер Карлайл ва Бисмарк каби бундай доҳий муҳаққиқ олимларга таянган ҳолда мен ҳам дейманки:

Оврупа ва Амриқо Исломиятга ҳомиладордир. Кунларнинг бирида бир Исломий давлат туғажак. Бамисоли Усмонийлар Оврупага ҳомиладор бўлиб, Оврупа давлатини туққанидек...

Эй Масжиди Умавийдаги қардошларим ва ярим аср кейинги Олами Ислом Масжидидаги биродарларим! Ажабо бошдан бу ергача бўлган муқаддималар натижа бермайдимики: истиқбол қитъаларида ҳақиқий ва маънавий ҳоким бўладиган ва башариятни дунё ва охират саодатига эриштирадиган фақат Исломиятдир ва Исломиятга айланган, ҳурофотлардан ва тахрифотдан (бузулишлардан) қутилиб чиқолган Исовийларнинг ҳақиқий динидирки, Қуръонга тобе бўлади, иттифоқ этади.

Иккинчи Жиҳат: Исломиятнинг моддий тараққиётининг қувватли сабаблари кўрсатадики, моддатан ҳам Исломият истиқболда ҳукм суражак. Биринчи Жиҳат маънавият жиҳатидаги тараққиётни исбот этгани каби, бу Иккинчи Жиҳат ҳам қувватли равишда моддий тараққиётини ва истиқболдаги ҳокимиятини кўрсатади. Чунки Олами Исломнинг маънавий шахсининг қалбида ғоят қувватли ва синмас "Беш Қувват" жойлашган ва мос келиб ўрнашган. (Изоҳ)

-----------------------------------------------

(Изоҳ): Ҳа, Қуръоннинг устозлигидан ва дарсининг ишораларидан фаҳмлаймизки, Қуръон Анбиёларнинг мўъжизаларини зикр қилиши билан, истиқболда у мўъжизаларнинг ўхшашларини фан-техника тараққиёти ила вужудга келишини башарга дарс бериб ташвиқ этади:

"Қани интил, бу мўъжизаларнинг намуналарини кўрсат!

Сулаймон Алайҳиссалом каби икки ойлик масофани бир кунда босиб ўт!

Исо Алайҳиссалом каби энг даҳшатли хасталикни даволашга урин!

Ҳазрати Мусонинг асоси каби тошдан оби-ҳаётни чиқар, инсонларни сувсизликдан қутқар!

Иброҳим Алайҳиссалом каби оташ ёндиролмайдиган моддаларни топ, кий!

Баъзи Анбиёлар каби Шарқ ва арбдаги энг узоқ сасларни эшит, суратларини кўр!

Довуд Алайҳиссалом каби темирни хамирдек юмшат, башариятнинг барча санъатларига восита бўлиши учун темирни мумдек қил!

Юсуф Алайҳиссалом ва Нуҳ Алайҳиссаломнинг биттадан мўъжизаси бўлган соат ва кемадан қанчалар фойдаланасизлар. Шунинг каби, бошқа Анбиёларнинг сизга дарс берган мўъжизаларидан ҳам, ул соат ва кема каби истифода этингиз, тақлидларини қилинглар!"

Хуллас, бунга қиёсан, Қуръон ҳар жиҳатла башариятни моддий маънавий тараққиётга йўлламоқ учун дарс беради, ҳар жиҳатда устоз эканини исботлайди.

---------------------

Биринчиси: Барча камолотнинг устози ва уч юз етмиш миллион инсонларни бир инсон ҳукмига келтира олган ва ҳақиқий маданият билан, ҳамда мусбат ва тўғри фанлар билан жиҳозланган ва ҳеч бир қувват уни синдиролмайдиган бир моҳиятга эга бўлган Исломият ҳақиқатидир.

Иккинчи Қувват: Маданият ва санъатнинг ҳақиқий устози ва воситаларнинг ва асосларнинг такомули ила жиҳозланган шиддатли бир эҳтиёж; ва белимизни синдирган ўта фақирлик шундайин бир қувватдирки, ўчмас ва синмас.

Учинчи қувват: Юксак мақомларга мусобақа тарзида, башариятга юксак мақсадлардан дарс берган ва у йўлда ишлатдирган ва истибдодларни парча-парча қилган ва олий ҳисларни ҳаяжонга келтирган ва ҳавас ва ҳасад ва қизғанчиқлик ва рақобат ва тўлиқ уйғониш ила ва мусобақа шавқи ила ва янгиланиш майли ила ва маданийлашмоқ орзуси ила жиҳозлантирилган "Учинчи Қувват", фақатгина шариат доирасидаги ҳурриятдир. ёъни, инсонийликка лойиқ энг юксак камолотга бўлган майл ва орзу ила жиҳозланмоқдир.

Тўртинчи Қувват: Шафқат билан жиҳозланган шаҳомати иймониядир. ёъни, ўзини хор қилмаслик; ҳақсизлар, золимлар олдида зиллат кўрсатмаслик (яъни бўйин эгмаслик),. мазлумларни эса хўрламаслик. ёъни шаръий ҳурриятнинг асоси бўлган, золимларга тилёғламачилик қилмаслик ва бечораларга зўравонлик ва такаббур кўрсатмасликдир.

Бешинчи Қувват: Иззати Исломиядирки, Иълои Калиматуллоҳни (яъни иймон ва Қуръон ҳақиқатларини ёйишни) эълон қилади. Бу замонда Иълои Калиматуллоҳ, моддий тараққиётга боғлиқдир... Ҳақиқий маданиятни эгаллаш билангина Иълои Калиматуллоҳга йўл очилиши мумкин. Иззати Исломиянинг иймон ила берган бу қатъий амрини, албатта Олами Исломнинг маънавий шахси истиқболда батамом адо этишига шубҳа қилинмас.

Ҳа, қадимда Исломиятнинг тараққиёти, душманнинг таассубини парчаламоқ ва қайсарлигини синдирмоқ ва тажовузини даф этмоқ; қурол-аслаҳа ва қилич ёрдамида бўлган. Истиқболда эса, қурол ва қилич ўрнига ҳақиқий маданият ва моддий тараққиёт ва ҳақ ва ҳаққониятнинг маънавий қиличлари душманларни мағлуб этиб, парчалаб ташлайди.

Билингизки, бизнинг мақсадимиз, маданиятнинг фазилатлари ва башариятга манфаатли бўлган яхшиликларидир.

Йўқса маданиятнинг гуноҳлари, саййиотлари эмасдирки, аҳмоқлар у саййиотларни, у бузғунчиликларни фазилат деб ўйлаб, уларга тақлид қилиб молимизни хароб этдилар. Ва динини сотиб, дунё ҳам қозонолмадилар.

Маданиятнинг гуноҳлари яхшиликларининг устидан ғалаба қилиб, саййиоти ҳасанотидан устун келиш билан, башарият - икки Жаҳон уруши туфайли - икки даҳшатли тарсаки еб, у гуноҳкор маданиятни чил-парчин қилиб шундай қусдики, ер юзини қонга булғаб ташлади. Иншоаллоҳ истиқболда Исломиятнинг қуввати ила маданиятнинг фазилатлари ғалаба этажак, замин юзини ифлосликлардан тозалаб, сулҳи умумийни ҳам таъмин этажак.

Ҳа, Оврупанинг маданияти фазилат ва ҳидоят устига таъсис этилмаганидан, балки ҳавас ва ҳаво, рақобат ва зўравонлик устига бино этилганидан, ҳозиргача маданиятнинг саййиоти ҳасаноти устидан ғалаба қозониб, исёнкор қўмиталарла қуртлаб кетган бир дарахт ҳолига келгани учун, бу ҳол Осиё маданиятининг ғалаба қозонишига қувватли бир мадор, бир далил ҳукмидадир. Ва қисқа вақтда ғалаба қозонажакдир.

Ажабо истиқболга юзланган аҳли иймон ва Ислом учун бундай моддий ва маънавий тараққиётга восита ва қувватли, мустаҳкам сабаблар бор экан ва темир йўлдек истиқбол саодати сари йўл очилгани ҳолда, нима учун маъюс бўлиб умидсизликка тушмоқдасиз ва олами Исломнинг маънавий кучини синдирмоқдасиз? Ва яъс, яъни умидсизлик билан ўйлаяпсизки: "Дунё ҳар кимга ва ажнабийларга юксалиш ва тараққий дунёси-ю, фақат ёлғиз бечора аҳли Ислом учун ортда қолиш ва таназзул дунёси экан!" дея жуда янглиш хатога йўл қўймоқдасиз.

Модомики, такомиллашиш майли коинотда инсон фитратига яратилишидан жойлаштирилган экан, албатта инсоннинг зулм ва хатоси туфайли бошига тезлик билан бир қиёмат қўпмаса, истиқболда ҳақ ва ҳақиқат Олами Исломда башариятнинг эски хатоларига каффорат бўладиган бир дунёвий саодатни ҳам кўрсатажак, иншоаллоҳ...

Ҳа, боқингиз, замон тўғри чизиқ узра ҳаракат этмаётирки, боши ва охири бир-биридан узоқлашса. Балки ер куррасининг ҳаракати каби, бир доира ичра айланиб юради. Баъзан тараққий ичра ёз ва баҳор мавсумини кўрсатади. Баъзан таназзул ичра қиш ва бўрон мавсумини кўрсатади. Ҳар қишдан сўнгра бир баҳор, ҳар кечадан сўнгра бир наҳор келгани каби, башариятнинг ҳам бир наҳори, бир баҳори келажак, иншоаллоҳ. Ислом Ҳақиқатларининг қуёши билан сулҳи умумий доирасида ҳақиқий маданиятни кўришни, Раҳмати Илоҳиядан кутишингиз мумкин.

Дарснинг бошида бир ярим далилни даъвомизга шоҳид кўрсатамиз дегандик. Ҳозир бир далил мужмалан битди. У даъвонинг ярим далили эса шудирки:

Фанларнинг жосус каби тадқиқоти ила ва ҳадсиз тажрибаларла исботланганки, коинотнинг низомида мутлақ устунликка эга ва асосий ғоя ва Сониъи Зулжалолнинг ҳақиқий мақсадлари, хайр ва ҳусн ва гўзаллик ва мукаммалликдир.

Чунки коинотга оид фанлардан ҳар бир фан, умумий қоидалар ила баҳс юритган нав ва тоифада шундайин бир интизом ва мукаммаллик кўрсатадики, ундан янада мукаммалроғини ақл тополмайди. Масалан, тиббиётга оид одам анатомияси фани ва астраномияга оид Манзумаи Шамсия (қуёш системасининг тузилиши) фани, ўсимлик ва ҳайвонотга оид фанлар каби барча фанларнинг ҳар бири, умумий қоидалари ила у баҳс этган қисмда Сониъи Зулжалолнинг у навдаги низомида қудратининг мўъжизаларини ва ҳикматини ва  اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ  ҳақиқатини кўрсатади.

Ҳамда омманинг қатъий қарори ва умумий тажрибалар кўрсатади, натижа берадики, ёмонлик, қабоҳат, чиркинлик, ботил, коинотнинг яратилишида оздур. Мақсад эмас, табаъийдир ва қасдий эмасдир. ёъни масалан; чиркинлик чиркинлик учун коинотга кирмаган, балки гўзалликнинг бир ҳақиқати кўп ҳақиқатларга айланиши учун - чиркинлик бир воҳиди қиёсий (қиёс бирлиги) ўлароқ яратилган. Ёмонлик, ҳатто шайтон ҳам мусобақа ила инсоннинг ҳадсиз тараққиётига сабабчи бўлиш учун, инсонга ҳужум қилдирилган. Бунга ўхшаш, кичик ёмонликлар, чиркинликлар ҳам кўп гўзалликларга, хайрларга сабаб бўлиш учун коинотда яратилган.

Хуллас, коинотда ҳақиқий мақсад ва яратишдан кўзланган натижа, барчанинг қатъий қарори ила исбот этадики, хайр ва ҳусн ва такаммул асосдир ва ҳақиқий ғоя улардир. Албатта инсон бу қадар куфрнинг зулмлари ила замин юзини ифлос ва паришон этгани ҳолда, жазосини кўрмай ва коинотдаги ҳақиқий мақсадга сазовор бўлмай туриб дунёни ташлаб йўқликка қочиб кетолмас, балки жаҳаннам ҳибсига киражак.

Ҳамда барчанинг қатъий қарори ила ва фанларнинг ҳақиқатни излаши оқибатида исботланганки, махлуқот ичра энг мукаррами, энг аҳамиятлиси инсондир. Чунки инсон коинотнинг яратилишидаги зоҳирий сабаблар ва натижаларнинг мобайнидаги босқичларни ва бир-бирига боғлиқ асосларнинг ва сабабларнинг муносабатларини ақли билан кашф этиб; Илоҳий санъатни билмоқ ва жузъий илми ва санъатлари ила англамоқ учун бир мезон, бир миқёс бўлиб; ўз жузъий ихтиёри ила қилган ишлари билан, Холиқи Зулжалолнинг умумий, оламни қамраб олган фаолиятларини ва сифатларини билиб, коинотнинг энг шарафли, энг мукаррам махлуқи инсон эканини исботлайди.

Ҳамда Исломиятнинг коинотга ва инсонга оид ҳақиқатларининг шаҳодати ила, инсониятнинг энг афзали, энг юксаги, энг шарафлиси ва энг аълоси, ҳақ ва ҳақиқат аҳли бўлмиш аҳли Исломият; ҳамда барчанинг қатъий қарори ила, тарихларнинг шаҳодати ила, бу энг мукаррам инсонлар ичра энг мушарраф бўлмиш аҳли ҳақнинг орасида эса мингдан ортиқ мўъжизалари ва жуда юксак ахлоқининг ва Исломият ва Қуръон ҳақиқатларининг шаҳодати ила энг афзал, энг юксак бўлган Зот, Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассаломдир.

Модомики бу ярим далилнинг уч ҳақиқати бундай хабар бермоқда экан, ажабо ҳеч мумкинмидирки, башарият турли хил ёмонликлари ила бу қадар фанларнинг шаҳодатини рад этиб, бу барчанинг қатъий қарорини синдириб, Аллоҳнинг иродасига ва коинотни ўз ичига олган Ҳикмати Азалияга қарши чиқиб, ҳозиргача аксарият ҳолларда кўрилгани каби, ул золимона ваҳшатида ва қайсарона куфрида ва даҳшатли бузғунчилигида давом эта олсин? Ва Исломиятга қарши бўлган бу ҳолнинг давом этиши ҳеч мумкинми?..

Мен бутун қувватим ила ҳадсиз тилларим бўлса, ул ҳадсиз тиллар билан қасам ичиб айтаманки: оламни бу низоми акмал ила, бу коинотни заррадан сайёраларга қадар, чивин қанотидан, то самовот қандилларига қадар ниҳоятда бир интизом ҳикмати ила яратган Ҳокими Зулжалолга ва Сониъи Зулжамолга у ҳадсиз тилларла қасам ичамизки:

Инсон ҳеч бир жиҳатла бутун коинот навларига мухолиф ўлароқ ва кичик қардошлари бўлган бошқа тоифаларга зид ўлароқ, коинотдаги низомга, барча ёмонликлари ила мухолиф бўлиб, инсонда ёмонликнинг хайр устидан ғалабасига минг йиллардан бери сабаб бўлган у заққумларни еб, ҳазм этиши мумкин эмас...

Бу иш, фақат ва фақат шу амри маҳолни фараз қилиш билангина бўлиши мумкинки: инсон бу оламга улкан омонат мартабасида ва рўйи замин халифаси мақомида коинотнинг бошқа навларига буюк ва мукаррам бир қардош бўлгани ҳолда, энг кичик, энг барбод, энг паришон, энг зарарли ва аҳамиятсиз, яширинча ва бошқа бир нарса туфайли бу коинот ичига кирган, аралашиб қолган... Бу амри маҳол ҳеч бир жиҳатла қабул этилмас.

Бу ҳақиқатдан келиб чиқиб, албатта бу яримта далилимиз натижа берадики, охиратда Жаннат ва Жаҳаннамнинг мавжудлиги зарурий бўлганидек, хайр ва ҳақ дин ҳам истиқболда албатта ғалаба қозонажакдир. Токи башариятда ҳам, бошқа навлардагидек, хайр ва фазилат мутлақо қолиб бўлажак. Токи инсон ҳам бошқа коинотдаги қардошларига тенг бўла олсин ва "азалий ҳикмат сири башариятда ҳам қарор топди" дея олинсин.

Алҳосил: Модомики мазкур қатъий ҳақиқатларла бу коинотда энг сайланган натижа ва Холиқнинг назарида энг аҳамиятли махлуқ инсон экан. Албатта ва албатта ва боқий ҳаётда Жаннат ва Жаҳаннамни яққол тарзда, инсонда ҳозиргача бўлган золимона вазиятлар Жаҳаннамнинг мавжудлигини ва фитратидаги барча мукаммал истеъдодлари ва коинотни алоқадор этган иймон ҳақиқатлари, шубҳасиз Жаннатни истагани каби; ҳар қандай ҳолда икки жаҳон уруши билан ва коинотни йиғлатган жиноятлари ва ютган заққумдек ёмонликларини ҳазм қилмагани учун қусгани ва замин юзини бутунлай ахлатга тўлдирган вазияти ила башариятни энг барбод бир даражага тушириб, минг йиллик тараққиётини ер билан яксон қилишдек жиноятини инсон ҳазм қилолмас... Ҳар қандай ҳолда бошига тезликда бир қиёмат қўпмаса, Ислом ҳақиқатлари инсонни асфали софилийннинг тубан даражасидан қутқаришга ва рўйи заминни тозалашга ва умумий сулҳни таъмин этишга сабабчи бўлишини Раҳмони Раҳиймнинг раҳматидан ниёз этамиз ва умид қиламиз ва кутамиз.

ИККИНЧИ КАЛИМАки, ҳаётим давомида тажрибаларимла фикримда таваллуд топган нарса шудур:

Умидсизлик энг даҳшатли бир хасталикдирки, Олами Исломнинг қалбига кириб олган.

Мана шу умидсизлик бизни ўлдиргандек, ғарбда бир-икки миллионлик кичкинагина бир давлат, шарқда йигирма миллион Мусулмонларни ўзига хизматкор ва ватанларини мустамлака ҳолига келтирган.

Ҳам у умидсизлик, юксак ахлоқимизни ўлдирган; умумий манфаатни ташлаб, назаримизни фақатгина шахсий манфаатга қаратиб қўйган.

Ҳам у умидсизлик маънавий кучимизни синдирган. Оз бир қувват ила иймондан келган маънавий куч ёрдамида аҳли ислом шарқдан ғарбгача ёйилгани ҳолда; у маънавий куч маъюсиятла синганидан сўнг, золим ажнабийлар тўрт юз йил дан бери уч юз миллион мусулмонни ўзларига асир этган. Ҳатто бу умидсизлик бўлгани учун бошқаларнинг лоқайдлигини ва футурини ўз танбаллигига узр деб ҳисоблаб "менга нима" дейди, "ҳар ким мендек барбоддир" дея шаҳомати иймонияни (яъни, иймондан келган заковат ва жасоратни) тарк этиб, Исломий хизматларни адо қилмайди.

Модомики бунчалик зулмни бизга бу хасталик етказиб, бизни ўлдираётган экан, биз ҳам у қотилимиздан қасосимизни олиб ўлдирамиз.

لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ  қиличи ила у умидсизликнинг бошини парчалаймиз.

 مَالاَ يُدْرَكُ كُلُّهُ لاَيُتْرَكُ كُلُّهُ  

ҳадисининг ҳақиқати ила белини синдирамиз иншоаллоҳ.

Умидсизлик, умматларнинг, миллатларнинг рак деб номланган энг даҳшатли бир хасталигидир. Ва камолотга моне ва

اَناَ عِنْدَ حُسْنِ ظَنِّ عَبْدِي بِي  ҳақиқатига мухолифдир. Қўрқоқ, пасткаш ва ожизларнинг ишидир, баҳоналаридир. Шаҳомати Исломиянинг шаъни эмасдир. Хусусан араб каби ифтиҳор этса арзийдиган юксак хулқларла инсоният ичра сайланган бир қавмга ярашмас. Олами Ислом миллатлари арабларнинг матонатидан дарс олганлар. Иншоаллоҳ яна араблар умидсизликни ташлаб, Исломиятнинг қаҳрамон лашкари бўлган туркларла ўзаро ҳақиқий бир таянч ва иттифоқ ила қўлни қўлга бериб Қуръоннинг байроғини дунёнинг ҳар тарафида эълон этажаклар.

УЧИНЧИ КАЛИМАки, бутун ҳаётимдаги изланишларимдан ва ижтимоий ҳаётнинг тўлғанишидан қилинган хулоса ва натижа менга қатъий равишда шуни билдирганки:

Сидқ, яъни тўғрилик Исломиятнинг уссул-асосидир ва олий хулқларининг ўзагидир ва олий ҳисларининг мижозидир.

Шундай экан, ижтимоий ҳаётимизнинг асоси бўлган сидқни, тўғриликни ичимизда тирилтириб унингла маънавий хасталикларимизни даволамоғимиз керак.

Ҳа, сидқ ва тўғрилик Исломиятнинг ижтимоий ҳаётининг жон томиридир.

Риёкорлик ёлғончиликнинг амалий бир кўринишидир.

Тилёғламачилик ва сунъийлик пасткашларча бир ёлғончиликдир.

Ёлғончилик эса Сониъи Зулжалолнинг қудратига тухмат қилишдир.

Куфр, барча навлари ила кизбдир, ёлғончиликдир.

Иймон сидқдир, тўғриликдир.

Бу сирга биноан кизб ва сидқнинг ўртасида ҳадсиз бир масофа бор, шарқ ва ғарбчалик бир-биридан узоқ бўлиши лозим бўлади. Нор (олов) ва нур каби бир-бирига киришиб кетмаслиги керак. Ҳолбуки, ғаддор сиёсат ва золим пропаганда бирини бирига аралаштириб юборган, инсоннинг камолотини ҳам чалкаштириб ташлаган. (Изоҳ)

----------------------

(Изоҳ): Эй қардошларим! Қирқ беш йил аввалги Эски Саиднинг бу дарсидан англашиладики, у Саид сиёсат ва Исломий ижтимоий ҳаёт ила кўпроқ алоқадордир. Фақат асло, у динни сиёсатга восита ва ё қурол қилиш маслагида юрган, деб ўйламангиз. Асло! Балки У бор қуввати ила сиёсатни динга восита қиларди. Ва дердики: "Диннинг бир ҳақиқатини минглаб сиёсатдан устун қўяман."

Ҳа, ўшанда, қирқ-эллик йил аввал ҳис қилганки, баъзи мунофиқ динсизларнинг сиёсатни динсизликка қурол қилишга ташаббус кўрсатиш ниятлари ва фикрларига жавобан у ҳам бор қуввати билан сиёсатни Ислом ҳақиқатларига бир хизматкор, бир қурол қилишга уринган.

Аммо у замондан йигирма йил сўнгра кўрдики; яширин мунофиқ динсизларнинг ғарблаштириш баҳонаси ила сиёсатни динсизликка қурол қилишларига жавобан бир қисм диндор аҳли сиёсат динни Исломий сиёсатга қурол қилишга интилган эдилар. Исломият қуёши ердаги чироқларга қурол ва тобе бўлолмас. Ва қурол қилиш Исломиятнинг қийматини туширишдир, улкан бир жиноятдир.

Ҳатто Эски Саид у турдаги сиёсат тарафкашлигининг бир оқибати ўлароқ кўрдики: бир солиҳ олим, ўз сиёсий фикрига мувофиқ бир мунофиқни ҳароратла сано этди ва сиёсатига мухолиф бир солиҳ олимни танқид қилди ва фосиққа чиқарди. Эски Саид унга деди:

"Бир шайтон сенинг фикрингга қўшилса, унга раҳмат ўқийсан. Сенинг сиёсий фикрингга бир фаришта мухолиф бўлса, лаънатлайсан." Шунинг учун Эски Саид деди ва ўттиз беш йилдан бери сиёсатни тарк этди. (Изоҳнинг изоҳи)

Саид Нурсий.

(Изоҳнинг изоҳи): Янги Саид сиёсатни бутунлай тарк этиб боқмагани учун, унинг ўрнига Эски Саиднинг сиёсатга тегишли бўлган Хутбаи Шомия дарсининг таржимаси ёзилди.

Изоҳниниг изоҳи: Ҳам устозимизнинг йигирма етти йиллик ҳаёти ва юз ўттиз қисмли китоби ва мактублари, уч маҳкама* ва ҳукумат ходимлари тарафидан тўлиқ тадқиқ этилгани ва унга қарши курашган золим, муртад ва мунофиқларга қарши мажбур бўлганда ҳам, ҳатто ўлдирилиши учун яширин амр берилгани ҳолда, динни сиёсатга восита қилмаганини қатъий равишда исбот этади. Ва ҳаётини яқиндан билган биз шогирдлари эса бу фавқулодда ҳол қаршисида ҳайратда қолиб, Рисолаи Нур доирасидаги ҳақиқий ихлоснинг бир далили деб ҳисобламоқдамиз

Нур шогирдлари.

(*) Ҳозир юз маҳкама.

--------------------------

Бу сидқ ва кизб, куфр ва иймон қадар бир-биридан узоқ. Асри Саодатда сидқ туфайли Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассаломнинг аълои иллиййинга чиққанлиги ва ул сидқ калити орқали иймон ҳақиқатларининг ва коинот ҳақиқатларининг хазинаси очилгани учун башариятнинг ижтимоий бозорида сидқ энг ҳаридоргир бир мол ва сотиб олинадиган энг қийматли бир мато ҳолига келган эди.

Ва кизб воситасида Мусайламаи Каззобга ўхшаганлар асфали софилийнга тушган. Ва кизб у замонда куфриёт ва хурофотнинг калити эканини у инқилоби азийм кўрсатганидан, коинот бозорида энг фано, энг ифлос бир мол бўлиб, у молни сотиб олиш у ёғда турсин, ҳар ким нафратланадиган ҳолга келган кизб ва ёлғонга, албатта у инқилоби азимнинг аввалги сафи бўлмиш ва фитратларида энг харидоргир ва ифтихорга лойиқ нарсаларни олиш ва энг қийматли ва серхаридор молларга муштарийлик фитратида бўлган Саҳобалар, албатта, шубҳасиз била туриб қўлларини ёлғонга узатмаслар, Кизб ила ўзларини булғамаслар. Мусайламаи Каззобга ўзларини ўхшатолмаслар.

Балки бор қувватлари ила ва фитратларининг майли ила энг серхаридор мол ва энг қийматли мато ва ҳақиқатларнинг калити, Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассаломнинг аълои иллиййинга чиқишига поғона бўлган сидқ ва тўғриликка муштарий бўлиб, мумкин қадар сидқдан айрилмасликка уринганларидан, илми Ҳадисга кўра ва уламои шариат орасида муқаррар бир қоида бўлган, "Саҳобалар доимо тўғри сўйлайдилар. Улардан келган ривоят тузатилишга муҳтож эмас. Пайғамбар (Алайҳиссалоту Вассалом)дан улар ривоят қилган Ҳадисларнинг барчаси саҳиҳдир," дея аҳли Шариат ва аҳли Ҳадиснинг иттифоқига қатъий ҳужжат бу мазкур ҳақиқатдир.

Ўша Асри Саодатдаги инқилоби азийм даврида сидқ ила кизб иймон ила куфр қадар бир-биридан узоқ бўлиб, замон ўтган сари бора-бора бир-бирига яқинлашди. Ва сиёсат пропагандаси баъзан ёлғонга зиёда ривож берди. Фанолик ва ёлғончилик бир даража ёйилди. Ушбу ҳақиқат учундирки, саҳобаларга ҳеч ким етишолмас. "Йигирма Еттинчи Сўз"нинг зайли бўлган саҳобалар ҳақидаги рисолага ҳавола этиб, қисқа кесамиз.

Эй бу Умавий Жоме Масжидидаги қардошларим! Ва қирқ-эллик йил кейинги улкан Ислом олами масжидидаги тўрт юз миллионлик аҳли иймон биродарлар! Нажот фақат сидқда, тўғриликда бўлади. "Урватул вусқо" сидқдир. ёъни энг маҳкам ва боғланиладиган занжир - тўғриликдир.

Аммо муроса учун ишлатса бўладиган ёлғонга келсак, замон уни бекор қилган. Муроса ва зарурат учун баъзи олимлар "муваққат" (вақтинча ишлатса бўлади) фатвосини берганлар. Бироқ бу замонда ундай фатво берилмас. Чунки шу қадар суиистеъмол қилинганки, юзта зарар ичра бир манфаати бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳукм манфаатга бино этилмас..

Масалан сафарда намозни қаср қилишнинг сабаби машаққатдир, аммо асос эмас. Чунки муайян бир ҳудуди йўқ.. Суиистеъмолга учраши мумкин. Демак, асос фақатгина сафар бўлиши мумкин. Айнан шунингдек, манфаат ёлғон сўйлашга ҳам асос бўлолмас. Чунки муайян бир ҳудуди йўқ, суиистеъмол учун уйғун бир ботқоқликдир. Фатво ҳукми унга бино этилмас. Шундай экан,

اِمَّا الصِّدْقُ وَاِمَّا السُّكُوتُ  яъни "Йўл иккидир, уч эмас." Ё тўғрилик, ё сукут; ёлғон эмас.

Хуллас, ҳозирги инсониятнинг ўртадаги даҳшатли ёлғончилиги ила ва у ёлғонни чиройли қилиб кўрсатиши туфайли, умумий ишонч ва рўйи заминдаги осойишталик остин-устун бўлган. Бу ҳолат кизб ва манфаатни суиистеъмол қилиш туфайли вужудга келгани учун албатта, у учинчи йўлни беркитишга инсонни мажбур қилади ва қатъий амр беради. Йўқса, бу ярим аср давомида кўрилган жаҳон урушлари ва даҳшатли инқилоблар ва таназзуллар ва бузғунчиликлар бошларига бир қиёматни келтиражак.

Ҳа, ҳар сўйлаганинг тўғри бўлиши керак, фақат ҳар тўғрини сўйлаш, тўғри эмас... Баъзан зарар берса сукут этиш керак... Йўқса ёлғонга ҳеч фатво йўқ. Ҳар сўйлаганинг ҳақ бўлиши керак, фақат ҳар ҳақни сўйлашга сенинг ҳаққинг йўқ Чунки холис бўлмаса суи таъсир кўрсатади, ҳақ ҳақсизлик йўлида сарф бўлади.

ТЎРТИНЧИ КАЛИМА: Бутун ҳаётимда, инсонларнинг ижтимоий ҳаётидан қатъий ўрганганим ва таҳқиқотларнинг менга берган натижаси шудирки:

Муҳаббатга энг лойиқ нарса муҳаббатдир ва хусуматга энг лойиқ сифат хусуматдир.

ёъни, инсонларнинг ижтимоий ҳаётини сақлаган ва саодатга йўллаган муҳаббат ва севмоқ сифати энг зиёда севилишга ва муҳаббатга лойиқдир.

Ва инсонларнинг ижтимоий ҳаётини остин-устун қилган душманлик ва адоват ҳар нарсадан зиёда нафратга ва адоватга ва ундан юз ўгиришга лойиқ ва чиркин ва зарарли бир сифатдир. Бу ҳақиқат Рисолаи Нурнинг "Йигирма иккинчи Мактуб"ида изоҳи билан баён этилганидан бу ерда қисқа бир ишора этамиз. Шундайки:

Хусумат ва адоватнинг вақти битди. Икки жаҳон уруши адоватнинг нақадар фано ва бузғунчи ва даҳшатли зулм эканини кўрсатди. Ичида ҳеч қандай фойда йўқлиги ошкор бўлди.

Шундай экан, душманларимизнинг ёмонлиги - тажовуз бўлмаслик шарти ила - адоватингизни жалб этмасин. жаҳаннам ва азоби Илоҳий уларга кифоядир.

Баъзан инсоннинг ғурури ва нафспарастлиги, ўзи билмаган ҳолда аҳли иймонга нисбатан ҳақсиз ўлароқ адоват этади, ўзини ҳақли деб ўйлайди. Ҳолбуки, бу хусумат ва адоватла аҳли иймонга нисбатан муҳаббатга сабаб бўлган иймон, Исломият ва инсонийлик каби қувватли сабабларни истиҳфоф этишдир, яъни қийматларини ерга уришдир.

Адоватнинг аҳамиятсиз сабабларини муҳаббатнинг тоғ каби сабабларидан устун қўйишдек бир девоналикдир.

Модомики муҳаббат адоватга зид экан, зиё ва зулмат каби ҳақиқий маънода ёнма-ён жам бўлолмайдилар. Қайси бирининг сабаблари қолиб келса, ана ўша ҳақиқий маъноси ила қалбда жойлашади. Унинг зидди ҳақиқий маъноси ила қалбда бўлмайди.

Масалан, муҳаббат ҳақиқий маъноси ила бўлса, у вақт адоват шафқатга, ачинишга айланади. Аҳли иймонга нисбатан вазият будир. Ёҳуд адоват ҳақиқий маъноси ила қалбда бўлса, у вақт муҳаббат муроса қилиш ва аралашмаслик, юзаки дўстлик суратига айланади. Бу эса тажовуз қилмаган аҳли залолатга нисбатан бўлиши мумкин.

Ҳа, муҳаббатнинг сабабчилари иймон, Исломият ва инсонийлик каби нуроний, қувватли занжирлар ва маънавият қалъаларидан иборатдир. Адоватнинг сабабчилари аҳли иймонга нисбатан кичик тошлар каби бир қисм хусусий сабаблардир. Шундай экан, бир мусулмонга ҳақиқий адоват қилган, ўша тоғ каби муҳаббат сабабчиларини қийматидан туширишдек буюк бир хатодир.

Ал-ҳосил: Муҳаббат, биродарлик, севмоқ Исломиятнинг хусусиятидир, ўзагидир. Аҳли адоват мижози бузилган бир болага ўхшайдики, йиғлагиси бор, бунинг учун бир нарса қидирадики, шу баҳона йиғласин. Чивин қанотидек аҳамиятсиз бир нарса йиғлашига баҳона бўлади.

Ҳам ноинсоф, бадбин бир одамга ўхшайдики, суи зон (бадгумонлик) мумкин бўлиб турганда ҳусни зон (яхши гумон) қилмас. Бир ёмонлик ила ўнта яхшилигини кўмади. Буни эса Исломий хулқ бўлган инсоф ва ҳусни зон рад қилади.

БЕШИНЧИ КАЛИМА: Шаръий машваратдан олган дарсим будир:

Шу замонда бир одамнинг бир гуноҳи бирлигича қолмайди. Баъзан катталашади, бошқаларга ҳам тарқалади, юзга чиқади. Биргина ҳасаноти баъзан бирлигича қолмайди. Балки минглаб даражага тараққий этади. Бунинг сирри ҳикмати шудир:

Ҳуррияти шаръия ила шаръий машварат ҳақиқий миллатимизнинг ҳукмронлигини кўрсатди. Ҳақиқий миллатимизнинг асоси, руҳи эса Исломиятдир. Ва Усмонли Халифалиги ва турк Лашкарининг у миллатга байроқдорлиги эътибори ила Ислом миллатининг садафи ва қалъаси ҳукмида бўлган Араб ва Туркдек ҳақиқий икки қардош у муқаддас қалъанинг қўриқчиларидир.

Хуллас, бу муқаддас миллатпарварлик алоқалари ила умум аҳли Ислом бир оила ҳолига келади. Бир оила аъзолари каби Ислом тоифалари ҳам бир бирига Ислом биродарлиги ила боқлиқ ва алоқадор бўлади. Бир-бирига маънан - керак бўлса, моддатан - ёрдам қилади. Гўё барча Ислом тоифалари бир нуроний сулола ила бир-бирига боқлангандек бўлади.

Бир қабиланинг бир аъзоси бир жиноят қилса, ўша қабиланинг барча аъзолари, у қабиланинг душмани бўлган бошқа қабиланинг назарида ёмон отлиғ бўлади. Гўё ҳар бир аъзоси у жиноятни қилгандек, у душман қабила уларга душман бўлади. У биргина жиноят минглаб жиноят ҳукмига ўтади. Агар у қабиланинг бир аъзоси у қабиланинг моҳиятига тегишли бўлган мадори ифтихор бир яхшилик қилса, у қабиланинг барча аъзолари у билан фахрланади. Гўё ҳар бир одам қабилада ўша яхшиликни қилгандек фахрланади.

Мана бу мазкур ҳақиқат учундирки, бу замонда, хусусан қирқ-эллик йил сўнгра, ёмонлик уни қилган одамннинг ўзидагина қолмайди. Балки миллионлаб мусулмонларнинг ҳуқуқларига тажовуз бўлади. Қирқ-эллик йил сўнгра бунинг кўп мисоллари кўрилажак.

Эй бу сўзларимни тинглаган бу Масжиди Умавийдаги қардошлар ва қирқ-эллик йил сўнгра Олами Ислом Масжидидаги Муслим биродарлар!

"Биз зарар бермаяпмиз, фақат манфаат берадиган иқтидоримиз йўқ, шунинг учун маъзурмиз" дея, бундай узр баён этмангиз, бу узрингиз қабул эмас.. Танбаллигингиз ва "Менга нима" деб, ҳаракат қилмаганингиз ва Исломда ҳамжиҳатлик ила ҳақиқий миллат бўлган Исломият ила ғайратга келмаганингиз сизлар учун ғоят буюк бир зарар ва бир ҳақсизликдир.

Хуллас ёмонлик бундайин бирдан мингларга чиққани каби, бу замонда ҳасанот ҳам, яъни муқаддас Исломиятга тегишли бўлган яхшилик фақатгина уни қилганга хос бўлиб қолмайди. Балки у ҳасанот миллионлаб аҳли иймонга маънан фойда бериши мумкин. Маънавий ва моддий ҳаётининг муносабатига қувват бера олади. Шунинг учун, "Менга нима" дея ўзини танбаллик тўшагига отадиган замон эмас!..

Эй бу Масжиддаги қардошларим ва қирқ-эллик йил кейинги Улкан Олами Ислом Масжидидаги биродарларим! Мени бу дарс мақомига сизга насиҳат этиш учун чиққан деб ўйламанг. Балки, бу ерга чиқишимдан мақсад сиздан ўз ҳаққимизни талаб қилишдир. ёъни кичик тоифаларнинг манфаати ҳамда дунё ва охиратдаги саодатлари сизлар каби буюк ва муаззам тоифа бўлмиш Араб ва Турк каби ҳоким устозларига боқлиқдир. Сизнинг танбаллигингиз ва футурингиз ила биз бечора кичик қардошларингиз бўлган Ислом тоифалари зарар кўрмоқдамиз.

Хусусан энг муаззам ва буюк ва тўлиқ уйғонган ва ё уйғонажак Араблар! Энг аввал бу сўзлар билан сизга мурожаат қиляпман. Чунки, бизнинг ва барча Ислом тоифаларининг устозларимиз ва имомларимиз ва Исломиятнинг мужоҳидлари сизлар эдингиз. Сўнгра муаззам Турк миллати у муқаддас вазифангизга тўлиқ ёрдам қилдилар.

Шунинг учун танбалликдаги гуноҳингиз каттадир. Ва яхшиликларингиз ва ҳасанотингиз ҳам ғоят буюк ва олийдир. Хусусан қирқ-эллик йил сўнгра Араб тоифалари Жамоҳири Муттафиқаи Амриқо каби энг олий бир вазиятга киришга, асоратда қолган ҳокимияти Исломияни эски замонлар каби ер куррасининг ярмида, балки аксарият қисмида, таъсис қилишга муваффақ бўлишингизни Раҳмати Илоҳиядан қувватли равишда кутамиз. Агар бирдан қиёмат қўпмаса, иншоаллоҳ келажак насллар кўражак.

Зинҳор, қардошларим! Мени бу сўзларим ила ҳимматингизни сиёсатла машғул қилиш учун ундаяпти деб ўйлаб таваҳҳум қилмангиз... Асло! Ислом Ҳақиқатлари барча сиёсатлардан устундир. Барча сиёсатлар унга хизмат қилиши мумкин. Лекин ҳеч бир сиёсатнинг ҳадди эмаски, Исломиятни ўзига восита қилсин. Мен қусурли фаҳмимла бу замонда Исломнинг ижтимоий ҳайъатини кўп чарҳ ва ускуналардан иборат бир бутун фабрика суратида тасаввур қиламан. У фабриканинг бир чарҳи орқада қолса, ёҳуд бир биродари бўлмиш бошқа чарҳга тажовуз қилса, ускунанинг тартиби бузилади. Шунинг учун Исломий Бирлашишнинг айни вақти келмоқда. Бир-бирингизнинг шахсий қусурларингизга эътибор бермаслигингиз керак.

Буни ҳам афсуслар ва аламлар ила сизга баён этаманки:

Ажнабийларнинг бир қисми қийматли молимизни ва Ватанларимизни биздан қандайин олиб, эвазига арзимас бир ҳақ берган бўлсалар, айнан шунингдек, юксак ахлоқимизни ва юксак ахлоқимиздан чиққан ва ижтимоий ҳаётимизга тегишли фазилатларимизнинг ҳам бир қисмини биздан олдилар. Тараққиётларига восита қилдилар. Ва унинг эвазига бизга берган нарсалари бемаъни ёмон ахлоқларидир, расво хулқларидир.

Масалан: Биздан олган Исломий миллатпарварлик фазилати ила улардан бир одам дер: "Агар мен ўлсам миллатим соғ бўлсин. Чунки миллатим орасида менинг боқий ҳаётим бор."

Мана шу калимани биздан олганлар ва тараққиётларидаги энг метин асос ҳам шудур. Биздан ўғирлаганлар. Бу калима эса дини ҳақдан ва иймон ҳақиқатларидан чиқади. У бизнинг, аҳли иймоннинг молидир.

Ҳолбуки, ажнабийлардан ичимизга кирган ифлос ва фано ахлоқ туфайли биздан бир худбин одам дейдики: "Мен сувсизликдан ўлсам, ёмғир қайтиб дунёга ёғмасин. Агар мен бир саодат кўрмасам, дунё истаганича бузилсин."

Мана бу аҳмоқона калима динсизликдан чиқаётир, охиратни билмаганликдан келаётир. Ичимизга ташқаридан кирган ва заҳарламоқда.

Ҳам яна ажнабийлардан бир шахс биздан олган миллатпарварлик фикри ила бир миллатчалик қийматга эга бўлмоқда. Чунки бир одамнинг қиймати ҳиммати нисбатидадир. Кимнинг ҳиммати миллати учун бўлса, унинг ёлғиз ўзи кичик бир миллатдир.

Баъзиларимиздаги диққатсизликдан ва ажнабийларнинг зарарли хулқларини олганимиздан, қувватли ва муқаддас Исломий миллатимиз бўла туриб, ҳар ким "Нафсим, нафсим," дейиши билан ва миллатининг манфаатини ўйламаслик билан - шахсий манфаатинигина кўзлаш билан - мингта одам бир одам даражасига тушади.  яъни: 

مَنْ كَانَ هِمَّتُهُ نَفْسُهُ فَلَيْسَ مِنَ اْلاِنْسَانِ ِلاَنَّهُ مَدَنِىٌّ بِالطَّبْعِ

"Кимнинг ҳиммати ёлғиз ўз нафси учун бўлса, у инсон эмас. Чунки инсоннинг фитрати маданийдир. Бошқа инсонларни ўйлаб мулоҳаза юритишга мажбурдир. Шахсий ҳаёти ижтимоий ҳаёт билангина давом этиши мумкин.

Масалан, бир нонни еса, қанча қўлларга муҳтож ва унинг эвазига у қўлларни маънан ўпганини ва кийган либоси билан неча фабрикаларга боғлиқ эканини қиёслаб кўринг. Ҳайвон каби биргина пўсти билан яшай олмагани учун, бошқа инсонлар ила фитратан алоқадор бўлганидан ва уларга маънавий бир қиймат беришга мажбурлигидан фитрати билан маданиятпарвардир.

Шахсий манфаатига назар қаратган инсон инсонликдан чиқади, маъсум бўлмаган йиртқич бир ҳайвон бўлади. Бир иш қўлидан келмаса, ҳақиқий узри бўлса, у мустасно!

ОЛТИНЧИ КАЛИМА: Мусулмонларнинг Исломнинг ижтимоий ҳаётидаги саодатларининг калити - Машварати Шаръиядир (яъни шаръий маслаҳатдир).

 وَاَمْرُهُمْ شُوري بَيْنَهُمْ Ояти каримаси шўрони асос ўлароқ амр этади.

Ҳа, бамисоли инсониятдаги фикрларнинг қўшилиши унвони остида, асрлар ва замонларнинг тарих воситаси ила бир-бири билан маслаҳати, бутун башариятнинг тараққиёти ва фанларнинг асоси бўлгани каби, энг буюк қитъа бўлган Осиёнинг энг орқада қолганининг бир сабаби ҳам, у ҳақиқий шўрога риоя қилмаганидадир.

Осиё қитъасининг ва истиқболининг кашшофи ва калити шўродир. ёъни шахслар бир-бири билан маслаҳат қилганидек, тоифалар, қитъалар ҳам у шўрони қилишлари лозимдирки, уч юз, балки тўрт юз миллион мусулмонларнинг оёқларига солинган хилма-хил истибдодларнинг кишанларини, занжирлирини ечадиган, парчалайдиган, машварати шаръия ила иймоний шаҳомат (жасорат) ва шафқатдан таваллуд топган ҳуррияти шаръиядирки, у ҳуррияти шаръия шаръий одоблар ила безатилиб, бузуқ ғарб маданиятининг гуноҳларини ташламоқдан иборатдир. Иймондан келган ҳуррияти шаръия икки асосни амр этади:

اَنْ لاَيُذَلَّلَ وَلاَيَتَذَلَّلَ

مَنْ كَانَ عَبْدًا ِللهِ لاَ يَكُونُ عَبْدًا لِلْعِبَادِ

لاَ يَجْعَلْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا اَرْباَباً مِنْ دُونِ اللهِ

نَعَمْ: اَلْحُرِّيَّةُ الشَّرْعِيَّةُ عَطِيَّةُ الرَّحْمنِ

Яъни: Иймон зўравонлик ва истибдод ила бошқани хўрламаслик ва ўзи ҳам хор бўлмаслик... ва золимлар олдида ўзни паст тутмасликни тақозо этади...

Аллоҳга ҳақиқий қул бўлган бошқаларга қул бўлмас. Бир-бирингизни - Аллоҳдан бошқа - ўзингизга рабб қилиб олмангиз. ёъни, Аллоҳни танимаган одам ҳар нарсада, ҳар кимда даражасига кўра бир рубубият (илоҳлик) таваҳҳум этади, ўз бошига бало орттиради. Ҳа, ҳуррияти шаръия Жаноби Ҳақнинг Раҳмон, Раҳийм исмларининг тажаллиси ила бир эҳсонидир ва иймоннинг бир хоссасидир.

فَلْيَحْىَا الصِّدْقُ وَلاَ عَاشَ الْيَأْسُ فَلْتَدُمِ الْمَحَبَّةُ وَالتَّقْوى وَالشُّورى وَالْمَلاَمُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهَوى وَالسَّلاَمُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى

Яшасин тўғрилик! Ўлсин умидсизлик! Муҳаббат давом этсин! Шўро қувват топсин! Барча маломат ва ийтоб ва нафрат ҳавои ҳавасга тобе бўлганларга бўлсин. Салом ва саломат ҳидоятга тобе бўлганлар узра бўлсин. Омин...

Агар дейилса: Нега шўрога бу қадар аҳамият беряпсан? Ва башариятнинг, хусусан Осиёнинг, хусусан Исломиятнинг ҳаёти ва тараққиёти қандай қилиб ул шўро ила бўлиши мумкин?

Алжавоб: Нурнинг Йигирма биринчи Ихлос Ёғдусида изоҳ этилгани каби, ҳақиқий шўро ихлос ва тасонуд, яъни ўзаро таянчни натижа қилиб берганидан, уч алиф юз ўн бир бўлгани каби, ихлос ва ўзаро таянч ила уч одам юз одам қадар миллатга фойда етказиши мумкин. Ва ўн одамнинг ҳақиқий ихлос ва тасонуд ва маслаҳатнинг сирига кўра, мингта одам қадар иш қилганини ўтмишда кўп воқеалар бизга хабар беради. Модомики инсоннинг эҳтиёжи ҳадсиз ва душманлари ниҳоясиз ва қуввати ва сармояси жуда оз, хусусан динсизликла йиртқичлашган, бузғунчи, зарарли инсонларнинг кўпайиши билан, албатта ва албатта, у ҳадсиз душманларга, у ниҳоясиз эҳтиёжларга қарши иймондан келган таянч нуқтаси ва у мадад нуқтаси билан бирга инсоннинг шахсий ҳаёти каби ижтимоий ҳаёти ҳам, яна иймон ҳақиқатларидан келган шўрои шаръий ила яшай олади, у душманларни тўхтатади, у эҳтиёжларнинг таъминланишига йўл очади.

* * *

Арабий Хутбаи Шомия Иловасининг

қисқа бир таржимаси

Хутбаи Шомиянинг Арабий Иловасида ғоят латиф бир мисол ила иймондан келган маънавий ва синмас бир қаҳрамонлик кўрсатилган. Бу масаламиз муносабати ила бир хулосасини баён этамиз.

Ҳурриятнинг бошланишида Султон Рашоднинг Рум элига (Болқонларга) саёҳати муносабати билан Шарқий Вилоятлар номидан мен ҳам бирга ҳамроҳлик қилдим. Поездимизда икки ўқимишли фан одамлари билан бир баҳс бўлди. Мендан савол сўрадилар:

"Диний ҳамият ила миллий ҳамиятнинг қайси бири қувватлироқ ва зарурроқ?"

Ўша пайт дедим:

Биз мусулмонларнинг ичимиз ва атрофимизда дин ва миллат тушунчаси чамбарчас бирлашиб кетган. Ташқаридан киритилган эътиборий, зоҳирий бир фарқи бор. Балки дин миллатнинг ҳаёти ва руҳидур. Икковига бир-биридан айириб ва фарқлаб қаралган вақт, диний ҳамият авом ва хосларга тааллуқли бўлиб қолади. Миллий ҳамият, яъни миллатпарварлик юздан бирига, яъни шахсий манфаатини миллатга фидо этгангагина хос бўлиб қолади. Шундай экан, умумий ҳуқуқлар ичида диний ҳамият асос бўлмоғи лозим. Миллий ҳамият унга ходим ва қувват ва қалъаси бўлмоғи керак.

Хусусан, биз шарқликлар ғарбликлар каби эмасмиз. Ичимизда қалбларга ҳоким дин ҳиссидир. Тақдири Азал аксари анбиёларни шарқда юбориши ишора этадики, шарқни уйғотадиган, тараққийга бошлайдиган фақатгина дин ҳиссидир. Асри Саодат ва Тобеинлар бунинг бир қатъий далилидир.

Эй бу диний ва миллий ҳамиятдан қайси бирига кўпроқ аҳамият бермоқ лозимлигини сўраган, бу поезд дейилган сайёр мадрасадаги дарсдошларим! Ва шу онда замон поездида истиқбол тарафига биз билан бирга кетаётган барча зиёлилар! Сизга ҳам дейманки:

"Диний ҳамият ва Исломий миллатпарварлик Турк ва Араб ичида аралашиб кетган ва ажратиб бўлмайдиган бир ҳолга келган. Ҳамияти Исломия энг қувватли ва метин ва Аршдан келган бир нуроний занжирдир. Синмас ва узилмас бир урватул-вусқодир (маҳкам боқ), мағлуб бўлмас бир муқаддас қалъадир," деган вақтимда, у икки мунаввар мактаб муаллимлари менга дедилар:

"Ҳужжатинг недур? Бу улкан даъвога улкан бир ҳужжат ва ғоят қувватли бир далил лозим. Далил недур?"

Бирдан поездимиз тунелдан чиқди. Биз ҳам бошимизни чиқариб деразадан боқдик. Поезд ўтадиган йўлнинг ёнгинасида олти ёшга тўлмаган бир бола турганини кўрдик. Ул икки муаллим йўлдошимга дедим:

Мана бу бола турган ҳолати билан саволимизга тўлиқ жавоб бермоқда. Менинг ўрнимга у маъсум бола бу сайёр мадрасамизда устозимиз бўлсин. Унинг бу ҳолати қуйидаги ҳақиқатни баён қилмоқда:

Қаранг, бу даббатул-арз* гумбирлаб ва пишқириб тунел оғзидан чиқиб даҳшатли ҳужум қилган дақиқада, унинг ўтадиган йўлидан бир қадам нарида у бола турибди. У даббатул-арз ҳайқириқ ва ҳужумининг таҳаккуми ила пишқириб қўрқитмоқда. "Менга дуч келганларнинг ҳолига вой!" дегани ҳолда ул маъсум йўл ёқасида турибди. Мукаммал бир ҳуррият ва ажиб бир жасорат ва қаҳрамонлик ила унинг ҳайқириқига беш тийинлик аҳамият бермаяпти. Бу даббатул-арзнинг ҳужумига парво қилмай, ўзига яраша қаҳрамонлиги ила демоқдаки:

"Эй поезд! Сен осмондаги момақалдироқ каби бақириғинг билан мени қўрқитолмайсан!"

Сабот ва матонатли ҳолати гўё буни айтаётгандай:

"Эй поезд, сен бир низомнинг асирисан. Сенинг тизгининг сени кездирганнинг қўлидадир. Менга тажовуз қилиш сенинг ҳаддинг эмас. Мени ўз ҳукминг остига ололмайсан. Қани йўлингдан қолма, қўмондонингнинг изни ила йўлингдан ўтавер!"

Эй поезддаги дўстларим ва эллик йил кейинги, фанларга интилган қардошларим! Бу боланинг ўрнида Рустами Эроний ва Ҳаркули Юноний ўша ажиб қаҳрамонликлари билан бирга замонлар ошиб бу ерда бўлишларини фараз қилиб кўринг. Уларнинг замонасида поезд бўлмагани учун, албатта, поезд бир интизом билан ҳаракатланишига эътиқодлари бўлмайди. Бирданига бу тунел оғзидан, бошидан оташ нафаси момақалдироқ каби ҳайқириб, кўзларидан электр чақмоқлари чақнаган ҳолда чиқиб келган поезднинг даҳшатли ҳужум ила Рустам ва Ҳаркул томон бостириб келиши қаршисида, у икки қаҳрамон нақадар қўрққан, нақадар қочган бўлардилар! Ўшандай ажиб жасоратлари бўла туриб, бир чақиримдан узоққа қочган бўлардилар. Қаранг, бу даббатул-арзнинг ваҳимаси олдида ҳурриятлари, жасоратлари қандайин маҳв бўлишини. Қочмоқдан бошқа чора тополмайдилар. Чунки, улар унинг қўмондонига ва интизомига эътиқодлари бўлмагани учун ғоятда итоатли бир маркаб* деб тасаввур қилолмайдилар.. Балки ғоятда мудҳиш, парча-парча қилгувчи, вагон катталигидаги йигирмата арслонни орқасига улаган бир нави арслон деб ваҳимага тушадилар.

Эй қардошларим ва эллик йил кейинги бу сўзларни тинглаётган дўстларим! Мана шу олти ёшга тўлмаган болага ўша икки қаҳрамондан зиёда жасорат ва ҳуррият ва кўп мартаба уларникидан ортиқ бир ишонч ва ботирлик ҳолатини берган нарса: у маъсумнинг қалбидаги ҳақиқатнинг бир уруғи бўлган поезднинг интизомига ва тизгини бир қўмондоннинг қўлида эканига ва жараёни бир интизом остида ва кимдир уни ўз номидан кездираётганига бўлган эътиқоди ва қаноати ва иймонидир. Ва у икки қаҳрамонни ғоят қўрқитган ва виждонларини ваҳимага солган, уларнинг -- поезд қўмондонини билмасликдан ва интизомига ишонмасликдан иборат бўлган жоҳилона эътиқодсизликларидир.

Бу мисол у маъсум боланинг иймонидан келган қаҳрамонлик каби, минг йилдан бери Ислом тоифаларининг бир неча қабилаларининг (Турк ва Турклашган миллатнинг) қалбида жойлашган иймон ва эътиқод жиҳати ила рўйи заминда юздан зиёда давлатларга, миллатларга қарши иймонидан келган бир қаҳрамонликла Исломият ва маънавий камолотнинг байроғини Осиё ва Африка ва Оврупанинг ярмида кездирган ва "ўлсам шаҳидман, ўлдирсам ғозийман" дея, ўлимни кулиб қаршилаш билан бирга, дунёдаги муттасил душман ҳодисотларга қарши ҳам - ҳатто микробдан қуйруқли юлдузларга қадар башарнинг бутун истеъдодига қарши душманлик вазиятини олган у даҳшатли поезднинг таҳдидлари олдида - иймоннинг қаҳрамонлиги ила бас келиб қўрқмаган, қазо ва қадари Илоҳийга нисбатан иймоннинг таслимияти ила қўрқиш ва даҳшатга тушиш ўрнига ҳикмат ва ибрат ва дунё саодатини қозонган дастлаб Турк ва Араб тоифалари ва барча мусулмон қабилалари - у маъсум бола сингари - фавқулодда маънавий бир қаҳрамонлик кўрсатганлари кўрсатадики: Истиқболнинг мутлақ ҳокими, охиратда бўлажаги каби дунёда ҳам Ислом миллатидир.

У икки мисолда у икки ажиб қаҳрамоннинг жуда ажиб қўрқув ва ташвиш ва аламларига сабаб - уларнинг эътиқодсизликлари ва жаҳолатлари ва залолатлари бўлгани каби, Рисолаи Нурнинг юзлаб ҳужжатларла исбот этган бир ҳақиқатики, бу Рисоланинг муқаддимасида бир-икки мисоли келтирилган. У ҳам бўлса шуки:

Куфр ва залолат бутун коинотни аҳли залолатга минглаб мудҳиш душман тоифалари ва силсилалари қилиб кўрсатади. Кўр қувват, дайди тасодиф, гаранг табиат қўллари ила: қуёш системасидан тортиб, то ўпкадаги сил микробларига қадар минглаб тоифа душманлар, бечора башарга ҳужум қилганларини; ва инсоннинг серқирра моҳияти ва кенг истеъдодлари ва ҳадсиз эҳтиёжлари ва чексиз орзуларига доимо қўрқув, алам, даҳшат ва ташвиш бергани учун куфр ва залолат бир жаҳаннам заққуми эканини; ва бу дунёда ҳам соҳибини бир жаҳаннам ичига отганини; дин ва иймондан айрилган минглаб фан ва инсониятнинг тараққиёти, у Рустам ва Ҳаркулнинг қаҳрамоликлари каби беш тийинлик фойда бермаслигини; фақат наркоз каби сездирмай турадиган кайфу-сафо ва сархушлик билангина, у аламли қўрқувларни вақтинча ҳис қилмайди.

Ушбу иймон ва куфрнинг мувозанаси, охиратда Жаннат ва Жаҳаннам каби меваларни ва натижаларни бергани каби, бу дунёда ҳам иймон бир маънавий жаннатни таъминлашини ва ўлимни бир озодлик рухсатномасига айлантиришини; куфр эса дунёда ҳам бир маънавий жаҳаннам ва инсоннинг ҳақиқий саодатини маҳв этишини ва ўлимни бир абадий йўқлик моҳиятига келтиришини, қатъият ва ҳис ва шуҳудга таянган Рисолаи Нурнинг юзлаб ҳужжатларига ҳавола қилиб қисқа кесамиз.

Бу мисолнинг ҳақиқатини кўрмоқ истасангиз бошингизни кўтаринг! Қанчалар поездга ўхшаш аэростат, автомобил, тайёра, дарё ва денгиз кемалари... ерда, денгизда, ҳавода Қудрати Азалиянинг низом ва ҳикмат билан яратган юлдузларнинг курраларига ва коинот жисмларига ва ҳодисаларнинг силсилаларига ва муттасил воқеаларига боқингиз.

Ҳам олами шаҳодатда ва жисмоний коинотда буларнинг борлиги каби, руҳоний ва маънавий оламда Қудрати Азалиянинг янада ажиб мутасалсил ўхшашлари борлигини ақли бор бўлганлар тасдиқлайди, кўзи бор бўлганлар кўпини кўра олади.

Бу коинотдаги моддий ва маънавий барча силсилалар иймонсиз аҳли залолатга ҳужум қилади, таҳдид этади, қўрқув беради, маънавий кучини чил-парчин қилади.

Аҳли иймонга эса таҳдид ва қўрқитмоқ у ёқда турсин, балки севинч ва саодат, унсият ва умид ва қувват беради.

Чунки, аҳли иймон иймон ила кўрадики, у ҳадсиз силсилаларни, моддий ва маънавий поездларни, сайёр коинотларни мукаммал интизом ва ҳикмат доирасида биттадан вазифа учун юборган бир Сониъи Ҳакийм уларни ишлаттирмоқда. Вазифаларидан зарра миқдор адашмайдилар, бир-бирига тажовуз қилолмайдилар. Ва коинотдаги санъатнинг камолотига ва жамолнинг жилоланишига сазоворликларини кўриб, маънавий кучини тамоман қўлига бериб, абадий саодатнинг бир намунасини иймон кўрсатади.

Аҳли залолатнинг иймонсизликдан келган ушбу даҳшатли аламларига ва қўрқувларига қарши ҳеч нарса, ҳеч бир фан, инсониятнинг ҳеч бир тараққиёти тасалли беролмас, маънавий кучини тиклай олмас. Жасорати яксон бўлади. Аммо вақтинчалик ғафлат унга парда бўлади, алдайди.

Аҳли иймон иймон туфайли қўрқиши ва маънавий кучи синиши у ёқда турсин, балки уларга шу мисолдаги маъсум бола сингари фавқулодда бир маънавий куч ва бир матонатла ва иймондаги ҳақиқат ила боқади. Бир Сониъи Ҳакиймнинг ҳикмати доирасида тадбир ва идорасини мушоҳада этади, ваҳима ва қўрқувлардан қутилади. "Сониъи Ҳакиймнинг амри ва изни бўлмаса, бу сайёр коинотлар ҳаракат этолмайдилар, келиб урилолмайдилар" дея англайди. Камоли ишонч ила дунё ҳаётида ҳам даражасига кўра саодатга эришади. Кимнинг қалбида иймондан ва дини ҳақдан келган бу ҳақиқат уруғи - виждонида - топилмаса ва таянч нуқтаси бўлмаса, албатта, мисолдаги Рустам ва Ҳаркулнинг жасоратлари ва қаҳрамонликлари сингани каби, унинг жасорати ва маънавий кучи йўқ бўлиб, виждони чириб кетади. Ва коинот ҳодисаларининг асири бўлади, ҳар нарса қаршисида қўрқоқ бир тиланчига айланади.

Иймоннинг бу сирли ҳақиқатини ва залолатнинг бу дунёдаги даҳшатли зарарини Рисолаи Нур юзлаб қатъий ҳужжатларла исбот этганига биноан бу жуда узун ҳақиқатни қисқа кесамиз.

Ажабо, энг зиёда маънавий кучга ва тасаллига ва матонатга эҳтиёжини ҳис этган бу асрдаги инсон бу замонда у маънавий кучни ва тасаллини ва саодатни таъминлаб берган ва Исломият ва иймондаги таянч нуқтаси бўлган иймон ҳақиқатларини ташлаб, ғарблашишлик унвони ила Исломият миллатидан фойдаланиш ўрнига, маънавий кучни тамоман синдириб ва тасаллини маҳв этган ва матонатини синдирган залолат ва сафоҳатга ва ёлғончи сиёсатга таяниш, нақадар башариятга фойдадан ва инсониятга манфаатдан узоқ бир ҳаракат эканини жуда яқин бир замонда уйғонадиган - бошда Ислом ўлароқ - Инсоният ҳис этажак, дунёнинг умри қолган бўлса, Қуръон ҳақиқатларига ёпишажак.

* * *

Ушбу юқоридаги мисол каби эски замонда, ҳурриятнинг бошланишида баъзи диндор халқ ноиблари Эски Саидга бундай дедилар:

Сен ҳар жиҳатда сиёсатни динга, шариатга восита ва хизматкор қиляпсан ва ҳурриятни фақат шариатга йўл очгани учун қабул қиляпсан. Ва машрутиятни* ҳам машруият* суратида яхши кўряпсан. Демак ҳуррият ва машрутият шариатсиз бўлолмас. Шунинг учун ҳам сени Ўттиз биринчи Март ҳодисасида, "шариат бўлишини ҳохлаймиз" деганлар билан бир қаторга қўйдилар.

Эски Саид уларга дедики:

Ҳа, Ислом Миллатининг саодатига фақат ва фақат Ислом ҳақиқатлари билан эришмоқ мумкин. Ва ижтимоий ҳаётга ва дунё саодатига шариати Исломия билан эриша олади. Йўқса, адолат маҳв бўлади. Осойишталик чил-парчин бўлади. Ахлоқсизлик, ёмон ҳислатлар ғалаба қозонади. Иш ёлғончиларнинг, тилёғламачиларнинг қўлига ўтади. Сизга бу ҳақиқатни исбот этадиган минглаб ҳужжатдан бир кичик намуна ўлароқ бу ҳикояни диққат назарингизга ҳавола этаман:

Бир замон бир одам бир саҳрода бадавийлар орасида аҳли ҳақиқат бир зотнинг уйида меҳмон бўлади. Қарасаки, улар молларининг муҳофазасига аҳамият бермаяптилар. Ҳатто уй эгаси уйининг бир бурчагида пулларини очиқ ҳолда қолдирган экан. Меҳмон ҳонадон соҳибига деди:

- Ўғирлатишдан қўрқмайсизми, молингизни бунчалик очиқ қўйибсиз?

Соҳиби хонадон деди:

- Бизда ўғирлик бўлмайди.

Меҳмон деди:

- Биз пулларимизни киссаларимизга қўйиб беркитсак ҳам кўп ўғирлик бўлаверади.

Уй эгаси деди:

- Биз Амри Илоҳий номидан ва адолати шаръия номидан ўғрининг қўлини кесамиз.

Меҳмон деди:

- Бундай экан, кўпчиликнинг бир қўли бўлмаслиги керак!

Уй эгаси деди:

- Мен эллик ёшга кирдим, умрим бўйи биргина қўл кесилганини кўрдим.

Меҳмон таажжубланиб дедики:

- Мамлакатимизда ҳар куни эллик одамни ўғирлик қилгани учун қамоққа тиқамиз. Сизнинг бу ердаги адолатингизнинг юзда биричалик таъсири йўқ.

Уй эгаси деди:

- Сизлар буюк бир ҳақиқатдан ва ажиб ва қувватли бир сирдан ғафлатда қолгансиз, тарк этгансиз. Шунинг учун адолатнинг ҳақиқатини йўқотиб бормоқдасиз. Инсониятга манфаат ўрнига адолат номи остида ғаразлар, золимона ва тарафгирона жараёнлар аралашгани учун, ҳукуматнинг таъсирини кесади. У ҳақиқатнинг сири шудир:

Бизда бир ўғри қўлини бировнинг молига узатган дақиқада шаръий қонун жазосининг ижросини хотирлайди. Арши Илоҳийдан нозил бўлган амр эсига тушади. Иймон ҳисси ила, қалб қулоғи ила Каломи Азалийдан келган ва ўғрини қўлини кесилишига ҳукм этган

 اَلسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا اَيْدِيَهُمَا оятини ҳис қилиб эшитгандек иймон ва эътиқоди ҳаяжонга ва олий ҳиссиёти ҳаракатга келади. Руҳнинг ҳар тарафидан, виждоннинг ич-ичидан, ул ўғирлик майлига ҳужум қилиш каби руҳий бир ҳолат пайдо бўлади. Нафс ва ҳавасдан келган майллар парчаланиб чекинади. Бора-бора у майллар бутунлай кесилади. Чунки фақатгина ваҳм ва фикр эмас, балки маънавий туйғулари - ақл, қалб ва виждон - бирданига у ҳисга, у ҳавасга ҳужум қилади. Шаръий қонуннинг жазосини эслаш билан юксак бир ман қилувчи ва виждоний бир таъқиқловчи, у ҳиснинг қаршисига чиқиб, уни ўчиради.

Ҳа, иймон қалбда, мияда доимий бир маънавий таъқиқловчи ҳосил қилганидан, ҳис ва нафс тарафидан фано хоҳишлар чиққан вақт, "йўл йўқдир!" дея ҳайдайди, қочиради.

Ҳа, инсоннинг амаллари қалбнинг, ҳиснинг хоҳишларидан чиқади. У хоҳишлар руҳнинг хусусиятидан ва эҳтиёжларидан келади. Руҳ эса, иймон нури билан ҳаракатга келади. Хайр бўлса қилади, ёмонлик бўлса ўзини тортишга интилади. Кўр ҳислар қайта уни янглиш йўлларга бошлаб мағлуб этолмайди.

Алҳосил: "Ҳад" ва "Жазо," Амри Илоҳий ва Адолати Раббония номидан ижро этилган вақт ҳам руҳ, ҳам ақл, ҳам виждон, ҳам инсоннинг ҳис-туйғулари таъсирланиб алоқадор бўладилар. Мана шунинг учундирки, бизга эллик йилда бир жазо сизнинг ҳар кунги хилма-хил қамоғингиздан кўра яхшироқ фойда беради.

Сизнинг адолат номи остидаги жазоларингиз фақатгина ваҳмингизга таъсир қилади. Чунки ичингиздан бир киши ўғирликка ният қилган пайт, у миллат, ватан фойдаси ва манфаати номидан жазога тортилишдан қўрқади. Ёҳуд инсонлар агар билиб қолсалар унга ёмон назар билан қарайдилар. Агар билиниб қоладиган бўлса ҳукумат уни қамаб қўйиш эҳтимоли ҳотирига келади. Шунда ваҳима ҳиссигина озгина таъсирланади. Ҳолбуки, нафс ва ҳиссиётидан келиб чиққан - хусусан эҳтиёжи ҳам бўлса - қувватли бир хоҳиш ғолиб келади. Энди у ёмонликдан воз кечмоқ учун у жазоингиз фойда бермайди. Ҳамда, Амри Илоҳий ила бўлмаганидан, у жазолар адолатли ҳам эмас. Таҳоратсиз, қибласиз намоз ўқиганга ўхшаб баттол бўлади, бузилади.

Демак, ҳақиқий адолат ва таъсирли жазо удирки, Аллоҳнинг амри номидан бўлсин. Йўқса таъсири юздан бирга инади.

Хуллас, жузъий ўғирлик масаласига бошқа умумий ва кенг қамровли Илоҳий аҳкомлар қиёслансин. То англашилсинки, инсониятнинг саодати дунёда адолат билан бўлиши мумкин. Адолат эса тўғридан-тўғри Қуръоннинг кўрсатган йўли билан бўлиши мумкин.

(Ҳикоянинг хулосаси битди.)

* * *

Агар инсоният тезликда ақлини йиғиб, адолати Илоҳия номидан ва Ислом ҳақиқатлари доирасида маҳкамалар очмаса, бошларига моддий ва маънавий қиёматлар қўпажак, анархияга (яъни ўзбошимчаликка), яъжуж ва маъжужларга мағлуб бўладилар, дея қалбга хотирлатилди.

Ушбу ҳикояни ўша пайтдаги баъзи диндор халқ ноибларига Эски Саид сўйлаган эди. Ва икки марта чоп этилган Арабий Хутбаи Шомиянинг Иловасида қирқ беш йил аввал ёзилган эди. Энди бу ҳикоя ила аввалги мисол у замондан кўра бу замоннинг дарси бўлгани учун маълумот тариқасида ҳақиқий диндор ҳалқ ноибларининг назарига мадори ибрат учун кўрсатмоқдамиз.

Саид Нурсий.

* * *

----------------------------------

(Изоҳ): "Хутбаи Шомия" номли чоп қилинган арабий рисолани, арабчани билмаганимиз учун устозимиздан бизга бир-икки кун дарс беринг деб илтимос қилдик. Бир неча кун давомида сўйлаган дарсини қаламга олдик.

Устодимиз дарс бераётганда баъзи жумлаларни зеҳнимизда тўлиқ ўрнашиши учун такрор этарди.

Охирги мисол ва ҳикояга изоҳ керак деб топганимиздан, энг аввал уларни Университетлилар ва диндор халқ ноиблари назарларига кўрсатмаганимизнинг сабаби, устозимиз дарсни бошлаганда: "Эски замонда, поезддаги зиёли ул икки муаллим ўрнига сизларни; ва мендан шариат ҳақида савол сўраган - қирқ беш йил аввалги - халқ ноиблари ўрнида, ҳозирги ҳақиқий диндор халқ ноибларини қабул ва тасаввур қилган ҳолда гапиряпман," дегани учун, биз ҳам аҳли маориф ва диндор халқ ноибларига билдириб қўйиш учун олган бу дарсимизни баён этяпмиз. Кейинроқ хоҳласалар, Хутбаи Шомиядан бутун дарсимизни баён этамиз. Муносиб топсалар нашр ҳам қиламиз.

Ислом Оламидаги Исломий сиёсатга доир, устозимиздан бир дарс олишни истардик. Ҳолбуки ўттиз беш йилдан бери сиёсатни тарк этганидан, Эски Саиднинг сиёсати Исломияга тегишли бўлган бу Хутбаи Шомиянинг таржимаси Эски Саиднинг бир дарсидир.

Тоҳирий, Зубайр, Байрам, Жайлон, Сунгур, Абдуллоҳ, Зиё Содиқ, Солиҳ, Ҳусни, Ҳамза.

Хутбаи Шомиянинг

Иловасининг Иловаси.

(Саиднинг қирқ икки* йил аввал диний жаридаларда нашр қилинган мақоласидир.)

-------------------------

(*) Бу сана 1951-йилга оиддир.

------------------------

Яшасин Порлоқ Шариат!

26-феврал 324

Диний жарида 73.

Март 1909

Эй халқ ноиблари!

Узунлиги билан бирга ғоят мухтасар биргина жумла сўйлайман. Диққат қилингиз, зеро тафсилотида чуқур маъно бор. Шундайки:

Машрутият ва асосий қонун деб аталган адолат ва маслаҳат ва бутун қувватни қонунда жамлаш, шу билан бирга:

1) асл Ҳақиқий Молик ва муҳташам унвон соҳиби;

2) ва асл таъсир эгаси ва чин адолатни ўзида жамлаган;

3) ва таянч нуқтамизни таъмин этган;

4) ва машрутиятни бир мустаҳкам асосга таянтирган;

5) ва ваҳима ва шубҳалар соҳибини ҳайрат жарлигидан қутқарган;

6) ва истиқбол ва охиратимизга кафил бўлган;

7) ва умумга манфаатли бўлган Ҳуқуқуллоҳни изнсиз сарфлашдан сизни халос қилган;

8) ва миллатимизнинг ҳаётини муҳофаза этган;

9) ва умум зеҳнларни сеҳрлаган;

10) ва ажнабийлар қаршисида матонатимизни ва камолимизни ва мавжудиятимизни кўрсатган;

11) ва сизни дунё ва охират хорлигидан қутқарган;

12) ва мақсад ва натижада умумий бирликни таъсис қилган;

13) ва у бирдамликнинг руҳи бўлган умумий фикрларни ўртага чиқарган;

14) ва чирик маданиятнинг фаноликларини ҳуррият ва маданиятимиз ҳудудидан кириб келишини тўхтатган;

15) ва бизни Оврупага тиланчилик қилишдан қутқарган;

16) ва биз ортда қолиб кетган узун тараққий масофасини - мўъжиза сирига биноан - қисқа бир замон ичида босиб ўткизган;

17) ва Арабистон ва Тўрон ва Эрон ва Самонийларни бирлаштириб оз вақт ичида бизга бир буюк қиймат берган;

18) ва ҳукуматнинг шахси маънавийсини Мусулмон қилиб кўрсатган;

19) ва асосий қонуннинг руҳини ва Ўн биринчи Моддани муҳофаза қилиш билан сизни қасамхўрликдан қутқарган;

20) ва Оврупанинг бузуқ фикрларини ёлғонга чиқарган;

21) Муҳаммад Алайҳиссалоту Вассалом хотамул Анбиё эканлигини ва Шариатнинг абадий эканлигини тасдиқ эттирган;

22) ва маданиятни хароб қилувчи динсизликка қарши қалқон бўлган;

23) ва фикрлардаги зиддиятлар зулматини ва фикрлар тарқоқлигини ўз нуроний тарафи билан ўртадан кўтарган;

24) ва умум уламо ва воизларни миллатнинг бирдамлик ва саодатига ва ҳукуматнинг ишларини шаръий қонунларга ходим қилган;

25) ва чин адолати марҳаматли бўлганидан, ғайри муслим унсурларни янада зиёда бир-бири билан яраштириб ўзига боғлаган;

26) ва энг қўрқоқ ва оми одамни энг жасур ва энг хос одам каби ҳақиқий тараққий ҳиссига ва фидокорликка ва ватан севгисига мутахассис қилган;

27) ва маданиятнинг бузғунчилари бўлмиш бузуқликлар ва исрофлар ва нозарур эҳтиёжлардан бизни халос қилган;

28) ва охиратини авайлаш билан бирга, дунёсини таъмирлаш ва тиклаш учун саъй-ҳаракатга ривож берган;

29) ва маданиятнинг ҳаёти бўлмиш гўзал ахлоқ ва олий ҳисларнинг дастурларини ўргатган;

30) ва ҳар бирингиз - эй халқ ноиблари! - эллик минг кишининг тақозосини, яъни ҳақларини сизлардан талаб қилишини, сизлар учун қутулиш чораси қилиб берган;

31) ва сизни жами умматнинг кичик бир шаръий мисоли қилиб кўрсатган;

32) ва яхши ниятга биноан, амалларингизни ибодатдек қилган;

33) ва уч юз миллион Мусулмоннинг маънавий ҳаётига суиқасд ва жиноят қилишдан сизни халос этган ул Порлоқ Шариат унвони ила кўрсатсангиз ва ҳукмларингизни ундан олсангиз ва дастурларини татбиқ этсангиз, ажабо, шунча фойдалари билан бирга нимани ҳам йўқотар эдингиз? Вассалом.

Яшасин Порлоқ Шариат!

Саид Нурсий.

* * *

Яшасин Шариати Аҳмадий

(Алайҳиссалоту Вассалом)

(5-март 1325. Диний жарида

но: 77, 18-март 1909.)

Порлоқ Шариат Каломи Азалийдан келгани учун абадият сари кетажакдир.

Нафси амморанинг разилона истибдодидан саломатда бўлишимиз Исломиятга таяниш иладир. У ҳаблул-метинга (узилмас занжирга) ёпишишлик биландир. Ва ҳақли ҳурриятдан тўлиғича фойдаланиш иймоннинг ёрдами билан бўлади. Зеро Сониъи Оламга ҳақиқий қул ва хизматкор бўлган инсон халққа ибодат қилиш даражасига тушмаслиги керак.

Ҳар ким ўз оламида бир қўмондон бўлгани учун у ўз кичик оламида буюк жиҳод қилишга мажбурдир. Ва Ахлоқи Аҳмадия (Алайҳиссалоту Вассалом) ила хулқланиб, Суннати Набавияни ҳаётлантиришга вазифадордир.

Эй авлиёи умур (иш бошида турганлар)! Муваффақият истасангиз, Одатуллоҳ қонунларига мувофиқ ҳаракат қилингиз. Йўқса тавфиқсизлик ила рад жавобини оласиз. Зеро, маълум бўлган барча Анбиёларнинг Ислом мамлакатлари ва Усмонийлар ўлкасидан чиққанлиги Тақдири Илоҳийнинг бир ишора ва рамзидирки, бу мамлакат инсонларининг такомил дастгоҳини ҳаракатга келтирувчи нарса диёнатдир. Ва бу Осиё ва Африка экинзорларининг ва Рум бўстонининг чечаклари, Исломият зиёси ила нашву-намо топажакдир.<