ХОНИМЛАР РАҲБАРИ
АҲЛИ ИЙМОН ОХИРАТ ҲАМШИРАЛАРИМ
БЎЛГАН АЁЛЛАР ТОИФАСИ БИЛАН
БИР СУҲБАТДИР
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يَا اَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لاَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنيِنَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ
Баъзи вилоятларда аёллар тарафидан самимий ва ҳароратли бир суратда Нурларга бўлган алоқаларини кўрган ва уларнинг Нурларга оид дарсларимга ҳаддан зиёд ишончларини билган вақтимда, муборак Испартага ва маънавий Мадрасатуз-Заҳрога учинчи марта келганимда эшитдимки, ул муборак охират ҳамшираларим бўлган аёллар тоифаси мендан бир дарс кутаётган экан. Гўёки ваъз суратида масжидларда бир дарсим бўлса.
Холбуки, мен тўрт-беш тарафлама хастаман. Ҳамда паришон, ҳатто гапиришга ва ўйлашга иқтидорсиз бўлганим ҳолда, бу тунда шиддатли бир эслатма тарзида қалбимга келдики:
Модомики ўн беш йил аввал ёшларнинг хоҳишлари билан "Ёшлик Раҳбари"ни улар учун ёздинг ва жуда кўп истифода этилди. Ҳолбуки, хонимлар тоифаси, бу замонда шундай бир раҳбарга ёшлардан кўра зиёда муҳтождирлар.
Мен ҳам бу эслатмага биноан, ғоят паришон ва заиф ва ожизлигим асносида "Уч Нукта (нозик маъно)" орқали, ғоят мухтасар тарзда, баъзи зарур моддаларни ул муборак ҳамшираларимга ва маънавий ёш авлодларимга баён этаман:
БИРИНЧИ НУКТА: Рисолаи Нурнинг энг муҳим бир асоси шафқат бўлганидан, аёллар тоифаси эса шафқат қаҳрамонлари бўлгани туфайли, Рисолаи Нур билан янада зиёда фитратан боғлиқдирлар. Ва лиллаҳилҳамд, бу фитрий боғлиқлик кўп ерларда ҳис қилинмоқда. Бу шафқатдаги фидокорлик, ҳақиқий бир ихлосни ва беминнат бир фидокорликни ифода этганидан, ҳозирги замонда жуда катта аҳамиятга эга.
Ҳа, бир волида фарзандини таҳликадан қутқармоқ учун ҳеч қандай ҳақ талаб қилмай руҳини фидо этиши ва ҳақиқий бир ихлос билан фитрий вазифаси эътиборига кўра ўзини фарзанди учун қурбон қилиши кўрсатадики, хонимларда ғоят юксак бир қаҳрамонлик бор. Бу қаҳрамонликнинг юзага чиқиши билан, унинг ёрдамида ҳам дунёвий ҳаётини, ҳам абадий ҳаётини қутқара олади. Лекин баъзи ёмон жараёнлар таъсирида ул қувватли ва қийматли хислат юзага чиқмай қолади. Ёки суиистеъмол этилади. Юзлаб намуналаридан бир кичик намунаси шуки:
Ул шафқатли волида боласининг дунё ҳаётида таҳликага тушмаслиги, манфаат ва фойда кўриши учун ҳар фидокорликни назарда тутади, уни шундай тарбиялайди. "Ўғлим амалдор бўлсин" дея, бутун молини беради. Қуръон Мактабидан олиб Оврупага юборади. Лекин ул боланинг абадий ҳаёти таҳликага кирганини ўйламайди. Дунё ҳибсидан қутқаришга ҳаракат қилади, аммо жаҳаннам ҳибсига тушишини назарда тутмайди. Фитрий шафқатга тамоман зид ўлароқ, ул маъсум боласини охиратда ўзига шафоатчи қилиш ўрнига, ўзига даъвогар қилади. У бола: "Нима учун менинг иймонимни қувватламай, бу ҳалокатимга сабабчи бўлдинг?" дея шикоят қилади. Дунёда ҳам Исломий тарбияни тўлиқ олмагани учун, волидасининг хориқо шафқатига яраша лойиғича жавоб қайтаролмайди, балки жуда кўп камчиликларга йўл қўяди.
Агар ҳақиқий шафқат суиистеъмол этилмай, бечора фарзандини абадий ҳибс бўлмиш жаҳаннамдан ва абадий қатл бўлмиш залолатда ўлиб кетишдан қутқариш учун, ул шафқат сирига кўра ҳаракат қилса, ул фарзанднинг барча қилган ҳасанотининг бир мисли волидасининг номаи аъмолига ёзилиши туфайли, волидасининг вафотидан сўнгра ҳар вақт ҳасанотлари билан руҳига нурлар етказиб туриши билан бирга, охиратда ҳам даъвогар эмас, балки бутун руҳу жони билан шафоатчи бўлиб, абадий ҳаётда унга муборак бир фарзанд бўлади.
Ҳа, инсоннинг энг биринчи устози ва таъсирли муаллими, унинг волидасидир. Бу муносабат билан мен ўз шахсимда қатъий ва доимо ҳис қилган шу маънони баён этаман:
Мен бу саксон йиллик умримда минглаб зотлардан дарс олганим ҳолда, қасам ичиб айтаманки, энг асосли ва бузилмас ва ҳамиша менга янгитдан берилаётгандек бўлган дарслар, марҳум волидамдан олган талқинот ва маънавий дарслардирки, ул дарслар фитратимга, худди моддий вужудимдаги уруғлар ҳукмида жойлашган. Бошқа дарсларимнинг ўша уруғлар устига бино этилганини айнан кўряпман. Демак бир ёшимда фитратимга ва руҳимга берилган марҳум волидамнинг дарс ва талқинотларини, ҳозир бу саксон ёшимда кўрган улкан ҳақиқатлар ичра биттадан асосий уруғ эканлигининг гувоҳи бўляпман.
Азжумла: Маслак ва машрабимнинг тўрт асосидан энг муҳими бўлган "шафқат қилмоқ" ва Рисолаи Нурнинг ҳам энг буюк ҳақиқати бўлган "ачиниш" ва "марҳамат кўрсатиш"ни, ул волидамнинг шафқатли феъл ва ҳолидан ва ул маънавий дарсларидан олганимни яққол кўряпман. Ҳа, бу ҳақиқий ихлос ила ҳақиқий бир фидокорликка эга бўлган волидалик шафқати суиистеъмол қилиниб, маъсум боланинг олмос хазинаси ҳукмида бўлган охиратини ўйламай, ўткинчи, фоний шишалар ҳукмида бўлган дунёга, ул боланинг маъсум юзини буриш ва бу шаклда унга шафқат кўрсатиш, ул шафқатни суиистеъмол қилишдир.
Ҳа, аёлларнинг шафқат жиҳатидан келган бу қаҳрамонликларини, ҳеч қандай бир ҳақ ва эвазига ҳеч нарса истамай, ҳеч бир шахсий фойда, ҳеч риё қилмаган ҳолда руҳини фидо этишларини, ул шафқатнинг кичкинагина бир намунаси бўлган товуқнинг, жўжасини қутқариш учун арслонга ташланиши ва руҳини фидо этиши исботлайди.
Ҳозир Исломий тарбиянинг ва охират амалларининг энг қийматли ва энг зарурий асоси ихлосдир. Бу шафқатдаги қаҳрамонликда ул ҳақиқий ихлос бор.
Агар бу икки нуқта ул муборак тоифада ривожлана бошласа, Ислом доирасида жуда буюк бир саодатга сабаб бўлади. Ҳолбуки, эркакларнинг қаҳрамонлиги беминнат бўлмайди, балки юз жиҳатда эвазига бир ҳақ истайдилар. Ҳеч бўлмаса шон-шараф истайдилар. Лекин афсуски, бечора муборак аёллар тоифаси, золим эркакларнинг шарридан ва зўравонлигидан қутулиш учун бошқа бир тарзда, заифликдан ва ожизликдан келиб чиққан бошқа бир нав риёкорликка кирадилар.
ИККИНЧИ НУКТА: Бу йил ёлгизликда бўлган чоғим ва ижтимоий ҳаётдан тортилганим ҳолда, баъзи Нурчи дўстларимнинг ва ҳамшираларимнинг хотири учун дунёга боқдим. Мен билан кўришган аксар дўстларимдан ўз оилавий ҳаётларидан шикоятлар эшитдим. "Эй воҳ!" дедим. "Инсоннинг, хусусан мусулмоннинг паногоҳи ва бир нав жаннати ва кичик бир дунёси, оила ҳаётидир. Бу ҳам бузула бошлабдими?" дедим. Сабабини изладим, билдимки: Исломиятнинг ижтимоий ҳаётига ва бу орқали Дини Исломга зарар бериш учун ёшларни йўлдан уриш ва ёшлик ҳавасоти ила гуноҳларга етаклаш учун бир-икки қўмита ҳаракат қилаётган экан. Айнан шунингдек, бечора аёллар тоифасининг ғофил қисмини ҳам янглиш йўлларга етаклаш учун, бир-икки қўмитанинг таъсирли бир суратда яширин ҳолда ҳаракат қилаётганини сездим ва билдимки:
Бу Ислом миллатига бир даҳшатли зарба ўша жиҳатдан келяпти. Мен ҳам сиз ҳамшираларимга ва ёшларингиз бўлган маънавий авлодларимга қатъиян баён этаманки: Аёлларнинг охиратдаги саодати каби, дунёвий саодатларининг ҳам ва фитратларидаги олий хислатларни ҳам бузилишдан қутқаришнинг ягона чораси Исломий доирадаги диний тарбиядир. Бундан бошқа чора йўқдир! Русияда ул бечора тоифанинг қай ҳолда эканини эшитяпсизлар.
Рисолаи Нурнинг бир қисмида дейилганки: Ақлли бир одам рафиқасига бўлган муҳаббатини ва севгисини беш-ўн йиллик фоний ва зоҳирий ҳусни жамолига бино қилмайди. Балки севгисини, аёллар ҳусни жамолининг энг гўзали ва доимийси бўлган, унинг шафқатига ва аёлликка хос ҳусни сийратига, яъни гўзал ахлоқига бино қилиш керак. Токи, ул бечора кексайгани сари, эрининг муҳаббати унда давом этсин. Чунки, унинг рафиқаси ёлғиз дунё ҳаётида вақтинчалик бир ёрдамчи эмас, балки абадий ҳаётида ҳам абадий ва севимли бир рафиқаси бўлганидан, кексайган сари янада ҳам зиёда ҳурмат ва марҳамат билан бир-бирига муҳаббат кўрсатмоғи лозим. Ҳозирги маданий тарбия ниқоби остидаги, ҳайвонларча вақтинчалик жуфтликдан сўнгра абадий бир фироққа дучор бўлган шул оила ҳаёти таг-туги билан бузилмоқда.
Ҳам Рисолаи Нурнинг бир жузида дейилганки:
Бахтиёрдир ул одамки, абадий рафиқасини йўқотмаслик учун, солиҳа аёлини тақлид қилиб, ўзи ҳам солиҳ бўлади. Ҳам бахтиёрдир ул аёлки, эрини диндор кўриб, абадий дўстини ва ўртоғини йўқотмаслик учун у ҳам тўлиқ диндор бўлади, дунёвий саодати ичра охират саодатини қозонади.
Бадбахтдир ул одамки, гуноҳларга кирган аёлига тобе бўлади, воз кечиришга ҳаракат қилмайди, ўзи ҳам иштирок этади. Бадбахтдир ул аёлки, эрининг фисқига қараб, уни бошқа бир суратда тақлид этади. Вайл у эру-хотингаки, бир-бирини оташга отишда ёрдам беради, яъни маданият фантазияларига бир-бирини ташвиқ этади.
Хуллас, Рисолаи Нурнинг ушбу мазмундаги жумлаларининг маъноси шудирки: Бу замонда оила ҳаётининг дунёдаги ва охиратдаги саодати ва аёллардаги олий хислатларнинг ривожланиши, фақат шариат доирасидаги Исломий одоблар билангина бўлиши мумкин.
Ҳозир оила ҳаётидаги энг муҳим нуқта шудирки: Аёл эридан ёмонлик ёки садоқатсизлик кўрганда, эрига ўчакишиб, аёлнинг оилавий вазифаси бўлган садоқат ва ишончни бузса, айнан лашкардаги итоатнинг бузилиши сингари ул оила ҳаётининг фабрикаси остин-устун бўлади. Балки у аёл қўлидан келганича эрининг камчиликларини ислоҳ қилишга интилиши лозимдирки, токи абадий ўртоғини қутқарсин. Йўқса, у ҳам ўзини очиқ-сочиқлик билан бошқаларга кўрсатишга ва севдиришга ҳаракат қилса, ҳар жиҳатда зарар кўради. Чунки ҳақиқий садоқатни ташлаган дунёда ҳам жазосини тортади. Чунки номаҳрамларнинг назаридан фитрати қўрқади, сиқилади, тортинади. Номаҳрам йигирма эркакнинг ўн саккизининг назаридан сиқилади. Эркак эса, номаҳрам юз аёлдан фақатгина биттасининг қарашидан сиқилади. Аёл ўша жиҳатда азоб чеккани каби садоқатсизлик туҳмати остида қолади, шу билан бирга, заиф бўлгани учун ҳуқуқини ҳам муҳофаза этолмайди.
Ал-ҳосил: Аёллар шафқатдаги қаҳрамонлик ва ихлосда, эркакларга ўхшамагани каби, эркаклар ҳам ул қаҳрамонликда уларга етишолмайдилар. Худди шунингдек, ул маъсум хонимлар ҳам гуноҳ қилишда ҳеч бир жиҳатда эркакларга етишолмайдилар. Шунинг учун фитратлари билан ва заиф табиатлари ила номаҳрамлардан шиддатли равишда қўрқадилар ва ҳижоб остида сақланишга ўзни мажбур деб биладилар. Чунки эркак саккиз дақиқа завқ ва лаззат учун гуноҳга кирса, ёлғиз саккиз сўмлик зарар кўради. Лекин аёл саккиз дақиқалик гуноҳдаги завқнинг жазоси ўлароқ, дунёда ҳам саккиз ой оғир бир юкни қорнида ташийди ва яна саккиз йил ул ҳомийсиз боланинг тарбиясидаги машаққатни чеккани учун гуноҳларда эркакларга етишолмайди, юз баробар кўпроқ жазо чекади.
Кўпинча учрайдиган бундай ҳодисалар кўрсатадики, муборак аёллар тоифаси, фитратан юксак ахлоққа манба бўлгани каби, фисқ ва гуноҳларда дунё завқи учун қобилиятлари йўқ ҳукмидадир. Демак, улар Исломий тарбия доираси ичра масъуд бир оила ҳаётини кечириш учунгина махсус яратилган муборак бир навдирлар. Бу муборакларни фасодга йўлиқтирган қўмиталарни ер ютсин! Аллоҳ бу ҳамшираларимни эса, ўша бебошларнинг шарридан муҳофаза айласин, омийн...
Ҳамшираларим, маҳфий бўлган бу сўзимни сизга айтяпман: Тирикчилик дарди учун бебош, ахлоқсиз, оврупапараст бир эрнинг зўравонлиги остига киргандан кўра, фитратингиздаги иқтисод ва қаноат билан, қишлоқлик маъсум аёллар нафақаларини ўзлари топиш учун ишлаганларидек, ўзингизни бошқаришга интилингиз, сотишга интилмангиз. Мабодо қисматингизда сизга муносиб бўлмаган бир эркак ёзилган бўлса, сиз қисматингизга рози бўлинг ва қаноат қилингиз. Иншоаллоҳ, ризоингиз ва қаноатингиз билан у ҳам ислоҳ бўлади. Йўқса, ҳозир эшитаётганимдек, маҳкамаларга ажралиш учун мурожаат қилиб борасиз. Бу эса, Исломий номусимизга ва миллий шарафимизга ярашмайди!..
УЧИНЧИ НУКТА: Азиз ҳамшираларим қатъиян билингизки, шаръий доира хорижидаги завқларда, лаззатларда, улардан ўн даража зиёда аламлар ва заҳматлар борлигини Рисолаи Нур юзлаб қувватли далиллар, ҳодисалар билан исботлаган. Узун тафсилотларни Рисолаи Нурда топасизлар.
Азжумла: "Кичик Сўзлар"дан Олтинчи, Еттинчи, Саккизинчи Сўзлар ва "Ёшлик Раҳбари" менинг ўрнимга сизларга бу ҳақиқатни тўлиқ кўрсатади. Шунинг учун шаръий доирадаги лаззат билан кифояланингиз ва қаноат қилингиз. Сизнинг уйингиздаги маъсум авлодларингиз билан маъсумона суҳбат юзлаб кинодан кўра завқлироқдир.
Ҳам қатъиян билингизки, бу дунё ҳаётида ҳақиқий лаззат, иймон доирасидадир ва иймондадир. Ва солиҳ амалларнинг ҳар бирида бир маънавий лаззат бор. Ва залолат ва гуноҳларда бу дунёда ҳам ғоят аччиқ ва чиркин аламлар борлигини Рисолаи Нур юзлаб қатъий далиллар билан исботлаган. Одатда, иймонда бир жаннат уруғи, залолат ва гуноҳларда эса бир жаҳаннам уруғи борлигини, мен ўзим кўп тажрибалар ва ҳодисаларда айнал-яқийн (кўз билан) кўрганман ва Рисолаи Нурда бу ҳақиқат такрор-такрор ёзилган. Энг ашаддий қайсар ва эътироз қилувчиларнинг, расмий мутахассислар ва маҳкамаларнинг қўлига тушганда ҳам, улар ул ҳақиқатни синдиролмадилар.
Энди сиз каби муборак ва маъсум ҳамшираларимга ва авлодларимдек бўлган кичикларингизга, аввало "Тасаттур Рисоласи" ва "Ёшлик Раҳбари" ва "Кичик Сўзлар" менинг ўрнимда сизларга дарс берсин. Мен эшитдимки, сизга масжидда дарс беришимни орзу қилаётган экансизлар. Лекин менинг паришонлигим билан бирга хасталигим ва кўп сабаблар бу вазиятга йўл қўймайди.
Мен сиз учун ёзган ушбу дарсимни ўқиган ва қабул қилган барча ҳамшираларимни, барча маънавий қозончларимга ва дуоларимга Нур Шогирдлари каби дохил қилишга қарор қилдим. Агар сиз менинг ўрнимга Рисолаи Нурни қисман қўлга киритиб ўқисангиз ёки тингласангиз, қоидамизга кўра, барча қардошларингиз бўлган Нур Шогирдларининг маънавий ютуқларидан ва дуоларидан ҳиссадор бўласизлар.
Мен ҳозир кўпроқ ёзмоқчи эдим, лекин жуда хаста ва жуда заиф ва жуда кекса ҳамда тасҳиҳлар каби кўп вазифаларим борлигидан, ҳозирча шу билан чекланяпман.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
Албоқий Ҳувалбоқий
Дуоингизга Муҳтож Қардошингиз
Саид Нурсий
* * *
МАҲРАМДИР.
Ҳозирча Мадрасатуз-Заҳронинг арконларига хосдир.
(Кекса аёлларга аҳамиятли бир хушхабар.. ва мужаррад (яъни ёлғиз) қолгиси келган ёш қизларга бир эслатма.)
عَلَيْكُمْ بِدِينِ الْعَجَائِزِ
Ҳадиси Шарифда шуни кўрсатадики: Охирзамонда қувватли иймон, кекса аёлларда бўладики, "Диндор, кекса аёлларнинг динига тобе бўлинг" дея, ҳадис марҳамат қилган. Ҳам Рисолаи Нурнинг тўрт асосидан бири "шафқат" бўлганидан ва аёллар шафқат қаҳрамони бўлгани учун, ҳатто энг қўрқоғи ҳам руҳини боласи учун қаҳрамонларча фидо этади.
Ушбу замонда ул қийматли волидалар ва ҳамширалар буюк бир ҳодиса қаршисида турибдилар. Маҳрам ва фош қилиш муносиб бўлмаган фитратларида бор бир ҳақиқатни, Нур Шогирдларидан ёлғиз қолишни истаган ёки шунга мажбур бўлган қизларга баён этиш лозим дея, руҳимга хотирлатилди. Шунинг учун дейманки:
Қизларим, ҳамшираларим! Бу замон эски замонга ўхшамайди. Исломий тарбия ўрнига маданий тарбия ярим асрга яқин ижтимоий ҳаётимизга ўрнашиб қолгани учун бир эркак бир аёлни абадий бир рафиқаи ҳаёт ва дунё ҳаётининг саодатига мадор ва бошқа гуноҳлардан ўзини муҳофаза этиш учун олмоғи лозим бўлгани ҳолда, ул бечора заифани доимий зўравонлик остида ёлғиз дунёвий ёшлигида севади. Уни унга берган роҳатидан баъзан ўн баробар кўпроқ захматларга қўяди. Агар, шариатда "куфув" дейилган бир-бирига муносиблик бўлмаса, шаръий ҳуқуқлар назарда тутилмаганидан, ҳаёти доимо азоб ичида ўтади. Бунинг устига рашк ҳам аралашса янада барбод бўлади. Ушбу турмушга инсонни чорлаган уч сабаб бор.
БИРИНЧИСИ: Наслнинг давом этиши учун ҳикмати Илоҳия ул фитрий хизматнинг ажри сифатида, бир фитрий майл ва шавқ берган. Ҳолбуки, эркакка ул завқ ўн дақиқалик бир лаззат берсада, агар ҳалол бўлса, бир соат машаққат чекади. Лекин аёл ўн дақиқалик ул завқ учун ўн ой болани ўз вужудида ташиш заҳматини чекиш билан бирга, ўн йил боланинг ҳаётига ёрдам қилиш машаққатини тортади. Демак, ўша ўн дақиқалик фитрий майл бу узун машаққатларга сабаб бўлганидан аҳамияти қолмайди. Ҳис ва нафс шу таҳлитдаги турмушга етакламаслиги керак.
ИККИНЧИСИ: Аёл фитратан заифа бўлгани учун тирикчилик нуқтасида бир ёрдамчига муҳтождир. Бу эҳтиёж туфайли ҳозирги Исломий тарбия дарсини олмаган, бебошликка, зўравонликка ўрганганларнинг зўравонлиги остига кичик бир рўзғорини тебратиш учун кириб, риёкорона эрининг ризосини таҳсил этиш йўлида дунё ва охират ҳаётининг мадори бўлмиш ибодатини ва ахлоқини бузгандан кўра, қишлоқ аёлларидек, ўз нафақасини ўз меҳнати билан қозонгани ўн баробар осонроқдир. Раззоқи Ҳақиқий болаларнинг ризқини сут тарзида бергани каби, аёлларнинг ризқини ҳам ул Холиқи Карийм беради. Ул ризқни деб бенамоз ва ахлоқи бузуқ бир эр излаш, риёкорона ҳаракат қилиб, зўравонлиги остига кириш, албатта Нур Талабасининг иши эмас.
УЧИНЧИСИ: Аёлнинг фитратида бола эркалатиш ва севиш майллари бор. Ва бир авлодининг дунёда унга хизмати ва охиратда ҳам шафоати ва волидаси ўлгандан сўнгра унга ҳасаноти билан ёрдами, ул фитрий майлни кучайтириб турмушга чиқишга етаклайди. Ҳолбуки, ҳозир Исломий тарбия ўрнига кириб келган маданий тарбия ила, ўнтадан бир-икки ҳақиқий авлод ўз волидасининг шафқатига жавобан фидокорона хизмат ва диндорона дуолари билан ва ҳасанотлари билан волидасининг номаи-аъмолига ҳасаналар ёздириш ва солиҳ бўлса, охиратда ҳам волидасига шафоат этиш эхтимоли ўрнига, ўндан саккизи ул ҳолатни кўрсатмаганидан бу фитрий майл ва нафсоний шавқ ила, ул бечора заифалар бундай оғир бир ҳаётга қатъий мажбур бўлмай туриб кирмаслиги керак.
Биз ишора қилган ушбу ҳақиқатга биноан, ёлғиз қолишни истаган Нур Шогирдларидан бўлган қизларга дейманки: Том мувофиқ ва диндор ва ахлоқли бир эр топмай туриб, ўзини очиқ-сочиқликда сотмасинлар. Агар топилмаса, Нурнинг бир қисм фидокор шогирдлари каби, то унга лойиқ ва абадий дўст бўладиган ва Исломий тарбияни олган виждонли бир муштарий чиққунга қадар, ёлғиз қолсин. Ва абадий саодати, ўткинчи бир дунёнинг лаззати учун бузилмасин. Ва маданиятнинг гуноҳлари ичра бўғилмасин (*).
Саид Нурсий.
(*) Ҳамширалар ва ёш қизлар, Тасаттур Рисоласини ўқишлари керак.
ЁШ НУРЧИ ҚИЗЛАРГА ОИД
МАКТУБГА ИЛОВА
(Бир вақтлар сизга юборилган мактубнинг бир қисмидир)
Бу шаҳарда Рисолаи Нурга боғланган кекса хонимлар сабот этганини ва бошқалар каби иккиланмаганларини ўйладим. Бирдан бу Ҳадиси Шариф эслатилди:
عَلَيْكُمْ بِدِينِ الْعَجَائِزِ
Яъни, охирзамонда кекса аёлларнинг, фитратан заифа ва таъсирчан ва шафқатли бўлганларидан, ҳар кимдан зиёда диндаги тасалли ва нурга муҳтожликлари каби, фитратларидаги шафқат туфайли, динда топган бениҳоя шафқатпарварона бир нури тассалли ва илтифот ва марҳамат ва раҳматга, ҳамда таянч ва мадад нуқтасига ҳар кимдан зиёда муҳтождирлар. Ва сабот билан чидаш фитратларининг тақозосидир. Шунинг учун бу замонда ул эҳтиёжларни тамоман ўрнига қўйган Рисолаи Нур ҳар нарсадан зиёда уларнинг руҳларига хуш ёқиб ва қалбларидан жой олмоқда.
Саид Нурсий.
ўОЯТ АҲАМИЯТЛИ БИР ҲАҚИҚАТГА
ўОЯТ ҚИСҚА БИР ИШОРА.
Баъзи ҳадиси шарифларда ишора қилинганки, "Охирзамонда аёллар тоифасида иймон ҳақиқатлари кўпроқ намоён бўлади. У замоннинг залолат таҳликаларидан бир даража қутулиб қоладилар.» Бир ҳадиси шариф марҳамат қиладики:
عَلَيْكُمْ بِدِينِ الْعَجَائِزِ
Яъни, "Охирзамонда кекса аёлларнинг динларига иқтидо қилингиз." Демак, шафқат қахрамонлари бўлмиш аёлларнинг ул шафқат хислатидан чиққан самимият ва ихлослари у замоннинг риёкорона залолат таҳликаларидан қутулиб қолишларига сабаб бўлади. Динини сақлаб қоладилар.
Яна бир ҳадиси шариф марҳамат қиладики: Яъни "Қизларнинг отасининг ризқига барака киради."
Демак, қиз болалар охирзамонда кўпаяди. Ҳам муборак ва ризқлари баракали бўлади. Мен кўп вақтларлардан бери бу нав ҳадисларнинг сирини билмасдим. Жаноби Ҳаққа шукрки, охирги пайтларда бир даража у сирни англадим. Ъоят қисқа тарзда ишора қиламиз:
Инсон болалари, бошқа ҳайвонлар каби тезда ўзини тутиб ололмаганидан, ҳаётда, ҳайвонлар каби икки-уч ой ўрнига, ўн йил, балки янада зиёда шафқатли бир ҳимояга муҳтож бўлади. Мана шу сир туфайли, ҳайвон тоифасининг акси ўлароқ, фарзандларига нисбатан инсондаги шафқат, бир фитрий хислат ўлароқ давом этиши лозим. Ҳамда иқтидорсиз гўдаклар ва заиф волидаларига доимо ёрдам ва ҳимоя қилиш ҳикматига биноан, эркакларнинг ҳам фитратида шараф ва номус хислати жойлаштирилган. Бу номуснинг ичида холис ва ажрсиз, беминнат, самимий бир қаҳрамонлик бор. Лекин у хислат, баъзи сабабларга кўра бир даража бузилгани учун, самимий ва холис қаҳрамонлик хислати кўпинча заифлашган. Лекин аёлларда у фитрий хислат бўлмиш шафқат қаҳрамонлиги бузилмаган. Бу фитрий хислат аҳли Ислом орасида охирзамонда буюк бир хизмат қилишига ва ижтимоий ҳаётда Исломият доирасида бир асос бўлишига у каби ҳадиси шарифлар ишора этиб рамзан хабар берадилар.
Саид Нурсий
* * *
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَاۤئِمًا
(Бошқа хориж мамлакатлардаги муҳим ерларда жаридалар орқали сўралган: "Нима учун суннати санияга мухолиф тарзда ёлғиз яшадинг?" саволига бир жавобдир.)
Аввало: Мактубингизни ғоят ҳаста бўлган Устозимизга ўқидик. Устозимиз эса: "Мен шиддатли хаста бўлмаганимда эди, бу жуда қийматли ва диққатли ва муборак биродарларимга батафсил бир жавоб ёзган бўлардим. Бироқ бу оғир вазиятим бунга йўл қўймаганидан, ул муборак ва самимий биродарларимга ва Қуръон хизматидаги дўстларимга бир неча нуқтани ғоят қисқа бир тарзда ёзарсиз," - деди.
БИРИНЧИСИ: Қирқ йилдан бери ғоят даҳшатли бир динсизлик ҳужуми қаршисида ҳар нарсасини фидо қиладиган ҳақиқий фидокорлар лозим бўлган бир пайтда, Қуръони Ҳакиймнинг ҳақиқатига, нафақат дунё саодатимни, балки керак бўлса, охират саодатимни ҳам фидо этишга қарор қилдим. Нафақат бир суннат ҳисобланган ўткинчи дунёвий хотин олиш, балки бу дунёнинг ўзида ҳам менга ўнта ҳурий берилса эди, уларни ҳам тарк этишга мажбур эдимки, ҳақиқий ихлос ила Қуръон ҳақиқатига хизмат қила олай. Чунки, бу даҳшатли динсиз қўмиталар шундай мудҳиш ҳужумлар ва ҳийлалар қилаётгандики, буларга бас келмоқ учун аъзамий фидокорлик кўрсатмоқ ва диний ҳаракатларини ризои Илоҳийдан бошқа ҳеч бир нарсага қурол қилмаслик лозим эди.
Бечора бир қисм олимлар ва тақводор инсонлар, бола-чақасининг тирикчилиги учун бидъатларга фатво бердилар ва ёки тарафдор бўлиб кўриндилар. Хусусан, дин дарсларини олиб ташлаб, Азони Муҳаммадийни сўндирмоқ каби даҳшатли ҳужумларга қарши аъзамий фидокорлик ва аъзамий сабот ва матонат ва ҳар нарсадан фориғ бўлмоқ лозим бўлган бир вазиятда, мен биргина суннати сания ҳисобланган уйланиш одатини тарк этдимки, то кўп ҳаромларга кирмайин. Ва кўп вожибларни, фарзларни адо эта олайин. Бир суннат туфайли юзта гуноҳга кирилмас. Чунки, бу қирқ йил давомида биргина ушбу суннатни адо этган баъзи домлалар, ўнта гуноҳи кабира ва ҳаромларга киришга, бир қисм суннат ва фарзларни тарк этишга ўзларини мажбур деб билдилар.
ИККИНЧИДАН: Ояти Каримада: ва ҳадиси шарифдаги каби амрлар, доимий ва вожиб даражасидаги амрлар эмас. Балки, мустаҳаб ва суннат амрлардир. Ҳам бу амрлар шартларга боғлиқдир. Ҳамда ҳар ким учун ҳар вақт эмасдир.
Ҳамда, "Исломда роҳиблик йўқ," маъноси, роҳиблар каби ёлғиз яшамоқ рад қилинган, ноҳақдир, ҳаромдир дегани эмас.
Балки, ҳадисининг сирига кўра, ижтимоий ҳаётга хизмат қилиш учун, ижтимоий Исломий бир одатни ривожлантиришга ташвиқдир. Ваҳоланки, салафи солиҳийндан бўлмиш минглаб аҳли ҳақиқат ёлғизликка, чиллахона ва ғорларга вақтинчалик кирганлар. Дунёнинг фоний зийнатларидан фориғ ва ҳоли бўлганларки, то абадий ҳаётлари учун ҳақиқий хизмат эта олсинлар. Модомики шахсий ва хусусий боқий камолоти учун дунёни тарк этган зотлар салафи солиҳийн орасида кўп экан, албатта хусусий эмас, куллий ва умумий тарзда кўп бечораларнинг боқий саодатлари учун ва залолатга тушмасликлари ва иймонларини қувватлантириб қутқармоқлари учун ва Қуръон ва иймон ҳақиқатига мукаммал хизмат этмоқ, ташқи ва ички динсизларга қарши матонат кўрсатмоқ учун заволли ва фоний дунёсини тарк этмоқ, албатта суннати санияга зид эмас, балки суннат ҳақиқатига мувофиқдир. Ва Сиддиқи Акбарнинг "Жаҳаннамда вужудим катталашсин, токи аҳли иймонга жой қолмасин," дея фидокорликдаги аъзамий садоқатнинг бир заррасига ноил бўлиш фикри ила бечора Саид бутун умри давомида танҳо ва фориғ яшашни танлаган.
УЧИНЧИДАН: Рисолаи Нурнинг Талабаларига: "Бошқалар турмуш қурмоқда, сиз бундан воз кечинг," - дейилмаган, дейилмайди ҳам. Бироқ, талабалар бир неча табақадир. Бир табақанинг йўли ҳақиқий ихлосни йўқотмаслик ва ҳақиқий фидокорлик ва аъзамий бир садоқатга эга бўлиш эканидан, бу замонда дунё эҳтиёжларига мумкин қадар умрининг бир қисмида боғланмаслиги лозим.
Агар Қуръон ва иймон хизматига ҳақиқий ёрдамчи бир аёл топса, уйланади. Бу ҳолда, хизматига зарар бермайди. Лиллаҳилҳамд, бу хилдаги кўп Нур талабалари бор, аёллари хизматда улардан қолишмайдилар. Балки, аёллар шафқатидан келиб чиққан беминнат фитрий қаҳрамонлиги ва ҳақиқий ихлоси туфайли, эридан кўра илғорлаб кета олади. Нур Талабаларидан хизматда фаол бўлган қисмининг кўпчилиги турмуш қурган, бу суннатни адо этганлар. Рисолаи Нур уларга дейдики: "Хонадонингиз кичик бир мадрасаи Нурия, бир мактаби ирфон бўлсинким, бу суннат мукаммал тарзда бажарилсин. Суннати саниянинг меваси бўлмиш фарзандлар охиратда сиз учун шафоатчи бўлсинлар. Дунёда ҳам иймон дарсини олиб, сизга ҳақиқий авлод бўлсинлар. Акс ҳолда, бу сўнгги ўттиз йил давомида қисман учраб тургани каби, у фарзандларга фақатгина маданий тарбия берилса, бир жиҳатда у фарзандлар дунёда фойдасиз ва охиратда даъвогар бўлиб, "Нима учун иймонимни қутқармадингиз," дея падар ва волидаларини маҳзун этмоғи суннати саниянинг ҳикматига зид бўлади.
* * *
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
("Хонимлар Раҳбари"да икки-уч марта зикр этилган ҳадиси шарифининг сири муносабати билан "Кексалар Рисоласи"дан "Етти Умид" унга илова этилди).
БИРИНЧИ УМИД: Эй, камол ёшига етган муҳтарам ва муҳтарама кекса биродарлар ва ҳамширалар! Мен ҳам сиз каби кексаман. Шу кексалик чоғимда ора-сира қалбимга келган умидларни ва улардаги тасалли нурини сиз билан баҳам кўрмоқ орзуси ила бошимдан ўтган баъзи ҳолатларни ёзаман. Мен кўрган зиё ва дуч келган умид эшиклари, албатта менинг нуқсонли ва бетартиб истеъдодимга кўра намоён бўлиб очилган. Иншоаллоҳ, сизларнинг соф ва холис истеъдодингиз мен кўрган зиёни порлатажак, топган умидларимни янада қувватлантиражак...
Хуллас, зикр қилинадиган у умидларнинг ва зиёларнинг манбаи, маъдани, чашмаси - иймондир.
ИККИНЧИ УМИД: Кексаликка оёқ қўйган вақтим, бир кун куз мавсумида, аср вақтида, юксак бир тоғда дунёга назар солдим. Шунда бирдан ғоят ачинарли, ҳазин ва бир жиҳатда зулматли бир ҳолатга тушдим. Кўрдимки, мен кексайдим, кун ҳам кексайган, йил ҳам кексайган, дунё ҳам кексайган. Бу кексаликлар ичида дунёдан фироқ ва севганларимдан айрилиқ они яқинлашгани учун, кексалик мени янада паришон айлади. Бирдан Раҳмати Илоҳия шундай бир суратда кўриндики, у ачинарли қайғу ва фироқни қувватли бир умид ва порлоқ бир тасалли нурига айлантирди.
Ҳа, эй мен каби кексалар! Қуръони Ҳакиймнинг юз жойида Ар-Раҳмонир-Раҳийм сифатлари ила ўзини бизларга тақдим этган ва доимо замин юзида марҳамат истаган жонзотларнинг ёрдамига раҳматини юборган ва ғайбдан ҳар йил баҳорни ҳадсиз неъмат ва ҳадялари билан тўлдириб, ризққа муҳтож бўлган бизлар учун етказиб берган ва бизнинг ожизлигимиз, заифлигимиз даражаси нисбатида раҳматининг жилвасини зиёда кўрсатган бир Холиқи Раҳиймимизнинг раҳмати, бу кексалик чоғимизда энг буюк бир умид ва энг қувватли бир зиёдир. Бу раҳматни топишнинг йўли, иймон ила ул Раҳмонга боғланмоқ ва фарзларни адо қилиш ила Унга итоатда бўлмоқдан иборатдир.
УЧИНЧИ УМИД: Бир замон ёшлик кечасининг уйқусидан кексалик тонгида уйғонган вақтим, ўзимга назар солдим: Вужудим қабр тарафига, тепаликдан пастга югургандек кетмоқда.
Ниёзий Мисрийнинг:
"Кунда бинои умримнинг бир тоши тушди ерга,
Жон ётар ғофил, биноси бўлди вайрон, бехабар..."
дегани каби, руҳимнинг хонаси бўлмиш жисмимнинг ҳам, ҳар куни бир тоши тушиши сабабли ҳолдан тоймоқда. Ва мени дунё билан маҳкам боғлаган орзу-умидларим узила бошладилар. Ҳадсиз дўст-ёрларимдан айрилиш замони яқинлашганини ҳис қилдим. Ул маънавий ва жуда оғир ва бедаво бўлиб кўринган яранинг малҳамини изладим, тополмадим. Вна Ниёзий Мисрий каби дедимки:
"Дил бақосин, Ҳақ фаносин истади, мулку таним,
Бир давосиз дардга тушдим, оҳки, Луқмон бехабар!"
(Изоҳ): Яъни, менинг қалбим бор қуввати билан боқийлик истагани ҳолда, Ҳикмати Илоҳия жасадимнинг хароб бўлишини тақозо қилмоқда. Луқмони Ҳаким ҳам чорасини тополмайдиган бедаво бир дардга йўлиқдим.
Шу вақт бирдан марҳамати Илоҳиянинг тили, мисоли, тимсоли, даллоли, вакили бўлмиш Пайғамбари Зишон Алайҳиссалоту Вассаломнинг нури, шафоати ва инсонларга келтирган ҳидоят ҳадяси ул бедаво, чексиз деб ўйлаган ярамга гўзал бир малҳам ва дармон бўлди. Зулматли умидсизлигимни нурли бир умидга айлантирди.
Ҳа, эй мен каби кексалигини ҳис қилган муҳтарам ва муҳтарама зотлар! Биз кетяпмиз. Алданмоқдан фойда йўқ. Кўзимизни беркитган билан бизни бу ерда қолдирмаслар, у ёққа чақирилиш бор. Бироқ, ғафлатдан ва қисман аҳли залолатдан келган зулмат ваҳималари ила бизга фироқли ва зимистон бўлиб кўринган барзох мамлакати дўст-ёрларнинг жамланган еридир. Энг бошда шафоатчимиз бўлмиш Ҳабибуллоҳ Алайҳиссолату Вассалом билан барча дўстларимизга қовушмоқ оламидир.
Ҳа, минг уч юз эллик* йилда ҳар йили юз эллик миллион инсонларнинг султони ва уларнинг руҳларининг мураббийси ва ақлларининг муаллими ва қалбларининг маҳбуби ва ҳар кунда
сирига биноан, барча умматларининг қилган ҳасанотининг бир мисли саҳифаи ҳасанотига илова этилган ва шу коинотдаги олий Илоҳий мақсадларга эриштирувчи ва мавжудот қийматларининг юксалишига сабаб бўлган ул зоти Аҳмадия Алайҳиссалоту Вассалом дунёга келган дақиқаларида "Умматим, умматим" дея нидо қилганлари саҳиҳ ривоят орқали ва авлиёларнинг кашфу каромати орқали тасдиқлангани каби, маҳшаргоҳда ҳар ким "нафсим, нафсим" деганда, яна ул зот "Умматим, умматим" дея энг қудсий ва энг юксак бир фидокорлик билан яна шафоатлари билан умматига мадад учун ошиққан бир зот кетган оламга кетмоқдамиз. Ва ул «қуёш»нинг атрофида ҳадсиз асфиё ва авлиё юлдузлари ила чароғон бўлган бир оламга кетмоқдамиз.
Мана бу Зотнинг шафоатига ноил бўлиб, нуридан истифода этмоқликнинг ва барзохдаги зулматдан халос бўлмоқнинг чораси суннати санияга риоя қилишдир.
ТЎРТИНЧИ УМИД: Бир замон кексаликка қадам қўйган чоғим, ғафлатни давом этдирувчи тан-сиҳатим ҳам бузулганди. Кексалик билан хасталик бирлашиб менга ҳужум қилдилар. Бошимга ура-ура уйқумни қочирдилар. Бола-чақа, молу дунё каби мени дунё билан боғлайдиган алоқалар ҳам йўқ эди. Ёшлик бебошлиги ила зое кетказган сармояи умримнинг меваларини гуноҳлар ва хатолардан иборат эканини кўрдим. Ниёзий Мисрий каби фарёд айлаб дедим:
Бир тижорат қилмадим, нақди умр бўлди ҳабо,
Йўлга келдим, лекин кетмиш жумла карвон бехабар.
Йиғладим нолон этиб, тушдим йўлга танҳо ғариб;
Дийда гирён, сийна бирён, ақл хайрон бехабар".
Ўша вақт ғурбатда эдим. Маъюсона бир ҳузн ва надоматкорона бир афсус ва мададга муҳтож бир хасрат ҳис қилдим. Бирдан Қуръони Мўъжизул-Баён мададга келди. Менга шунчалар қувватли бир умид эшигини очди ва шундай ҳақиқий бир тасалли зиёсини бердики, аввалги вазиятимдан юз баробар устун бўлган умидсизликни ҳам йўқ қилиб, у зулматларни ойдинлата оларди.
Ҳа, эй мен каби дунё ила алоқалари кесила бошлаган ва дунё билан боғланган иплари узилишга юз тутган муҳтарам ва муҳтарама кексалар! Бу дунёни энг мукаммал ва мунтазам бир шаҳар, бир сарой ҳукмида яратган бир Сониъи Зулжалол, ул шаҳарда ва ул саройда энг аҳамиятли меҳмонлари ва дўстлари ила суҳбатлашмаслиги, кўришмаслиги ҳеч мумкинми? Модомики, ўзи билган ҳолда бу саройни яратган ва ирода ва ихтиёр ила қурган ва зийнатлаган экан, албатта "Қилган билади" қоидаси каби, "Билган гапиради." Модомики, бу саройни, бу шаҳарни биз учун гўзал бир меҳмонхона ва тижоратгоҳ қилган экан, албатта бизга нисбатан муносабатини ва биздан кутган орзуларини баён этадиган бир дафтари, бир китоби бор бўлиши керак.
Ана ўша муқаддас дафтарнинг энг мукаммали, қирқ тарафлама мўъжиза ва ҳар дақиқада ҳеч бўлмаганда юз миллионнинг тилида янграган, нур сочган ва ҳар бир ҳарфида камида ўн савоб ва ўн ҳасанот ва баъзан ўн минг ва баъзан эса, Лайлатул-Қадр сирига кўра, бир ҳарфига ўттиз минг ҳасанот ва меваи жаннат ва барзох нурини берган Қуръони Мўъжизул-Баёндир. Шу мақомда бунга рақобат қиладиган коинотда ҳеч қандай китоб йўқдир ва ҳеч бир кимса уни кўрсата олмас. Модомики, қўлимиздаги бу Қуръон, самовот ва арзнинг Холиқи Зулжалолининг мутлақ рубубияти нуқтасидан ва азамати улуҳияти жиҳатидан ва кенг қамровли раҳматининг тарафидан келган каломи, фармони, раҳматининг бир маъдани экан, унга ёпиш... Ичида ҳар дардга бир даво, ҳар зулматга бир зиё, ҳар тушкунликка бир умид бордир.
Ушбу абадий хазинанинг калити иймондир ва таслимдир ва уни тинглаб қабул этмоқ ва ўқимоқдир.
БЕШИНЧИ УМИД: Бир замон кексалигимнинг бошида, танҳолик орзусида Истамбулнинг Бўғоз тарафидаги Юшо Тепалигида руҳим ёлғиз қолиб бир истироҳат истади. Бир кун у юксак тепаликдан уфққа ва атрофга боқдим. Кексаликнинг эслатмаси ила ғоят ҳазин ва ўкинчли бир завол ва фироқ лавҳасини кўрдим. Умрим дарахтининг қирқ бешинчи йили бўлган қирқ бешинчи новдасидаги юксак мақомидан ҳаётимнинг то пастки табақаларига назар солдим. Кўрдимки, пастки ҳар бир новдадаги ҳар бир йилда севганларимнинг, алоқадор бўлганларимнинг ва танишларимнинг ҳадсиз жанозалари бор. Ва ул фироқ ва айрилиқдан келган ғоят ачинарли бир маънавий қайғу ила Фузулий Бағдодий каби, мендан ажраган дўстларимни ўйлаб, нола қилиб,
"Васлини ёд айлаган сари йиғларим,
То нафас бор бу қуруқ жисмимда, фарёд айларим."
дея бир тасалли, бир нур, бир умид эшигини изладим. Бирдан, охиратга иймон нури мададга етиб келди. Ҳеч сўнмас бир нур, ҳеч узилмас бир умид берди.
Ҳа, эй мен каби кекса биродар ва ҳамширалар! Модомики, охират бор ва модомики у боқийдир ва модомики дунёдан ҳам гўзалдир ва модомики бизни яратган зот ҳам Ҳакийм, ҳам Раҳиймдир... Кексаликдан шикоят ва афсус этмаслигимиз керак. Аксинча кексалик, иймон ила ибодатда камол ёшига етиб, ҳаёт вазифасидан озод этилиш ва истироҳат учун олами раҳматга кетмоқлик аломати эканини тушунган ҳолда, ундан мамнун бўлмоғимиз даркор.
Ҳа, ҳадисда ривоят қилинишича, башариятнинг энг мумтоз шахсиятлари бўлмиш юз йигирма тўрт минг анбиёларнинг фикр бирлиги ва тавотури ила, қисман шуҳудга ва қисман ҳаққал-яқийнга таянган ҳолда, иттифоқан, охиратнинг мавжудлигини ва инсонларнинг у ерга юборилишини, ҳамда бу коинот Холиқи қатъий ваъда қилган охиратни келтиришини хабар берганлар. Шунингдек, уларнинг берган хабарларини кашф ва шуҳуд ила илмал-яқийн суратида тасдиқлаган юз йигирма тўрт миллион авлиёлар охиратнинг мавжудлигига келтирган шаҳодатлари ва бу коинот Сониъи Ҳакиймининг барча исмларининг бу дунёда кўрсатган жилвалари ила бир боқий оламни яққол тақозо қилгани, яна охиратнинг мавжудлигига далолат қилади. Ҳамда ҳар йилнинг баҳорида, рўйи заминдаги тик турган ҳадду хисобсиз ўлган дарахтларнинг жанозаларини "Кун фаякун" амри ила тирилтириб, "Баъсу баъдал мавт"га сазовор қилган ва қайта тирилишнинг юз минглаб намунаси тарзида, ўсимликлар тоифаларидан ва ҳайвонот миллатларидан уч юз минг навларини қайта тирилтирган бир ҳадсиз қудрати азалия ва беҳисоб, исрофсиз бир ҳикмати абадия ва ризққа муҳтож барча жонзотларни камоли шафқат ила ғоят ажиб бир тарзда озиқлантирган ва ҳар баҳорда оз бир вақт ичида зийнат ва ҳуснларининг беҳисоб навларини намоён этган боқий бир раҳмат ва бир доимий иноят яққол тарзда охиратнинг мавжудлиги муқаррар эканини кўрсатади. Ва бу коинотнинг энг мукаммал меваси ва коинот Холиқининг энг севган санъати ва коинот мавжудотлари ила энг кўп алоқадор бўлган инсоннинг шиддатли, мустаҳкам ва доимий орзуси бўлган бақо севгиси, абадиятга иштиёқи ва чексиз орзулари, яққол ишора ва далолат қилиб, бу олами фонийдан кейин бир олами боқий ва бир дорул-охират ва бир дорус-саодат борлигини шу даража қатъий бир суратда исбот этадиларки, охиратнинг мавжудлигини, дунёнинг мавжудлиги қадар шубҳасиз қабул этмоқ даркорлигини кўрсатади. (Изоҳ)
------------------
(Изоҳ): Ҳа, субутий бир амрдан хабар бериш қанчалик қулай ва уни инкор ва ман қилиш ғоят мушкул экани қуйидаги мисолдан кўриниб турибди. Шундайки: бир одам: "Мевалари - сут консервалари бўлган ғоят ажиб бир боғ ер куррасида бор," деса. Бошқаси десаки: "Йўқ." Исбот этган одам фақатгина унинг ерини ва ёки баъзи меваларини кўрсатиш билан осонгина ўз даъвосини исботлай олади.
Инкор этган одам эса раддини исботламоқ учун бутун ер куррасини кўриш ва кўрсатиш билан даъвосини исбот қила олиши мумкин. Айнан шунинг каби: Жаннатдан хабар берганлар унинг юз минглаб қатраларини, меваларини, ишораларини кўрсатишларидан қатъи назар, ул жаннатнинг исботи учун икки содиқ шоҳиднинг шаҳодати кифоя экан, уни инкор қилувчи чексиз коинотни, ҳадсиз абадий замонни томоша этгани, кўргани ва бирма-бир қўлидан ўтказганидан сўнг инкорини исботлай олиши, йўқлигини кўрсата олиши мумкин.
Хуллас, эй кекса биродарлар!.. Охиратга иймон келтириш нақадар қувватли эканини англангиз.
----------------
Модомики Қуръони Ҳакиймнинг бизга берган энг муҳим бир дарси, "Иймони бил-Охират"дир. У иймон эса шу даража қувватлидир. Ва ул иймонда шундай бир умид ва бир тасалли борки, битта шахсда юз минг кексалик жамланса, ул иймондан келган тасалли бас кела олади.
Бас шундай экан, биз кексалар "Алҳамдулиллаҳи ала камолил иймон" деб кексалигимизга шод бўлишимиз керак.
ОЛТИНЧИ УМИД Бир пайтлар аламли бир асоратимда инсонлардан бегоналашиб, Барла яйловидаги Арча Тоғининг тепасида ёлғиз қолдим. Танҳоликда бир нур излардим. Бир кеча ўша юксак тепаликнинг чўққисидаги баланд бир арча дарахти устига ўрнатилган усти очиқ айвончада қолдим. Кетма-кет уч-тўрт ғурбатни кексалик менга хотирлатди. Олтинчи Мактубда изоҳлангани каби, ўша кеча жим-жит, сас-садосиз, фақатгина дарахтларнинг шитирлаши ва майин оҳангларидан келган ҳазин бир садо, бир товуш жуда ачинтириб, кексалигимга, ғурбатимга қаттиқ таъсир қилди. Кексалик менга эслатдики, бамисоли кундуз шу қоронғи бир қабрга айлангани ва дунё қора кафанини кийгани сингари, умрингнинг кундузи ҳам кечага ва дунёнинг кундузи ҳам барзох кечасига ва ҳаётингнинг ёзи ҳам ўлимнинг қиш кечасига инқилоб этажагини қалбимнинг қулоғига сўйлади. Шу он нафсим мажбуран деди:
Ҳа, мен ўз ватанимда ғариб бўлганим каби, шу эллик йиллик умримда менинг завол топган дўсту ёрларимдан ажраб қолишим ва уларнинг орқаларидан йиғлаб қолишим, бу ватан ғурбатидан кўра қайғули ва аламли бир ғурбатдир. Ва бу кеча ва тоғнинг ғарибона вазиятидаги ҳазин ғурбатидан кўра қайғули ва аламли бир ғурбатга яқинлашмоқдаман. Бу билан кексалик менга, бутун дунёдан бирданига айрилиш замони яқинлашганини хабар қилмоқда. Бу ғурбат ичра ғурбат ва бу маҳзунлик ичра маҳзунликдаги вазиятдан бир умид, бир нур изладим.
Бирдан Иймони Биллоҳ мададга келди. Шундай бир унсият баҳш этдики, мени икки томондан ўраб олган ваҳшат, агар минг марта зиёдалашса ҳам, Иймони Биллоҳдан келган ул тасалли унга кифоя қилар эди.
Ҳа, эй муҳтарам ва муҳтарама кексалар! Модомики, Раҳийм бўлган бир Холиқимиз бор экан, бизлар учун ғурбат йўқдир. Модомики У бор экан, биз учун ҳамма нарса бор. Модомики У бор ва малоикалари ҳам бор экан, шундай бўлгач, бу дунё бўш эмас. Холи тоғлар, бўш саҳролар Жаноби Ҳақнинг бандалари ила тўладир. Онгли бандаларидан ташқари, Унинг нури ила, Унинг номидан тошлари ҳам, дарахтлари ҳам биттадан мунис дўст ҳукмига ўтади. Ҳолатлари ила биз билан сўзлаша оладилар ва хурсанд қиладилар.
Ҳа, бу коинотнинг мавжудоти ададича ва шу буюк олам китобининг ҳарфлари ададича, мавжудлигига шаҳодат этган; ва жонзотларнинг шафқат, раҳмат, иноятга мадор бўла олган аъзолари, таъомлари ва неъматлари ададича раҳматини кўрсатган далиллар, шоҳидлар, бизга Раҳийм, Карийм, Мунис, Вадуд бўлган Холиқимизнинг, Сониъимизнинг, Ҳомийимизнинг даргоҳини кўрсатмоқдалар. У даргоҳда энг мақбул бир шафоатчи, ожизлик ва заифликдир. Ва ул ожизлик ҳамда заифликнинг том вақти эса кексаликдир. Бундай бир даргоҳда мақбул бир шафоатчи бўлган кексаликдан ранжимоқ эмас, балки уни севмоқ лозимдир...
ЕТТИНЧИ УМИД: Кексалигим бошланаётган бир замонда, эски Саиднинг кулишлари янги Саиднинг йиғиларига айланаётган бир вақтда, Анқарадаги аҳли дунё мени эски Саид деб ўйлаб, у ерга чақирдилар, бордим. Куз мавсумининг охирларида Анқаранинг мендан кўра анча қари, бузилган, эскирган қалъасининг тепасига чиқдим. Менга у қалъа тошга айланган тарихий ҳодисалар суратида кўринди. Йилнинг кексайган мавсуми ила менинг кексалигим, қалъанинг кексалиги, башариятнинг кексалиги, шонли Усмонли давлатининг кексалиги ва ҳалифалик салтанатининг вафоти ва дунёнинг кексалиги мени ғоят ҳазин ва ачинарли ва фироқли бир ҳолатга солиб, у юксак қалъада ўтган замоннинг дараларига ва келажак замоннинг тоғларига боқтирди ва боқдим. Тўрт-беш кексалик зулматлари бир-бири ичра мени ўраб олган эди. Шу пайт Анқарада энг қора бир руҳий ҳолатга тушганимдан (Изоҳ) бир нур, бир тасалли, бир умид изладим.
-----------------
(Изоҳ): Ўша вақтлари бу руҳий ҳолат форсий бир муножот шаклида қалбга келди, Анқарада "Ҳубоб рисоласи"да чоп этилган.
-----------
Ўнгга, яъни мозий бўлган ўтмишга боқиб тасалли излар эканман, ул мозий менга падаримнинг ва аждодимнинг ва зотимнинг бир катта мозори суратида кўринди, тасалли ўрнига ваҳшат берди.
Сўл тарафим бўлмиш истиқболга дармон излаб боқдим. Кўрдимки, менинг ва мен кабиларнинг ва келажак наслларнинг катта ва қоронғи бир қабри суратида кўринди, унсият ўрнига даҳшат берди.
Ўнг ва сўлдан ваҳшатга тушиб, ҳозир кунимга боқдим. ғафлатли ва тарихворий назаримга, ҳозирги кун чала ўлик ҳолида ва жон талвасасида изтироб чекаётган жисмимнинг жанозасини олиб бораётган бир тобут суратида кўринди.
Сўнгра бу томондан ҳам маъюс бўлиб, бошимни кўтардим ва умрим дарахтининг учига боқдим. Кўрдимки, у дарахтнинг биргина меваси бор бўлиб, у ҳам бўлса, менинг жанозамдир, дарахт учидан туриб менга боқаётир.
Бу томондан ҳам ваҳшатга тушиб, бошимни пастга эгдим. Умр дарахтининг остига, илдизига боқдим. Кўрдимки, остидаги тупроқ суякларимнинг тупроғи билан мен яратилган тупроқ билан бир-бирига аралашиб кетган бир суратда оёқлар остида топталанаётганини кўрдим. У ҳам дармон эмас, балки дардимга дард қўшди.
Сўнгра мажбуран орқамга боқдим. Кўрдимки, асоссиз, фоний бўлган дунё ҳечлик дараларида ва йўқлик зулматларида юмалаб кетяпти. Дардимга малҳам излаган эдим, заҳар қўшди. У томонда ҳам хайр кўролмаганимдан энди олд тарафимга боқдим, назаримни олға ташладим. Кўрдимки, қабр эшиги айнан йўлим устида оғзи очиқ ҳолда менга боқаётир. Унинг орқасида абадият томон кетган катта кўча ва у кўчада кетаётган гуруҳлар узоқ-узоқлардан кўзга ташланяпти.
Бу олти томондан келаётган даҳшатларга қарши менга таянч нуқтаси ва мудофаа қуроли бўла оладиган кичик бир жузи ихтиёрийдан бошқа қўлимда ҳеч нарса йўқ. У ҳадсиз душманлар ва беҳисоб зарарли нарсаларга қарши биргина инсон қуроли бўлган у жузи ихтиёрий ҳам ноқис, ҳам қисқа, ҳам ожиз, ҳам ижодсиз бўлгани учун касбдан бошқа бир нарса қўлимдан келмайди. На ўтмиш замонларга кета олади, то ундан менга келадиган қайғуларнинг олдини олса; ва на истиқболга кира олади, то ундан келадиган қўрқувларни тўссин. Ўтмиш ва келажакларга оид орзуларимга ва аламларимга фойдаси йўқлигини кўрдим.
Бу олти томондан келаётган даҳшат ва ваҳшат ва зулмат ва маъюсият ичра типирчилаб турган бир пайтимда, бирдан Қуръони Мўъжизул-Баённинг самода порлаган иймон нурлари мададимга етиб келди. У олти томонни шу қадар нурлантириб ёритдики, мен кўрган у ваҳшатлар, у зулматлар юз даража қуюқлашса ҳам, у нур уларга қарши кифоя ва етарли эди. Барча у даҳшатларни бирма-бир тасаллига ва у ваҳшатларни бирма-бир мунис ҳолга айлантирди. Шундайки:
Иймон у ваҳшатли ўтмиш замоннинг улкан мозор суратини йиртиб, мунис бир мажлиси мунаввар ва бир дўст-ёрлар жамланган ер эканини айнал-яқийн, ҳаққал-яқийн тарзда кўрсатди.
Ҳам яна иймон, ғафлат назарида улкан қабр бўлиб кўринган келажак замонни, севимли саодат саройларида бир Раҳмоний зиёфат мажлиси суратида илмал-яқийн тарзда кўрсатди.
Ҳам яна иймон, ғафлат назарида бир тобут вазиятида кўринган ҳозирги замонни ва шу ҳозирги куннинг тобутлик шаклини парчалаб, уни охиратнинг бир тижорат дўкони ва дабдабали бир мусофирхонаи Раҳмоний суратида билмушоҳада кўрсатди.
Ҳам яна иймон, ғафлат назарида умр дарахтининг энг учида жаноза шаклида кўринган ягона меваси, аслида жаноза эмаслигини, балки абадий бир ҳаётга ноил ва абадий саодатга номзод бўлган руҳимнинг, умрини ўтаб бўлиб, уясидан юлдузларда кезмоқ учун чиққанини илмал-яқийн тарзда кўрсатди.
Ҳам яна иймон, суякларим ила мен яратилган тупроқ, оёқ остида аҳамиятсиз бўлиб йўқолиб кетадиган суяклар эмаслигини, балки ул тупроқ, раҳмат эшиги ва жаннат қабулхонасининг бир пардаси эканини сирри иймон ила кўрсатди.
Ҳам яна иймон, ғафлат назарида, орқамда ҳечлик ва йўқлик зулматларида думалаб бораётган дунёнинг вазиятини сирри Қуръон ила кўрсатдики, бу зоҳирий зулматларда думалаб бораётган дунё, вазифаси битган, маъносини ифодалаб бўлган, натижаларини ўз ўрнига вужудда қолдирган бир қисм Самадоний мактублар ва Субҳоний нақшларнинг саҳифалари экан. Дунёнинг моҳияти нимадан иборат эканини илмал-яқийн тарзда билдирди.
Ҳам яна иймон, олдимда кўзини очиб, менга қараб турган қабрни ва қабрнинг у ёғида абадиятга қараб кетган катта йўлни, нури Қуръон ила кўрсатдики, у қабр қудуқ эшиги эмас, балки нур оламининг эшигидир. Ва у йўл йўқликка ё адамистонга эмас, балки мавжудликка, нуристонга ва абадий саодатга кетган йўл экани, тўлиқ қаноат берадиган даражада кўрсатилди, дардларимга ҳам дармон, ҳам малҳам бўлди.
Ҳам яна иймон, бор-йўғи кичик бир касбга эга у кичик жузи ихтиёрий ўрнига, ҳадсиз душман ва зулматларга қарши, тенги йўқ бир қудратга таянмоқ ва ҳадсиз бир раҳматга боғланмоқ учун у жузи ихтиёрийнинг қўлига бир йўлланма беради. Балки у иймоннинг ўзи, ул жузи ихтиёрийнинг қўлида бир йўлланма бўлади. Ҳам, у жузи ихтиёр дейилган инсон қуроли, гарчи ўз моҳиятида ҳам қисқа, ҳам ожиз, ҳам нуқсонли бўлсада, аммо худди бир аскар оз бир қувватини давлат номидан истеъмол этса, ўзининг қувватидан минглаб даража ортиқ ишлар қила олганидек, у кичик жузи ихтиёрий ҳам иймон ила Жаноби Ҳақ номидан, унинг йўлида истеъмол этилса, беш юз йиллик масофа кенглигидаги бир Жаннатни қозониши мумкин.
Ҳам яна иймон, ўтмиш ва келажак замонга сўзи ўтмайдиган у жузи ихтиёрийнинг тизгинини жисмнинг қўлидан олиб, қалб ва руҳга таслим этади. Руҳ ва қалбнинг ҳаёт доираси эса, жисм каби, ҳозирги замонгагина хос бўлмаганидан, ўтмишдан жуда кўп йиллар ва келажакдан ҳам жуда кўп йиллар унинг ҳаёт доирасига дохил бўлганидан, у жузи ихтиёрий кичикликдан чиқиб, умумият касб этади. Ўтган замоннинг энг чуқур дараларига иймон кучи ила кира олгани ва қайғуларнинг зулматларини даф этолгани каби, нури иймон ила келажакнинг ҳам энг баланд тоғларига қадар чиқади, қўрқувларни кетказади.
Хуллас, эй мен каби кексалик заҳматини чекаётган қариялар ва кекса ҳамширалар! Модомики, алҳамдулиллоҳ, биз аҳли иймонмиз ва модомики иймонда бу қадар нурли, лаззатли, севимли, ширин хазиналар бор ва модомики кексалигимиз бизни бу хазинага янада зиёда чорламоқда экан, албатта иймонли кексаликдан шикоят эмас, балки минг бора шукр қилишимиз керак.
* * *
ЙИГИРМА ТЎРТИНЧИ ЁЪДУ.
ТАСАТТУР ҲАҚИДА.
(Авротларни беркитишнинг ҳикматлари)
(Ўн бешинчи Мулоҳазанинг иккинчи ва учинчи масаласи экан, аҳамиятига биноан Йигирма Тўртинчи Ёғду бўлган).
(ила охир...) Ояти тасаттур (яъни сатри аврот)ни буюрмоқда. Ҳозирги беҳаё маданият эса Қуръоннинг бу ҳукмига қарши чиқади. Тасаттурни аёллар фитратига (табиатига) мос деб билмайди, "Улар учун асирликдир," дейди. (*)
Ал-жавоб: Қуръони Ҳакиймнинг тасаттур ҳақидаги бу ҳукми том фитрий эканига ва бунинг зидди фитрий эмаслигига ишора қилган кўп ҳикматларидан фақат "Тўрт Ҳикмат"ни баён этамиз.
------------
(*) Маҳкама (суд)га эътироз билдириб, маҳкамани сукут эттирган Шикоят Аризасидаги мудофаасидан бир бўлим:
"Мен эса Адлия ҳайъатига дейманки: Минг уч юз эллик йилдан бери, ҳар асрда, уч юз эллик миллион инсонларнинг ижтимоий ҳаётида энг муқаддас ва ҳақиқатли Илоҳий бир дастурни, уч юз эллик минг тафсирнинг тасдиқларига ва иттифоқларига таянган ҳолда ва минг уч юз эллик йил мобайнида ўтган аждодларимизнинг эътиқодларига эргашган ҳолда тафсир қилган бир одамни маҳкум қилган ҳақсиз бир қарорни, агар рўйи заминда адолат бўлса, албатта у қарорни рад ва у ҳукмни бекор қилажакдир."
--------
БИРИНЧИ ҲИКМАТ: Тасаттур аёллар учун фитрий ҳолатдир ва уларнинг фитратлари уни тақозо қилади. Чунки, аёллар яратилишдан заифа ва нозик бўлганидан, ўзларини ва жонларидан ортиқ севган фарзандларини ҳимоя қиладиган бир эркакнинг ҳимояси ва ёрдамига муҳтождир. Шунинг учун уларда ўзларини севдирмоқни ва нафрат эттирмасликни ва камситишларга қолиб кетмасликни истаган бир фитрий майл бор. Ҳам аёлларнинг ўнтасидан олти-еттиси ё кекса, ё кўримсиз бўлиб, кексалигини ва кўримсизлигини ҳар кимга кўрсатишни истамайди. Ёки ўзларидан гўзалроқларга нисбатан хунук бўлишни кўтаролмайдилар ва ё тажовуздан ва туҳматдан қўрқадилар, ҳамда ҳужумларга дучор бўлмаслик ва эрининг назарида хиёнаткор деган туҳматга қолмаслик учун, фитратан тасаттурни истайдилар.
Ҳатто, агар диққат қилинса, энг кўп ўзини авайловчилар кексалардир. Ҳамда аёллар орасида ҳам ёш, ҳам гўзал бўлиб, ўзини номаҳрамларга кўрсатишдан сиқилмайдиганлари ўнтадан бир-иккита топилиши мумкин. Маълумдирки, инсон севмаган ва ёқтирмаган одамларининг назарларидан сиқилади, ранжийди.
Албатта, очиқ-сочиқлик қиёфасига кирган гўзал бир аёл, номаҳрам ўнта эркакдан икки-учтасининг назар солишини хуш кўрса, қолган етти-саккизтасининг қарашидан сиқилади. Ҳам фаҳш ва фужур йўлига кирмаган бир гўзал аёл, нозик ва таъсирчан бўлганидан, моддатан ёмон таъсирлари ҳаётда кўрилаётган, балки заҳарлаётган паст назарлардан, албатта сиқилади. Ҳатто, эшитамизки, очиқ-сочиқлик авж олган Оврупа мамлакатларида кўп аёллар бу каби диққатли назарлардан сиқилиб: "Бу нусхалар бизни кўз ҳибсига олиб сиқмоқдалар," дея полисларга шикоят этмоқдалар.
Демак, динсиз маданиятнинг тасаттурни рад этиши, фитратга хилофдир. Қуръоннинг тасаттур амри фитрий бўлиш билан бирга, ул шафқат маъдани ва қийматли абадий бир рафиқа бўла оладиган аёлларни, тасаттур ила тубанликдан, хорликдан ва маънавий асирлик ва қашшоқликдан қутқармоқда.
Ҳам аёлларда бегона эркаклардан фитратан қўрқиш ва хавфсираш бор. Бундай хавфсираш эса фитратан тасаттурни тақозо этади. Чунки, саккиз-тўққиз дақиқалик бир завқни, албатта аламга айлантирадиган саккиз-тўққиз ой оғир бир ҳомиланинг заҳматини чекиш билан бирга, ҳомийсиз бир боланинг саккиз-тўққиз йиллик тарбияси ичида, ўша саккиз-тўққиз дақиқалик ношаръий завқнинг балосини чекиш эҳтимоли бор. Ва бу каби ҳоллар кўп учраб турганидан, ҳақиқатан номаҳрамлардан фитратлари жиддий ва шиддатли равишда қўрқади ва табиатлари улардан сақланишни истайди. Ва номаҳрамнинг иштаҳасини очмасликни, уларнинг тажовузига йўл қўймасликни заиф табиатлари амр этади ва қувватли равишда эслатиб туради. Ва ҳижоби - унинг қалқони ва қалъаси эканини намоён қилади.
Эшитишимга кўра: Марказда ва ҳукумат пойтахтида, бозор ичида, кундуз кунида, аҳолининг кўз ўнгида ғоят оддий бир пойафзал бўёқчиси, дунёвий мартабаси катта бир одамнинг калта кийимда оёқларини очиб юрган хотинига бир қилиқ билан тегажоқлик қилгани, тасаттурга қарши бўлганларнинг ҳаёсиз юзларига бир шапалоқ уради!
ИККИНЧИ ҲИКМАТ: Аёл ва эркак ўртасида ғоят асосли ва шиддатли муносабат, муҳаббат ва алоқа, фақатгина дунёвий ҳаётнинг эҳтиёжидан келиб чиқмайди. Ҳа, бир аёл эри учун фақатгина дунёвий ҳаётга махсус бир рафиқаи ҳаёт эмасдир. Балки, абадий ҳаётда ҳам унга рафиқадир. Модомики, абадий ҳаётда ҳам турмуш ўртоғига рафиқаи ҳаёт бўлар экан, албатта абадий ҳамроҳи ва дўсти бўлмиш умр йўлдошининг назаридан ташқари бошқаларнинг назарини ўзининг гўзаллигига жалб этмаслиги, уни ранжитмаслиги ва рашкини келтирмаслиги лозим. Модомики, мўъмин бўлган эрининг аёлига бўлган муносабати, иймон сирига кўра, дунё ҳаётигагина хос ва фақат ҳайвоний ва гўзаллик давригагина махсус вақтинчалик бир муҳаббатдан иборат эмас, балки абадий ҳаётда ҳам бир рафиқаи ҳаёт бўлишини назарда тутиб, асосли ва жиддий бир муҳаббат ва ҳурмат кўрсатишдан иборатдир. Ва шундагина, фақат ёшлигида ва гўзаллик чоғида эмас, балки қариганида ва чиркинлигида ҳам ул жиддий ҳурмат ва муҳаббатни сақлай олади. Албатта бунга жавобан, у аёл ҳам ўз гўзаллигини фақат эрининг назарига махсус деб билмоғи ва муҳаббатини унга сарф қилмоғи, инсонийликнинг тақозосидир. Акс ҳолда, жуда оз фойда топади. Бироқ, жуда кўп йўқотади.
Шаръан эркак аёлга "куфув" бўлиши лозим. Яъни, бир-бирига муносиб бўлиши шарт. Бундай куфув ва тенгликнинг энг муҳими дин нуқтасидадир. Қандай бахтли у эркакки, аёлининг диндорлигини кўриб, унга эргашади, рафиқасини абадий ҳаётда йўқотмаслик учун ўзи ҳам динга киради.
Бахтиёрдир у аёлки, эрининг диндорлигини кўриб, "Абадий ҳамроҳимни йўқотмайин," дея тақвога киради.
Вайл бўлсин у эркаккаки, солиҳа аёлидан абадий айирувчи бузуқчилик йўлига киради.
Қандай бадбахтдир у аёлки, тақводор эрига эргашмайди, ул муборак абадий ҳамроҳини йўқотади.
Минглаб вайл у икки бадбахт эру-хотингаки, бир-бирининг фисқини ва бузуқчилигини тақлид этадилар. Бир-бирини оташга отишга ёрдамлашадилар!..
УЧИНЧИ ҲИКМАТ: Бир оиланинг ҳаётий саодати эр ва хотиннинг орасидаги бир-бирига бўлган ишонч ва самимий бир ҳурмат ва муҳаббат ила давом этади. Тасаттурсизлик ва очиқ-сочиқлик ундай ишончни бузади. Бир-бирига бўлган ҳурмат ва муҳаббатни ҳам синдиради. Чунки, очиқ-сочиқлик қиёфасига кирган ўн аёлдан фақат бир донасигина ўзининг эридан яхшироғини кўрмай, ўзини бегона эркакларга кўз-кўз қилишга уринмаслиги мумкин. Қолган тўққизтаси эридан ҳам яхшисини кўради. Шунингдек, йигирмата эркакдан фақат бир донасигина, ўз аёлидан гўзалроғини кўрмайди. Шу ҳол, ул самимий муҳаббат ва ўзаро ҳурмат ўрнига ғоят хунук ва ғоят тубан бир ҳиснинг уйғонишига сабабчи бўлиши мумкин.
Инсон опа-сингиллари каби маҳрамларига нисбатан фитратан шаҳвоний ҳисга эга бўлмайди. Чунки маҳрамларнинг сиймолари қариндошлик ва маҳрамият жиҳатидаги шафқат ва пок муҳаббатни юзага келтиргани учун нафсоний ва шаҳвоний майлларни йўқотади.
Бироқ, маҳрам ҳисобланганларга ҳам, оёқ сингари шаръан кўрсатилиши жоиз бўлмаган ерларни очиқ-сочиқ қўймоқ, пасткаш нафслар учун ғоят чиркин бир ҳиснинг уйғонишига сабаб бўлиши мумкин. Чунки маҳрамнинг сиймоси маҳрамлигидан хабар беради ва номаҳрамга ўхшамайди. Аммо, масалан, очиқ оёқ номаҳрамники билан бир хилдир.. Маҳрамлигини эслатиб турадиган бир фарқли аломат кўринмагани учун, бир қисм пасткаш маҳрамларда ҳайвоний бир ҳавас назарини уйғотиши мумкин. Бундай бир назар эса, тукларни тикка қиладиган даражадаги бир инсоний тубанликдир!..
ТЎРТИНЧИ ҲИКМАТ: Маълумдирки, наслнинг кўпайишини ҳар ким ҳам истайди. Ҳеч бир миллат ва ҳукумат йўқдирки, наслнинг кўпайишига тарафдор бўлмасин. Ҳатто, Расули Акрам Алайҳиссолату Вассалом марҳамат қилганларки: (ав кама қол) яъни, "Уйланингиз, кўпайингиз. Мен қиёматда сизнинг кўплигингиздан фахрланаман". Ҳолбуки, тасаттурни инкор этиш, никоҳ қуришни кўпайтирмай, балки жуда камайтирмоқда. Чунки, кўча кўрган ва энг замонавий бир йигит ҳам рафиқаи ҳаётини номусли бўлишини истайди. Ўзи каби замонавий, яъни очиқ-сочиқ бўлишини истамагани учун кўп ҳолларда уйланишдан воз кечади. Балки фаҳш йўлига киради. Аёл эса ундай эмас, эрига у даража таъсирини ўтказолмайди. Чунки аёлнинг - оила ҳаётида ички мудир ҳисобланиб, эрининг барча молига, болаларига ва ҳар нарсасига муҳофаза маъмури бўлгани учун - энг асосий хислати садоқатдир, ишончдир. Очиқ-сочиқлик эса бу садоқатга футур етказади, эрининг назарида ишончни йўқотади, унга виждон азобини чектиради. Ҳатто эркаклардаги жасорат ва саҳоват каби икки гўзал хислат, агар аёлларда бўлса, ул ишонч ва садоқатга зарар келтиргани учун номақбул ишлардан бўлиб, ёмон хислат ҳисобланади. Бироқ эрининг вазифаси, унга фақатгина ҳазинадорлик (хўжайинлик) ва садоқат эмас, балки ҳимоя ва раҳм-шафқат ва ҳурматдир. Шунинг учун эркак (бир аёл билангина) чеклаб қўйилмаган. Бошқа аёлларни ҳам никоҳига олиши мумкин.
Мамлакатимизни Оврупага қиёслаб бўлмас. Чунки, у ерда дуэл каби жуда шиддатли воситалар ила очиқ-сочиқлик ичра, номус бир даража муҳофаза этилади. Ўзининг иззатини билган бир одамнинг аёлига ёмон назар ила қараган, аввало кафанини бўйнига ўраб, сўнгра қарайди. Ҳам иқлим шароити совуқ бўлган оврупалик инсонларнинг табиати, мижози ўша мамлакат каби совуқ ва ҳиссиз бўлади. Бу Осиё, яъни Олами Ислом қитъаси унга нисбатан иссиқ мамлакат ҳисобланади. Маълумдирки, муҳитнинг инсон ахлоқига албатта таъсири бўлади. У совуқ мамлакатларнинг инсонларида ҳайвоний ҳавасларни ҳаракатга келтирмоқ ва иштаҳани очмоқ учун очиқ-сочиқлик, балки кўп суиистеъмолга ва исрофга сабаб бўлмайди. Бироқ таъсирчан ва ҳиссиётли бўлган иссиқ мамлакатлардаги инсонларнинг нафсоний ҳавасларини узлуксиз ҳаяжонга келтириб турадиган очиқ-сочиқлик, албатта кўп суиистеъмолларга ва исрофга ва наслнинг заифлашувига ва қувватни озайишига сабабдир. Бир ойда ва ёки йигирма кунда бир марталик фитрий эҳтиёж ўрнига, ҳар бир неча кунда ўзини бир исрофга мажбур деб ўйлайди. У вақт, ҳар ойда учрайдиган (баъзан ўн беш кун қадар давом этадиган) хайз каби ҳолатлар туфайли аёлидан ўзни тортишга мажбур бўлган эркак нафсига мағлуб бўлса, фаҳш ишларга мойиллик кўрсатади.
Шаҳарликлар қишлоқликларга, бадавийларга қараб тасаттурни олиб қўёлмаслар. Чунки қишлоқларда, бадавийларда тирикчилик ишлари ила ва жисмоний меҳнат ва чарчаш туфайли, ҳам шаҳарликларга нисбатан диққат назарини оз жалб этган маъсума ишчи ва бир даража дағал аёлларнинг қисман очиқ бўлишлари, нафсоний ҳавасларни ҳаяжонлантирмагани каби, бекорчи ва ишсиз одамлар оз бўлганидан шаҳардаги бузуқликларнинг ўндан бири уларда топилмайди. Шундай экан, уларга қиёс қилинмайди.
* * *
(Мактуботдан олинган)
Еттинчи Мактуб
Азиз қардошларим!..
Менга етказишини истаб, Шомли Ҳофизга икки нарсани айтган экансиз.
Биринчиси: "Ҳазрати Пайғамбар Алайҳиссалоту Вассаломнинг Зайнаб волидамизни никоҳларига олганларини аввалги замон мунофиқлари каби, ҳозирги замоннинг залолат аҳли ҳам танқид этадилар, нафсоний шаҳвоний дея талқин киладилар," дея бунинг сабабини сўрабсиз.
Алжавоб: Юз минг карра йўқ ва асло!.. Ул олий номус эгасига ундай паст шубҳаларнинг қўли етолмайди. Ҳа, ўн беш ёшидан қирқ ёшига қадар мижоз ҳароратининг ғалаёнли даврида ва нафсоний ҳавасларнинг авж олган замонида, дўст ва душманнинг иттифоқо билдирган шоҳидликларига кўра камоли иффат ва том исмат ила Ҳадичатул-Кубро (Р.А.) каби кексагина бир аёл билан кифояланган ва қаноат қилган бир Зотнинг қирқ ёшдан кейин, яъни мижоз ҳароратининг сусайган даврида ва нафсоний ҳавасларнинг сўниб бораётган замонида кўп аёлларга уйланиши ва никоҳига олиши, албатта очиқ-ойдин нафсоний эмаслигини ва бошқа аҳамиятли ҳикматларга асосланганини зарра қадар инсофи борларга исботлайдиган бир ҳужжатдир.
У ҳикматлардан бири шудирки: Зоти Рисолатнинг ақволи (сўзлари) каби, феъл-атвори ва аҳволи ва ҳаракатлари ҳам дин ва шариат ва ҳукмларнинг манбаидир. Унинг зоҳирий қисмини саҳобалар ўз зиммаларига олганлари каби, ҳусусий доирасидаги маҳфий аҳволларидан майдонга келган диннинг сир-асрори ва шариат ҳукмларининг воситачилари ва ривоят қилувчилари эса жуфти-ҳалолларидир. Ва улар ул вазифани бевосита ўзлари бажарганлар. Ҳатто диний асрор ва аҳкомларнинг деярли ярми улардан келган. Демак, бундай буюк вазифага бир неча ва турли-туман хислатга эга бўлган покиза аёллар лозим.
Ҳазрати Зайнабни никоҳларига олишига келсак, Йигирма Бешинчи Сўзнинг биринчи шуъласидаги учинчи шуъосининг мисолларидан бўлган:
оятига доир шундай ёзилганки, инсонларнинг табақаларига кўра, биргина оят бир неча жиҳатлар ила ҳар бир табақанинг фаҳмига яраша бир маънони ифода этади.
Бир табақанинг шу оятдан ўз фаҳмига кўра олган ҳиссаси шудирки: Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассаломнинг хизматкори ва ёки "Ўғлим!" хитобига сазовор бўлган Зайд (Р.А.) саҳиҳ ривоятда - ўз эътирофига биноан - иззатли жуфтига ўзини маънан тенг кўрмагани учун талоқ қилган. Яъни, Ҳазрати Зайнаб бошқа юксак бир ахлоқда яратилган ва пайғамбардек Зотга жуфт бўладиган фитратда эканини, Зайд (Р.А.) фаросати билан сезган. Ва ўзини унга жуфт бўладиган фитратта лойиқ кўрмаганидан, маънавий номуносибликка сабаб бўлгани учун талоқ қилган. Аллоҳнинг амри ила Расули Акрам Алайҳиссолату Вассалом ўз никоҳларига олганлар, яъни ул никоҳ бир самовий ақд эканига далолат этувчи оятининг ишорасига кўра, ажиб тарзда ва урф-одат ва зоҳирий муомалалардан юксак суратда, ёлғиз тақдирнинг ҳукми ила ижро этилганки, Расули Акрам Алайҳиссалоту Вассалом ул тақдир ҳукмига бўйсунган ва мажбур бўлган, нафс орзуси билан эмасдир.
Бу тақдирнинг ҳукми, аҳамиятли шаръий бир ҳукмни ва муҳим бир умумий ҳикматни ва кенг бир оммавий фойдани ўзида жамлаган ояти каримасининг ишораси ила, ёши катталар кичикларни "Ўғлим" дейишлари, зиҳор масалалари каби, яъни аёлига "Онам кабисан" деса ҳаром ҳисобланганидек эмасдирки, ҳукм бу билан ўзгарса. Ҳам катталарнинг қўл остидагиларга ва пайғамбарларнинг умматларига падарона назар ва хитоблари пайғамбарлик вазифаси жиҳатидандир, инсоний шахсият жиҳатидан эмасдирки, улардан хотин олиш мумкин бўлмаса.
Иккинчи бир табақанинг фаҳмлаган ҳиссаси шудирки: Бир буюк амир қўл остидагиларга падарона бир шафқат билан қарайди. Агар ул амир зоҳирий ва ботиний бир авлиё подшоҳ бўлса, унинг марҳамати отанинг шафқатидан юз чандон улуғ бўлгани учун қўл остидагиларининг ҳар бири унинг ҳақиқий фарзанди каби унга ўз отасидек қарайдилар. Оталик назари эса эр назарига айланолмаганидан ва қиз назари ҳам осонликча хотин назарига ўтолмаганидан, омманинг фикрида ўрнашиб қолган, пайғамбар мўъминларнинг қизларини олиши уйғун эмас, деган ваҳмий тушунчани даф қилиш мақсадида Қуръон дейди: Пайғамбар раҳмати Илоҳия номидан сизга шафқат кўрсатади, оталарча муомала қилади. Ва рисолат (пайғамбарлик) жиҳатида сизлар унинг авлоди кабисизлар. Бироқ, инсоний шахсият эътибори ила отангиз эмасдирки, сиздан хотин олмоғи муносиб бўлмаса. Ва сизларга "ўғлим" деса, аҳкоми шариат нуқтаи назаридан сиз Унинг фарзанди бўлиб қолмайсиз...
Ал-боқий Ҳувал-боқий
Саид Нурсий
* * *
(Мунозаралар номли рисоланинг бир парчасидир)
Савол: Тааддуди завжот (бир неча хотин олиш) каби масалаларни баъзи ажнабийлар рўкач қилиб, маданият нуқтаи назарида шариатга айрим ваҳима ва шубҳаларни киритмоқдалар.
Жавоб: Ҳозирча мухтасар бир қоида айтаман. Тафсилини эса алоҳида бошқа бир рисола ила баён этмоқчиман.
Хуллас, Исломиятнинг ҳукмлари икки қисмдир:
Бири: Шариат таъсис қилган ҳукмлардир. Бу эса ҳақиқатда гўзал ва буткул хайрдир.
Иккинчиси: Шариат мўътадиллаштирган ҳукмлардир. Яъни, ғоят ваҳший ва ғаддор бир суратдан чиқариб, зарари оз ва мўътадил ва инсон табиатига татбиқ қилиниши мумкин бўлган ва ҳақиқатда гўзал ҳукмга тамоман ўта олиш учун, ўша замон ва заминнинг шароитига мос бир суратга келтирган.
Чунки, инсон табиатида оммавий ҳукм сураётган бир нарсани бирдан олиб ташламоқ, инсон табиатини бирдан ўзгартирмоқни тақозо этади.
Бинобарин, шариат асирликни вужудга келтирувчи эмас. Балки, энг ваҳший суратдан чиқариб, бундайин том ҳурриятга йўл очадиган ва чиқарадиган бир суратга келтирган, уйғунлаштирган. Ҳамда тўрттагача уйланмоқ масаласи табиатга, ақлга, ҳикматга мувофиқ бўлиш билан бирга шариат буни биттадан тўрттага чиқармаган. Балки саккиз-тўққизтадан тўрттага туширган. Хусусан, кўпхотинликка шундай шартлар қўйганки, унга риоя қилинса, ҳеч қандай зарар келиб чиқмайди. Баъзи жиҳатлари ёмон бўлсада, аҳвани шардир (яъни, икки ёмонликдан озроғини танлашдир). Аҳвани шар эса адолати изофиядир (яъни нисбий адолатдир...)
* * *
"Ўттиз иккинчи Сўз"нинг "Учинчи қисми"дан
ИККИНЧИ НУҚТАНИНГ
ИККИНЧИ БАҲСИ
Аҳли залолат вакили таянадиган ва залолатини бино этадиган ҳеч нарса тополмай мулзам қолган пайтида дейдики:
"Мен дунё саодатини ва ҳаёт лаззатини ва маданият тараққиётини ва санъатнинг камолотини, ўзимча, охиратни ўйламасликда ва Аллоҳни танимасликда ва дунёни севишда ва ҳурриятда ва ўзига ишонишда деб билганим учун, инсонларнинг аксариятини бу йўлга шайтоннинг ҳиммати ила чорладим ва чорламоқдаман".
Алжавоб. Биз эса Қуръон номидан деймизки: Эй бечора инсон! Эсингни йиғ. Аҳли залолат вакилининг сўзларини тинглама. Агар унга қулоқ солсанг, шу қадар қаттиқ адашасанки, руҳ, ақл ва қалб уни тасаввур қилишдан титрайди. Сенинг қаршингда икки йўл бор:
Бири: Аҳли залолат вакили кўрсатган балоли йўл.
Иккинчиси: Қуръони Ҳакийм таъриф қилган саодатли йўл.
Мана шу икки йўлнинг жуда кўп муқоясаларини кўп "Сўзлар"да, хусусан "Кичик сўзлар"да кўрдинг ва англадинг. Энди мақом муносабати билан, мингдан бир мувозаналарини яна кўр, англа. Яъни:
Ширк ва залолат, фисқ ва сафоҳат йўли инсонни ниҳоят даражада тубанлаштиради. Ҳадсиз аламлар ичра бениҳоя оғир бир юкни заиф ва ожиз белига юклайди. Чунки инсон Жаноби Ҳақни танимаса ва Унга таваккул қилмаса, у вақт ғоят даражада ожиз ва заиф, ниҳоятда муҳтож, фақир, ҳадсиз мусибатларга гирифтор, аламли, кадарли бир фоний ҳайвон ҳукмида бўлиб, севган ва боғланиб қолган барча нарсаларидан доимо айрилиқ аламларини чека-чека, ўзидан кейин қолаётган барча аҳбобларини бир аламли фироқ ичра ташлаб, қоронғи қабрга ёлғиз ҳолда киради. Ҳам ҳаёти давомида ғоят жузъий бир ихтиёр ва кичкина бир иқтидор ва қисқа бир ҳаёт ва оз бир умр ва сўник бир фикри ила ниҳоясиз аламлар ва армонлар билан бефойда курашади. Ва ҳадсиз орзулари ва мақсадларини рўёбга чиқариш учун самарасиз, бекордан-бекор ишлайди. Ҳам ўзининг вужудини кўтара олмагани ҳолда, бечора белига ва бошига улкан дунё юкини юклаб олади. Жаҳаннамга кетмай туриб, жаҳаннам азобини чекади.
Ҳа, бу ғоят аччиқ аламни ва даҳшатли маънавий азобни ҳис этмаслик учун, залолат аҳли ҳисларни сездирмасликнинг бир тури бўлмиш ғафлат сархушлиги ила вақтинча сезмай туради. Бироқ ҳис қиладиган вақти, яъни қабрга яқин қолган вақти, бирдан ҳис этади. Чунки Жаноби Ҳаққа ҳақиқий қул бўлмаса, ўз-ўзига эгаман деб ўйлайди. Ҳолбуки, у жузъий ихтиёри, у кичик иқтидори ила бу тўс-тўпалон дунёда вужудини бошқаролмайди. Зарарли микробдан тортиб, то зилзилага қадар минглаб тоифа душманларни ҳаётига ҳужум қилаётганини кўради. Ҳамиша ўзига мудҳиш бўлиб кўринган қабр эшигига, аламли бир қўрқув даҳшати ичра боқади.
Ҳам яна, бу вазиятда экан, инсон бўлгани учун, инсоният ила ва дунё ила боғлиқ бўлгани ҳолда, дунёни ва инсонни бир Ҳакийм, Олийм, Қодийр, Раҳийм, Карийм бўлган зотнинг тасарруфида эканини тасаввур қилмагани, ҳамда уларни тасодифга ва табиатга ҳавола қилгани учун дунёнинг аҳволи ва инсоннинг аҳволи доимо унинг тинчини бузади. Ўзининг алами етмаганидек, инсонларнинг аламини ҳам чекади. Дунёнинг зилзилалари, ваболари, қурғоқчилик ва очлиги-ю қаҳатчилиги, фано ва заволи ғоят нотинч қилади ва қоронғи бир мусибат суратида уни азоблайди.
Ҳам яна, бу ҳолдаги инсон марҳамат ва шафқатга лойиқ эмас. Чунки ўзини ўзи бу даҳшатли вазиятга солмоқда. "Саккизинчи Сўз"да ўрага тушиб қолган икки биродарнинг ҳолатининг мувозанасида айтилганидек, агар бир одам гўзал бир боғда, гўзал бир зиёфатда, гўзал дўсту ёрлар ичида пок, тотли, номусли, ёқимли, ҳалол бир лаззат ва хурсандчиликка қаноат қилмай, ҳаром ва ифлос бир лаззат учун чиркин ва нажас бир шаробни ичса, маст бўлиб, ўзини қиш ўртасида жирканч бир жойда ва ҳатто йиртқичлар орасида хаёл қилса, титраб бақириб-чақирса, шафқатга лойиқ бўлмайди. Чунки номусли ва муборак дўстларини йиртқич деб тасаввур этади. Уларга қарши ҳаракат қилади. Ҳамда зиёфатдаги лазиз таомларни ва тоза идишларни ифлос ва кир тошлар деб тасаввур қилади, синдира бошлайди. Ҳамда мажлисдаги муҳтарам китобларни ва маънодор мактубларни маъносиз ва оддий нақшлар деб тасаввур қилади, йиртиб оёқ остига отади ва ҳоказо... Бундай одам раҳм-шафқатга эмас, балки тарсакига лойиқ.
Худди шунингдек, суиихтиёридан келиб чиққан куфр сархушлиги ила ва залолат девоналиги ила Сонеъи Ҳакиймнинг бу дунё мусофирхонасини тасодиф ва табиат ўйинчоғи деб ўйлаб ҳамда Илоҳий Исмларнинг жилваларини янгилаб турадиган санъат асарларининг замон ўтиши билан вазифаларини битириб, ғайб оламига кўчишларини қатл ила йўқ қилиш деб тасаввур қилиб; ва тасбеҳот садоларини абадий завол ва фироқ фарёди деб ўйлаганидан; Самадоний мактублар бўлмиш бу мавжудот саҳифаларини маъносиз, аралаш-қуралаш деб тасаввур қилганидан; ва олами раҳматга йўл очувчи қабр эшигини йўқлик зулматининг оғзи сифатида тасаввур қилганидан; ва ажални, ҳақиқий дўсту ёрлар билан висол даъвати бўлгани ҳолда, жами дўсту ёрлардан фироқ-айрилиқ навбати деб ўйлаганидан; ўзини даҳшатли бир аламли азобга гирифтор қилади... Ҳамда мавжудотни, ҳам Жаноби Ҳақнинг исмларини ҳам мактубларини инкор ва ҳақорат ва пастга ургани учун марҳаматга ва шафқатга лойиқ эмас, аксинча, қаттиқ бир азобга мустаҳиқдир. Ҳеч бир жиҳатда марҳаматга лойиқ эмас.
Хуллас, эй бадбахт аҳли залолат ва бузғунчилар! Бу даҳшатли таназзулни ва эзувчи тушкунликни қайси такомилингиз, қайси фанларингиз, қайси камолотингиз, қайси маданиятингиз, қайси тараққиётингиз кетказа олади?
Инсон руҳи шиддатли равишда муҳтож бўлиб турган ҳақиқий тасаллини қаердан топа оласиз?
Ҳам сиз ишонган ва бел боғлаган ҳамда Илоҳий асарларни ва Раббоний эҳсонларни улардан деб кўраётган қайси табиатингиз, қайси сабабларингиз, қайси шеригингиз, қайси кашфиётингиз, қайси миллатингиз, қайси ботил маъбудингиз сизни, сизнингча абадий йўқлик бўлган, ўлимнинг зулматидан қутқариб, қабр ҳудудидан, барзох ҳудудидан, маҳшар ҳудудидан, сирот кўпригидан ҳокимона ўтказа олади? Абадий Саодатга сазовор қила олади?
Ҳолбуки, қабр эшигини беркита олмаганингиз учун, сиз ҳам қатъиян бу йўлнинг йўловчисисиз. Бундай бир йўловчи шундай бир Зотга таянадики, бутун бу азим доира ва бу кенг ҳудудлар Унинг амри остида ва тасарруфида бўлсин...
Ҳам яна, эй бадбахт залолат ва ғафлат аҳли! "Ношаръий бир муҳаббатнинг натижаси шафқатсиз азоб чекмоқ," қоидасининг сирига кўра, сиз фитратингиздаги Жаноби Ҳақнинг зот ва сифатлари ва исмларига сарф этилиши лозим бўлган муҳаббат ва маърифат истеъдодини ва шукр ва ибодат жиҳозларини нафсингизга ва дунёга ношаръий бир суратда сарф қилганингиздан, ҳақли равишда жазосини чекмоқдасиз. Чунки Жаноби Ҳаққа оид муҳаббатни нафсингизга бердингиз. Маҳбубингиз бўлмиш нафсингизнинг ҳадсиз балосини чекмоқдасиз. Чунки ҳақиқий бир роҳатни ул маҳбубингизга беролмаяпсиз, ҳамда уни ҳақиқий маҳбуб бўлган Қодийри Мутлаққа таваккул ила таслим этмаяпсиз. Доимо алам чекмоқдасиз.
Ҳам, Жаноби Ҳақнинг исмлари ва сифатларига оид муҳаббатни дунёга бердингиз ва Унинг санъат асарларини оламнинг сабабларига тақсимлаб бердингиз, энди балосини чекмоқдасиз. Чунки ул ҳадсиз маҳбубларингизнинг бир қисми сиз билан видолашмай, орқа ўгириб, ташлаб кетаётир. Бир қисми сизни ҳеч танимайди. Таниса ҳам, сизни севмайди. Севса ҳам, сизга бир фойда бермайди. Доимо ҳадсиз фироқлардан ва умидсиз, қайтмайдиган заволлардан азоб чекмоқдасиз.
Мана, залолат аҳлининг "ҳаётнинг саодати", "инсоннинг камолоти", "маданиятнинг фазилатлари" ва "ҳуррият лаззати" деган нарсаларининг ички қиёфалари будир. Кайфу-сафо ва сархушлик бир пардадир, вақтинча ҳис эттирмайди. "Туф уларнинг ақлига!" де...
Аммо Қуръоннинг нуроний йўли эса залолат аҳли чекаётган барча яраларни иймон ҳақиқатлари билан даволайди. Аввалги йўлдаги жами зулматларни кетказади. Залолат ва ҳалокатнинг барча эшикларини ёпади. Шундайки:
Инсоннинг заифлик ва ожизлигини, фақирлик ва эҳтиёжини бир Қодийри Раҳиймга таваккул қилиш билан даволайди. Ҳаёт ва вужуднинг юкини Унинг қудратига ва раҳматига топшириб, ўз зиммасига олмай, балки ўзи ул ҳаёти ва нафсига мингандек бир роҳатбахш мақомга чиқади. Ўзини "гапирадиган бир ҳайвон" эмас, балки ҳақиқий бир инсон ва мақбул бир мусофири Раҳмон эканини билдиради. Дунё бир мусофирхонаи Раҳмон эканини кўрсатиш билан ва дунёдаги мавжудот Илоҳий исмларнинг ойналари эканини, ундаги санъат асарлари эса, ҳар вақт янгиланиб турадиган Самадоний мактублар эканини билдириш билан, инсондаги дунёнинг фонийлигидан ва ашёларнинг заволидан ва фоний нарсаларга бўлган муҳаббатдан келиб чиққан яраларини гўзал бир тарзда даволайди ва ваҳималарнинг зулматидан қутқаради.
Ҳам яна, ўлим ва ажални барзох оламига кетган ва бақо оламидаги дўсту ёрлар билан висол ва мулоқотнинг муқаддимаси сифатида кўрсатади. Аҳли залолатнинг назарида барча дўсту ёридан абадий айрилиш бўлиб кўринган ўлим яраларини шу тариқа даволайди. Ва у айрилиқ қовушмоқнинг ўзгинаси эканини исботлайди.
Ҳам яна, қабрнинг раҳмат оламига, дори саодатга, жаннатлар бўстонига ва Раҳмон нуристонига олиб кирадиган бир эшик эканини исботлаш билан, инсоннинг энг мудҳиш қўрқувини бартараф этиб, энг аламли ва машаққатли ва юракни эзувчи барзох саёҳатини энг лазиз ва мунис ва севинчли бир саёҳат эканини кўрсатади. Қабр ила аждарҳо оғзини ёпиб, гўзал бир боққа эшик очади. Въни, қабр аждарҳо оғзи эмаслигини, балки раҳмат бўстонига очилган бир эшик эканини кўрсатади.
Ҳам яна, мўминга дейди: "Ихтиёринг жузъий бўлса, ишингни Моликингнинг умумий иродасига топшир. Иқтидоринг кичик бўлса, Қодийри Мутлақнинг қудратига суян. Ҳаётинг оз бўлса, боқий ҳаётни ўйла. Умринг қисқа бўлса, абадий бир умринг бор, ташвиш тортма. Фикринг сўниқ бўлса, Қуръоннинг қуёши остига кир. Иймон нури ила боқки, ўзини ёритишгагина етган фикринг ўрнига, ҳар бири биттадан юлдуз каби бўлган Қуръон Оятлари сенга нур беради. Ҳам яна, ҳадсиз умидларинг, аламларинг бор бўлса, ниҳоясиз бир савоб ва ҳадсиз бир раҳмат сени кутади. Ҳам яна, чексиз орзуларинг, мақсадларинг бор бўлса, уларни ўйлаб изтироб чекма. Улар бу дунёга сиғмайди. Уларнинг жойи бошқа диёрдир. Уларни берган ҳам бошқадир".
Ҳам яна, дейди: "Эй инсон! Сен ўзингга эга эмассан. Сен қудрати бениҳоя бир Қодийр, раҳмати ҳадсиз бир Раҳийми Зоти Зулжалолнинг мулкисан. Шундай экан, сен ўз ҳаётингни ўз зиммангга юклаб заҳмат чекма, чунки ҳаётни берган Удир. Бошқарувчи ҳам Удир.
Ҳам яна, дунё соҳибсиз эмаски, сен дунё юкини бошингга юклаб, сўнгра унинг аҳволини ўйлаб, ташвиш тортма. Чунки унинг соҳиби Ҳакиймдир, Олиймдир. Сен эса меҳмонсан, бекордан-бекор ишига аралашма, чалкаштириб ташлама.
Ҳам яна, инсонлар, ҳайвонлар каби мавжудотлар ўз ҳолига ташлаб қўйилмаган. Балки вазифаси бор ходимлардир. Бир Ҳакийми Раҳиймнинг назари остидадирлар. "ларнинг аламларини ва машаққатларини ўйлаб, руҳингга алам чектирма. Ва шафқатингни уларнинг Холиқи Раҳиймининг раҳматидан оширма.
Ҳам яна, сенга душман вазиятини олган микробдан то вабо, тўфон, қурғоқчилик ва зилзилаларга қадар барча нарсаларнинг тизгини у Раҳийми Ҳакиймнинг қўлидадир. У Ҳакиймдир, беҳуда иш қилмас. Раҳиймдир, раҳиймияти кўпдир. Қилаётган ҳар ишида бир нави лутф бор".
Ҳам яна, дейди: "Бу олам гарчи фонийдир, лекин абадий бир оламга лозим бўлган маҳсулотни етиштиради. Гарчи завол топгувчидир, ўткинчидир, лекин боқий мевалар беради, боқий бир зотнинг боқий исмларининг жилваларини кўрсатади. Ва гарчи лаззатлари оз, аламлари кўп бўлса-да, лекин Раҳмони Раҳиймнинг илтифотлари безавол ҳақиқий лаззатлардир. Аламлар эса, савоб қозонтиргани туфайли, маънавий лаззат етиштиради. Модомики ҳалол доираси руҳ, қалб ва нафснинг барча лаззатларига, шодликларига, роҳатланишига кифоя экан, ҳаром доирага кирма. Чунки у доирадаги бир лаззатнинг баъзан минглаб алами бор.
Ҳам яна, ҳақиқий ва доимий лаззат бўлган Раҳмоний илтифотларни йўқотишга сабабдир.
Ҳам яна, залолат йўли, юқорида баён этилганидек, инсонни асфали софилийнга шундай туширадики, ҳеч бир маданият, ҳеч бир фалсафа унга чора тополмайди. Ва у инсонни ул чуқур зулматлар қаъридан, инсониятнинг ҳеч бир тараққиёти, ҳеч бир фаннинг камолоти чиқаролмагани ҳолда, Қуръони Ҳакийм иймон ва амали солиҳ ила уни асфали софилийнга тушишдан қутқариб, аълойи иллиййинга олиб чиқади. Ва қатъий далиллар ила, олиб чиқа олишини исботламоқда. Ва ул чуқур қудуқни маънавий тараққиётнинг босқичлари ила ва руҳий камолотнинг жиҳозлари ила тўлдирмоқда.
Ҳам яна, инсониятнинг узун ва тўлқинли ва серташвиш бўлган абадият сари йўлчилигини ғоят даражада осонлаштиради ва қулайлаштиради. Минг, балки эллик минг йиллик масофани бир кунда босиб ўтадиган воситаларни кўрсатади.
Ҳам яна, Азал ва Абад Султони бўлган Зоти Зулжалолни танитиш билан, инсонни Унга бир хизматкор банда ва бир вазифадор меҳмон қилади. Ҳам дунё меҳмонхонасида, ҳам барзох ва охират манзилларида камоли роҳат ила саёҳат этишини таъминлайди. Худди бир подшоҳнинг итоатгўй бир хизматкори, у подшоҳнинг мамлакати доирасида, ҳам ҳар вилоятнинг ҳудудларидан осонлик билан тайёра, кема, поезд каби тезюрар саёҳат воситалари ёрдамида қандай кезса, кечса, шунинг каби, Султони Азалийга иймон ила боғланган ва амали солиҳ ила итоат этган инсон бу дунё меҳмонхонасидан, олами барзох ва олами маҳшар доираларидан ва ҳоказо... қабрдан кейинги барча оламларнинг кенг ҳудудларини яшин ва Буроқ тезлигида босиб ўтади. То абадий саодатни топади". Ва бу ҳақиқатни қатъий исбот этади. Ва асфиё ва авлиёларга кўрсатади.
Ҳамда Қуръон ҳақиқати дейдики: "Эй мўмин! Ўзингдаги чексиз муҳаббат қобилиятини чиркин ва сернуқсон ва ёмон ва сенга зарарли бўлган нафси амморангга сарфлама. "ни маҳбуб ва унинг ҳавосини ўзингга маъбуд қилиб олма. Балки ўзингдаги у чексиз муҳаббат қобилиятини чексиз бир муҳаббатга лойиқ, ҳам сенга ниҳоясиз эҳсонлар қила оладиган, ҳам сен алоқадор бўлган ва сен уларнинг саодатлари ила масъуд бўлган барча зотларни эҳсонлари ила хурсанд қилган, ҳам бениҳоя камолот эгаси, ҳам истиқболда сени бениҳоя масъуд қиладиган, ҳам бениҳоя муқаддас, олий, пок, қусурсиз, нуқсонсиз, заволсиз жамол соҳиби бўлган ва бутун исмлари ниҳоят даражада гўзал бўлган, ҳар исмида ғоят кўп ҳусн ва жамолининг нурлари бўлган, Жаннат бутун гўзалликлари ва неъматлари ила "нинг жамолининг раҳматини ва раҳматининг жамолини кўрсатадиган бутун коинотнинг севимли ва севилган барча ҳусн ва жамоли, фазилат ва камолоти Унинг жамолига ва камолига ишора этган ва далолат қилган ва Унинг белгиси бўлган бир Зотни маҳбуб ва маъбуд деб қабул эт!.."
Ҳам яна дейди: "Эй инсон! Унинг исмлари ва сифатларига оид муҳаббат истеъдодини бошқа бебақо мавжудотга берма, бефойда махлуқотга улашма. Чунки асарлар ва махлуқот фонийдирлар. Аммо у асарларда ва у санъатли махлуқларда нақшлари, жилвалари кўринаётган Асмои Ҳусна боқийдирлар, доимийдирлар. Ва исмлари ва сифатларининг ҳар бирида мингларча эҳсон ва жамол мартабалари, мингларча камолот ва муҳаббат табақалари бор. Сен биргина "Раҳмон" исмига боқки, Жаннат унинг бир жилваси ва абадий саодат унинг бир шуъласи ва дунёдаги жамики ризқ ва неъмат бир қатрасидир".
Хуллас бу муқояса, аҳли залолат билан аҳли иймоннинг ҳаёт ва вазифа жиҳатидаги моҳиятларига ишора қилувчи:
ҳамда натижа ва оқибатларига ишора қилувчи:
оятига диққат эт. Нақадар юксак ва мўъжизона тарзда, юқорида баён этган муқоясамизни ифодаламоқда.
Биринчи оят: "Ўн биринчи Сўз"да бу оятнинг мўъжизакорона ва мўжазкорона ифодалаган ҳақиқати батафсил баён этилгани учун, буни унга ҳавола қиламиз.
Иккинчи оят эса: Бир кичик ишора билангина нақадар юксак бир ҳақиқатни ифода этаётганини кўрсатамиз. Въни: Бу оят мувофиқ бир маъно ила шундай фармон этмоқда: "Аҳли залолат ўлса, самовот ва замин уларнинг устида йиғламайдилар". Ва бунинг акси маъноси ила далолат этаётирки: "Аҳли иймон дунёдан кетишида, самовот ва замин уларнинг устида йиғлайдилар..." Яъни: Аҳли залолат модомики самовот ва арзнинг вазифаларини инкор этаётган, маъноларини билмаётган, уларнинг қийматларини ерга ураётган, сониъларини танимаётган, уларга нисбатан ҳақорат ва адоват қилаётган экан, албатта самовот ва замин уларга йиғлаш тугул, балки уларга нафратини кўрсатади. "ларнинг ҳаром ўлганидан мамнун бўладилар.
Ва бунинг акси маъноси ила дейди: "Самовот ва арз, аҳли иймоннинг ўлимига йиғлайдилар". Зеро, аҳли иймон самовот ва арзнинг вазифаларини билади. Ҳақиқий ҳақиқатларини тасдиқлайди. Ва улар ифодалаган маъноларни иймони ила англайди. "Нақадар гўзал яратилганлар, нақадар гўзал хизмат қилаётирлар!" дейди. Ва уларга лойиқ қиймат беради, эҳтиром қилади. Жаноби Ҳақ номидан уларга ва улар ойна бўлган исмларга муҳаббат кўрсатади. Мана бу сир учундирки, самовот ва замин аҳли иймоннинг заволидан худди йиғлагандек, маҳзун бўладилар.
МУҲИМ БИР САВОЛ.
Деяпсизки: "Муҳаббат ихтиёрий эмас. Ҳам фитрий эҳтиёжга биноан лазиз таомларни севаман. Падар ва волида ва фарзандларимни севаман. Рафиқаи ҳаётимни севаман. Дўсту ёрларимни севаман. Ҳаётимни, ёшлигимни севаман. Баҳорни, гўзал нарсаларни ва дунёни севаман. Қандай қилиб буларни севмайин? Қандай қилиб бу барча муҳаббатларни Жаноби Ҳақнинг зот ва сифатлари ва исмларига бера оламан? Бу нима деганидир?"
Ал-жавоб: "Тўрт Нукта (нозик маъно)"ни тингла.
БИРИНЧИ НУКТА: Муҳаббат гарчи ихтиёрий бўлмаса-да, унинг юзи бир маҳбубдан бошқа бир маҳбубга ихтиёр билан бурилиши мумкин. Масалан, бир маҳбубнинг хунуклигини кўрсатиш билан ва ёхуд муҳаббатга ҳақиқатда лойиқ бўлган бошқа бир маҳбубга парда ёки ойна эканлигини кўрсатиш билан, муҳаббатнинг юзи мажозий маҳбубдан ҳақиқий маҳбубга қаратилиши мумкин.
ИККИНЧИ НУКТА: Санаб ўтган севганларингни "севма" демаймиз. Балки уларни "Жаноби Ҳақ учун ва Унинг муҳаббати номидан сев," деймиз. Масалан, лазиз таомларни, гўзал меваларни Жаноби Ҳақнинг эҳсони, Раҳмони Раҳиймнинг инъоми сифатида севмак "Раҳмон" ва "Мунъим" исмларини севмакдир. Ҳам маънавий бир шукрдир. Бу муҳаббат фақат нафс учун эмас, Раҳмон номидан эканини кўрсатадиган нарса - уни ҳалол йўл билан қаноаткорона қозониш ва фикр қилиб, шукр қилиб ейишдир.
Ҳам, падар ва волидани севишда, уларни шафқат ила жиҳозлаб, сени уларнинг марҳаматли қўллари ила тарбия қилдирган Ҳикмат ва Раҳмат учун, уларга кўрсатилажак ҳурмат ва муҳаббат, Жаноби Ҳақнинг муҳаббатига оиддир. У муҳаббат ва ҳурмат ва шафқат Аллоҳ учун бўлганининг аломати шудирки, улар кексайиб қолиб, сенга ҳеч бир фойдалари тегмай ва сени заҳмат ва машаққатга қўйган бир пайтларида, уларга янада зиёда муҳаббат ва марҳамат ва шафқат кўрсатилишидир.
ояти фарзандларни беш маротаба ҳурмат ва шафқатга даъват этиши, Қуръоннинг назарида ота-онанинг ҳуқуқлари нақадар аҳамиятли, уларга оқ бўлиш қай даража чиркин эканини кўрсатади. Модомики падар ҳар кимнинг эмас, фақат фарзандларининг ўзидан ҳам зиёда яхши бўлиб етишишини истайди. Бунга жавобан, фарзанд ҳам падарга нисбатан ҳақ даъво қилолмас. Демак, ота-она билан фарзанд ўртасида фитратан тортишишга сабаб йўқ. Зеро тортишув, ё рашк ва ҳасаддан келади. Ҳолбуки, падарда ўғлига нисбатан бу туйғулар йўқ. Ва ёхуд ҳақсизликдан келади. Фарзанднинг ҳаққи йўқдирки, падарига ҳақ даъво қилса. Падарини ҳақсиз кўрса ҳам, унга қарши исён қилолмас. Демак, падарига исён қилган ва уни ранжитган одам, инсон суратидаги бир ҳайвондир.
Ва авлодларини Зоти Раҳийми Кариймнинг ҳадялари экани учун камоли шафқат ва марҳамат ила севмоқ ва муҳофаза этмоқ ҳам Ҳаққа оиддир. Ва бу муҳаббат Жаноби Ҳақ учун эканини кўрсатадиган аломат шуки, вафот этганларида сабр ила шукр қилмоқдир, маъюсона фарёд қилмасликдир. "Холиқимнинг менинг назоратимга берган севимли бир махлуқи эди, бир мулки эди. Энди ҳикмати тақозо этиб, мендан олди, янада яхшироқ бир ерга олиб кетди. Менинг у мулкда биргина зоҳирий ҳиссам бўлса, минг ҳисса унинг Холиқига оиддир. "Ал-ҳукму Лиллоҳ" дея таслим бўлмоқдир.
Ҳам, дўсту ёрларга бўлган муҳаббат эса, агар улар иймон ва солиҳ амаллар туфайли Жаноби Ҳақнинг дўстлари бўлсалар, "Ал-ҳуббу филлоҳ" сирига кўра у муҳаббат ҳам Ҳаққа оиддир.
Ҳам, рафиқаи ҳаётингни раҳмати Илоҳиянинг мунис, латиф бир ҳадяси сифатида сев ва муҳаббат кўрсат. Аммо тез бузиладиган ҳусни суратига муҳаббатингни боғлама. Балки аёлнинг энг жозибадор, энг тотли гўзаллиги, аёлларга хос бир латофат ва назокат ичидаги ҳусни сийратидир. Энг қийматли ва энг ширин жамоли эса, олий, жиддий, самимий, нуроний шафқатидир. Шу жамоли шафқат ва ҳусни сийрат умрининг охирига қадар давом этади, зиёдалашади. Ва у заифа, латифа мавжудотнинг ҳуқуқу ҳурмати ул муҳаббат ила муҳофаза қилинади. Йўқса, ҳусни суратнинг завол топиши ила энг муҳтож бўлган бир пайтида бечора бу ҳаққидан айрилади.
Ҳам, анбиё ва авлиёларни севмоқ, Жаноби Ҳақнинг мақбул бандаси бўлгани учун Жаноби Ҳақ номидан ва ҳисобидандир. Шу нуқтаи назардан бу муҳаббат ҳам Унга оиддир.
Ҳам ҳаётни, Жаноби Ҳақ инсонга ва сенга берган энг қийматли ва боқий ҳаётга эриштирадиган бир сармоя ва бир бойлик ва боқий камолотнинг жиҳозларини ўзида жамлаган бир хазина сифатида севмоқ, муҳофаза этмоқ ва Жаноби Ҳақнинг хизматида сарф этмоқ лозим. Бу муҳаббат ҳам бир жиҳатда Маъбудга оиддир.
Ҳам ёшликнинг латофатини, гўзаллигини Жаноби Ҳақнинг латиф, ширин, гўзал бир неъмати нуқтаи назаридан таҳсин айламак, севмак, гўзал равишда истеъмол этмак - бир нави шокирона ҳалол муҳаббатдир.
Ҳам баҳорни, Жаноби Ҳақнинг нуроний исмларининг энг латиф ва гўзал нақшларининг саҳифаси ва Сонеъи Ҳакиймнинг антиқа санъатининг энг зийнатланган ва дабдабали бир санъат кўргазмаси сифатида тафаккур ила севмак, Жаноби Ҳақнинг исмларини севмакдир.
Ҳам дунёни охиратнинг экинзори ва Илоҳий исмларнинг ойнаси ва Жаноби Ҳақнинг мактублари, вақтинчалик бир меҳмонхонаси жиҳатида севмак - нафси аммора аралашмаслик шарти ила - Жаноби Ҳаққа оид бўлади.
Ал-ҳосил: Дунёни ва ундаги махлуқотни ҳарф маъносил