Ёшларга Раҳнамо
ТАҚДИМ
Ушбу "Ёшларга раҳнамо" илк бор Ҳазрати Устозимизнинг Қастамўнуда "Баъзи Ёшлар ила бир муҳовара" ўлароқ қилган ва "Қастамўну лоҳиқаси"да нашр этилган бир нсча муҳим дарсларидирки, Ҳазрати Устозимиз Амирдоғда турган чоқларида марҳум Жайлон воситаси билан 1947 йили Эскишаҳарда чоп этилган, сўнгра 1951 йили Истанбулда нашр қилиниб, иши судда (маҳкамада) кўрилган. Яна кейинроқ Истамбул ва Анқарада баъзи иловалар билан Ҳазрати Устозимизнинг тансиби ила чоп ва нашр этилгандир.
Хизматида бўлган талабалари
Сўз боши
Ушбу "Ёшларга раҳнамо" янги ҳарф билан босилгани каби, эски ҳарфлар ила ҳам Испартада кўпайтирилган эди. Ҳукуматнинг ва зобитанинг тегмаётгани ва ҳар тарафда иштиёқ билан ўқилаётгани ва ёйилиб бораётгани шуни кўрсатяптики, бу "Раҳнамо"нинг миллатга, хусусан ёшларга кўп манфаати бор. Лекин Анқара хавфсизлик ишлари мудири эллик олтинчи саҳифанинг ўн учинчи сатридаги: "диний тадрисот учун хусусий дарсхоналар очишга рухсат берилганига биноан" жумласини ўқимасдан, ўн бешинчи сатрдаги: "Мумкин бўлгани қадар ҳар ерда биттадан кичнк дарсхонаи Нурия очмоқ лозимдир", жумласига тиргалган эди. Демак. кейин ҳақиқатни англабдики, интишорига бошқа монеъ бўлмади.
"Ҳува нуқтаси" гарчи теран битилган бўлсада, ҳар ким бирданига фаҳмлаб ололмайди. Лекин бу нуқта табиатпарастларнинг ва аҳли куфрнинг пойдеворини чилпарчин этди. Шунингдек, муаннид файласуфларнида ҳайратларга солиб, кўпларини иймонга келтирган. Ҳам бу нуқта калити билан очилган олами мисолдаги саёҳати маънавия воситаси ила охиратнинг бир лавҳаси айнал-яқийн тарзда кўрилди. Аммо жуда нозик бўлганидан нашр этилмади.
Бадиуззамон Саид Нурсий
БИРИНЧИ СЎЗ
"Бисмиллоҳ" ҳар хайрнинг бошидир. Биз ҳам, аввало шундан бошлаймиз. Бил, эй нафсим! Бу муборак калима Ислом нишони бўлганидек, бутун мавжудотнинг ҳам ҳолати ва тили билан энг кўп қайтарадиган жумласидир.
"Бисмиллоҳ" нақадар буюк, туганмас бир қувват, нақадар кўп, битмас бир баракот эканини англамоқ истасанг, бу мисолий ҳикоячага боқ, тингла!
Бадавий араб чўлларида саёҳат этганлар бир қабила раисининг исмини олмоғи ва ҳимоясига кирмоғи лозим бўлади. Токи, қароқчиларнинг шарридан қутулиб, ҳожатларини битира олсин. Йўқса, ёлғиз ҳолида ҳадсиз душманлар ва эҳтиёжлари олдида паришон бўлиб қолади.
Мана шундай бир саёҳат учун икки одам саҳрога чиқадилар. Улардан бири мутавозеъ, иккинчиси эса мағрур эди. Мутавозе бўлгани бир раиснинг исмини олди. Мағрур эса олмади... Мутавозе ҳар ерда саломатлик ила кезди. Бирон йўлтўсарга дуч келганда, "Мен фалон раиснинг номи ила кезмоқдаман" деса, қароқчи даф бўлар, унга тегмас, бирон чодирга кирса, у ном ила ҳурмат кўрар эди. Мағрур эса бутун саёҳати давомида шундай балоларга йўлиқар эдики, асло таърифлаб бўлмас. Доимо титрар, доимо тиланчилик қилар эди. Ҳам хор, ҳам разил бўлди.
Хуллас, эй мағрур нафсим! Сен ул сайёҳсан. Бу дунё эса бир чўлдир. Ожизлигинг ва фақирлигинг чексиздир. Душманинг, ҳожатинг бениҳоядир. Модомики шундай экан, бу саҳронинг Абадий Молики ва Азалий Ҳокимининг исмини ол. Токи, бутун коинот олдида тиланчилик қилишдан ва ҳар қандай ҳодиса қаршисида титрашдан қутуласан.
Ҳа, бу калима шундай муборак бир хазинадирки, сенинг бениҳоя ожизлигинг ва фақирлигинг сени ниҳоясиз қудратга ва раҳматга боғлаб, Қодири Раҳиймнинг даргоҳида ожизликни, фақирликни энг мақбул бир шафоатчи қилади. Ҳа, бу калима ила ҳаракат этмоқ аскарликка олинган шундай бир одамга ўхшайдики, у одам Давлат номидан ҳаракат этади, ҳеч кимга парво қилмайди, қонун номидан, давлат номидан дейди ва шунинг учун ҳар ишни битириб, ҳар нарсага қарши тура олади.
Сўзимизнинг аввалида: "Бутун мавжудот ҳолати билан "Бисмиллоҳ" дейди", деган эдик. Шундайми?
Ҳа. Кўрсангки, ёлғиз бир одам келди ва бутун шаҳар аҳолисини мажбуран бир ерга жалб этиб, мажбуран ишларда ишлаттирди. Ҳеч шубҳасиз биласанки, бу одам ўз номи ила, ўз қуввати ила ҳаракат этмаётир, балки у давлат номидан ҳаракат этаётган бир аскардир. Ва бир подшоҳнинг қувватига таянади.
Худди шунингдек, ҳар нарса Жаноби Ҳақнинг номи билан ҳаракат этади. Заррадек уруғлар ва данаклар ўз устида улкан дарахтларни, тоғдек юкларни кўтариб туради. Демак, ҳар бир дарахт "Бисмиллоҳ" дейди; Раҳмат Хазинасининг меваларидан қўлларини тўлдириб, бизларга тутади, воситачи савдогар вазифасини ўтайди. Ҳар бир бўстон "Бисмиллоҳ" дейди: Қудрат ошхонасининг бир қозони бўлиб, ул қозон ичида турли-туман жуда кўп мухталиф лаззатли таомлар бараварига пиширилади. Ҳар бир сигир, туя, қўй, эчки каби муборак ҳайвонлар "Бисмиллоҳ" дейди; Раҳматнинг файзидан бир сут чашмаси бўлади. Бизларга Раззоқ номи ила энг латиф, энг пок, оби ҳаёт каби бир ризқни тақдим этади. Ҳар бир ўсимлик, дарахт ва ўтларнинг ипак каби майин илдиз ва томирлари "Бисмиллоҳ" дейди, қаттиқ тош ва тупроқларни ёриб ўтади. Аллоҳ номи ила, Раҳмон номи ила дейди, ҳар нарса унга тобе бўлади.
Ҳа, новдаларнинг ҳавода ёйилиб ўсмоғи ва мева бермоғи каби ул қаттиқ тош ва тупроқдаги илдизларнинг камоли осонлик билан тарқалмоғи ва ернинг тагида мева бермоғи, ҳам ойлар давомида нозик, яшил япроқларнинг шиддатли ҳароратга қарши тароватли қолмоғи табиатпарастнинг оғзига шиддат ила тарсаки уради. Кўр бўлгур кўзларига бармоғини суқади ва дейдики:
"Сен энг ишонган қаттиқлик ва ҳарорат ҳам Унинг амри остида ҳаракат этмоқдаларки, ипак каби майин томирларнинг ҳар бири Мусо алайҳиссаломнинг биттадан асоси сингари
فَقُلْناَ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَر َ
амрига бўйсуниб тошларни парча-парча қилади ва у попирис қоғози каби юпқа, нозанин япроқлар ҳар бири Иброҳим алайҳиссаломнинг биттадан аъзоси каби оташ сочган ҳарорат қаршисида
يَا نَارُ كُونِى بَرْداً وَسَلاَماً
оятини ўқимоқдалар.
Модомики, ҳар нарса маънан "Бисмиллоҳ" дер ва Аллоҳ номидан Аллоҳнинг неъматларини келтириб бизларга бермоқда экан, биз ҳам "Бисмиллоҳ" демоғимиз лозим. Аллоҳ номи ила бермоғимиз, Аллоҳ номи ила олмоғимиз лозим. Шундай экан, Аллоҳ номи ила бермаган ғофил инсонлардан олмаслигимиз лозим.
Савол: Воситачи савдогар ҳукмида бўлган инсонларга бир ҳақ тўлаймиз. Ажабо, асл мол соҳиби бўлган Аллоҳ биздан қандай ҳақ истар экан?
Алжавоб: Ҳа, У Мунъими Ҳақиқийнинг биздан ул қийматли неъматлар, моллар эвазига истаган ҳақ уч нарсадан иборат: Бири зикр, бири шукр, бири фикрдир.
Аввалида "Бисмиллоҳ" зикрдир.
Охирида "Алҳамдулиллоҳ" шукрдир.
Ўртасида эса, бу қийматли, санъат ажойиботлари бўлган неъматлар Аҳаду Сомад қудратининг мўъжизаси ва раҳматининг ҳадяси эканини англамоқ ва идрок этмоқ - фикрдир.
Бир подшоҳнинг қийматли ҳадясини сенга келтирган бир мискин одамнинг оёғини ўпиб, ҳадя соҳибини тан олмаслик қандай аблаҳлик бўлса, инъомларнинг зоҳирий эгаларини мадҳ этиб ва уларга муҳаббат кўрсатиб, ҳақиқий Мунъимни унутмоқ ундан минг даража ортиқ аблаҳликдир.
Эй нафс! Бу каби аблаҳ бўлишни истамасанг, Аллоҳ номи билан бер, Аллоҳ номи билан ол, Аллоҳ номи билан бошла, Аллоҳ номи билан ишла! Вассалом.
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
"Ўн учинчи Сўз"нинг "Иккинчи мақом"и
(Жозибадор бир фитнага гирифтор бўлган. локии ҳозирча ақлини йўқотмаган баъзи ёшлар билан бир муҳоварадир.)
Бир гуруҳ ёшлар ҳозирги алдамчи ва жозибадор кайфу сафо ва ҳавасотлариинг ҳужумлари қаршисида "Эиди охиратимизни қандай қутқарамиз?" дея " Рисолаи Нур" дан мадад истадилар. Мен ҳам " Рисолаи Нур" нмнг шахси маънавийси номидаи уларга бундай дедим: Қабр бор, ҳеч ким инкор этолмас. Истаса истамаса, ҳар ким у ерга киражак. У жойга кириш учун эса, уч тарзда " уч йўл" дан бошқа йўл йўқ.
s Биринчи йўл: Аҳли иймон учун у қабр бу дунёдан кўра янада гўзал бир оламнинг эшигидир.
s Иккинчи йўл: Охиратни тасдиқ этган. лекин сафоҳат ва залолатда кетаётганлар учун бир ҳибси абадий ва барча дўстларидан жудо қиладиган ҳибси мунфаридтир якка кишилик ҳибсхона эшигиди. Шундай кўргани, эътиқод этгани ва ишонганм ҳолда, буларга зид ҳаракат қилгани учун шунадай муомала кўради.
s Учинчи йўл: Охиратга ишонмаган аҳли инкор ва аҳли залолат учун бир иъдоми абадий эшиги... Яъни, ҳам ўзи, ҳам бутун аҳбобларини иъдом этадиган бир дор ёғочидир. Шундай деб билгани учун, жазоси ўлароқ, айнисини кўради. Бу икки ҳолат аниқ-равшандир, далил талаб этилмайди, кўз билан кўрса бўлади. Модомики ажал яшириндир ва ўлим одам бошига ҳар вақт кела олади ва модомики ажалга ёшу қарининг фарқи йўқдир, албаггга, доимо кўзи ўнгидаги бундай буюк даҳшатли бир масала қаршисида чорасиз қолган инсон учун у иъдоми абадий ва тубсизниҳоятсиз ҳибси мунфариддан қутулиш чорасини излаш, қабр эшигини бир олами боқийга, бир саодати абадияга ва олами нурга очилган бир эшикка айлантириш ҳодисаси у инсонга дунё қадар улкан масала бўлади.
Бу қатъий ҳақиқат мазкур уч йўл ила излаб топилишидан, бу уч йўлнинг ҳам, ўз навбатида, мазкур уч ҳақиқат ила бор бўлажагидан хабар берган юз йигирма тўрт минг мухбири содиқ қўлларида нишонаи тасдиқ бўлмиш мўъжизалари бор анбиёлар ва у анбиёлар берган айни хабарларни кашф ва завқ ва шуҳуд ила тасдиқ этган ва имзо босган юз йигирма тўрт милён авлиёнинг айни ҳақиқатга шаҳодатлари ва ҳадду ҳисоби йўқ муҳақиқларнинг қатъий далиллари-ла у анбиё ва авлиё берган айни хабарларни ақлан илмал-яқийн даражасида* исбот этганлар. Ва юзда тўқсон тўққиз эҳтимоли қатъий ила "Иъдоми ва зиндони абадийдан қутулиш ва у йўлни саодати абадияга айлантириш фақат иймон ва итоат иладир", дея иттифоқан хабар бермоқдалар.
* Улардан бири " Рисолаи Нур " дир. Майдондадир.
Ажабо, юздан бир эҳтимоли ҳалокат бўлган бир таҳликали йўлдан бормаслик учун биргина мухбирнинг сўзи кифоя бўлса-ю, унинг сўзини тингламай, барибир у йўлдан кетса, андишаи ҳалокатдан келадиган маънавий алам унинг емак иштаҳасини қочирмайдими? Ҳолбуки, бундай юз минглаб содиқ ва мусаддақ мухбирлар залолат ва сафоҳат кўз ўнгидаги қабр дорёғочига ва абадий ҳибси мунфаридга юзда юз эҳтимол ила қатъий сабаб бўлади дея, иймон ва убудийят эса, юзда юз эҳтимол ила ўртадан у дорёғочни олиб ташлаб, у ҳибси мунфаридни ёпиб, шу кўз ўнгидаги қабрни бир хазинаи абадийя ва бир саодат саройи сари очилган бир эшикка айлантиради, дея хабарини берганлар, аморалари ва асарларини кўрсатганлар. Аммо шунга қарамай, бу ажиб ва ғариб ва даҳшатли ва азаматли масала қаршисида турган бечора инсон ва, бохусус, мусулмон... агар иймони ва убудийяти бўлмаса, бутун дунё салтанати ва лаззати биргина инсонга берилсада, ажабо, кўз ўнгид-аги ҳар дақиқа у ерга чақирилиш навбатини кутаётган бир инсонга бу ҳол берадиган у қўрқувдан келувчи алийм аламни дафъ қила оладими? Сизлардан сўрайман!
Модомики кексалик, хасталик, мусибатлар ва ҳар тарафда рўй бериб турган ўлимлар у даҳшатли аламни қўзгаяптилар ва ихтор этяптилар экан, албатта, у аҳли залолат ва аҳли сафоҳат юз минг лаззатни ва завқни олсада, барибир қалбида маънавий бир жаҳаннам яшайди ва у уни ёқади. Фақат, ўта қалин ғафлат сарсамлиги муваққатан буни унга ҳис эттирмайди.
Модомики аҳли иймон ва аҳли тоат шу кўриб турган қабрни ўзи учун бир хазинаи абадияга, бир саодати лоязолийга очилган эшик бўлишини истайди ва модомики у азалий муқаддарот ўйинидан милярдлар олтин ва олмосларни қозонтирадиган бир лотерея билети ҳам, нймон васиқаси ила, унга чнққан экан. ҳар вақт: "Кел. билетингни ол!" дейилишини кугмоқдан оладигани теран, асосли. ҳақиқий лаззат ва завқи маънавий шундай бир лаззатдирки. агар тажассум этса ва у данак дарахтга айланса, у одамга хусусий бир жаннат ҳукмига ўтгани ҳолда. у завқ ва лаззати азимани тарк этиб, ёшлиги туфайли у ҳадсиз аламларга тўла заҳарли асалга ўхшаш сафиҳона ва ҳаваскорона муваққат бир ғайри машруъ лаззатни ихтиёр этган кимса ҳайвондан ҳам юз даража тубанлашар. Ажнабий динсизлар каби ҳам бўла олмас. Чунки улар Пайғамбарни инкор этсалар, бошқаларини таний оладилар. Пайғамбарларни билмасалар ҳам. Аллоҳни таний оладилар. Аллоҳни билмасалар ҳам, камолотларига сабаб бўладиган баъзн гўзал хислатлари бўлиши мумкин. Лекин бир мусулмон ҳам анбиёни, ҳам Роббини, ҳам бутун камолотни Муҳаммади арабий алайҳиссолату вассалам воситаси ила билади. Унинг тарбиясини рад этган ва занжиридан чиққан, қайтиб ҳеч бир пайғамбарни (а.с.) танимас, Аллоҳнида танимас. Ва руҳида камолотни муҳофаза этадиган ҳеч бир асосот қолмас. Чунки пайғамбарларнинг энг охири ва энг буюги, дини ва даъвати умум навъи башарга қарагани учун ҳамда мўъжизот ва дин жиҳатидан барчадан устун ва бутун навъи башарга бор ҳақоиқда устодлик этиб, ўн тўрт аср аввал порлоқ бир суратда исбот этган ва навъи башарнинг ифтихорига сабаб бўлган бир зотнинг тарбияи асосияларини ва усули динини тарк этган кимса, албатта, ҳеч бир жиҳатда, бир нур, бир камол тополмайди. Суқути мyтлақга маҳкумдир.
Хуллас, эй ҳаёти дунёвиянинг завқига мубтало ва андишаи истиқбол ила истиқболини ва ҳаётини таъмин учун тиришган бечоралар! Дунёнинг лаззатини, завқини, саодатини, роҳатини истасангиз, машруъ доирадаги кайфни кифоя билингиз. У кайфингизга етарлидир. Ундан ташқаридаги ва ғайри машруъ доирадаги бир лаззатнинг ичида минг алам борлигини собиқ баёнотда, албатта, англадингиз. Мозий, яъни, ўтган замон ҳодисотини кино ила ҳоли ҳозирда кўрсатганлари каби, истиқболдаги аҳвол ҳам - масалан, эллик йил кейинги ҳоллари - бир кино ила кўрсатилса эди, аҳли сафоҳат бугунги кулгуларига юз мингларча лаънат ва нафрат этиб, йиғлаган бўлар эдилар.
Дунё ва охиратда абадий ва доимий сурурни истаган инсон иймон доирасидаги тарбияи Муҳаммадияни (а.с.в.) ўзига раҳбар этмоғи керакдир.
Бир вақтлар Эскишаҳар ҳибсхонасининг деразасида ўтирган эдим.
Қаршида жойлашган литсейнинг катта ёшли қизлари мактаб ҳовлисида шод-хуррам ўйин тушишар эди. Уларни бу дунё жаннатида жаҳаннам ҳурилари ҳукмида кўрдим. Лекин бирдан эллик йил кейинги вазиятлари менга кўринди. Кулгулари аламли йигисигига айланди. Бундан қуйида келадиган ҳақиқат инкишоф этади. Яъни, эллик йил кейинги ҳолларини маънавий ва хаёлий бир кинода кўрдимки, бу кулаётган олтмиш қиздан эллиги қабрда азоб чекяптилар; тупроқ бўлганлар. Ўнтаси етмиш ёшда қариб, хунук бўлиб кетган, ҳар ким уларга нафратли назарини солади. Бу ҳолларини кўриб, мен ҳам йиғладим.
Охир замон фитнасининг моҳияти менга кўринди: энг даҳшатли ва жозибадор фитна аёлларнинг юзсизлиги туфайли экан. Ихтиёрларини ўғирлаб, парвона каби, сафоҳат оташига отаётир. Бир дақиқалик ҳаёти дунёвияни йиллаб давом этадиган ҳаёти боқиядан устун қўйдираётир.
Бир куни кўчага боқиб ўтирганимда, у фитнанинг таъсирли бир намунасини ҳис этдим. Ёшларга жуда ачиндим. "Бу бечоралар ўзларини оҳанрабо каби ўзига тортувчи фитнанинг оташидан қутқара олмаслар", дея ўйларканман, бирдан у фитнани алангалатаётган ва таълим бераётган иртидодкор (диндан чиқарувчи) бир шахси маънавий кўз ўнгимда тажассум этди. Мен ҳам унга ва ундан дарс олган мулҳидларга дедим:
Эй жаҳаннам ҳурилари ила завқланиш йўлида динини фидо этаётган ва сафиҳона залолатни севиб гуноҳга ботаётган ва ҳавосоти нафсия лаззати йўлида динсизликни ва илҳодни қабул этаётган ва ҳаётга сиғиниб ўлимдан қаттиқ қўрқаётган ва қабрни хотирига келтиришни истамай иртидодга юз тутаётган бадбахт! Қатъийян билки: Динсизлигинг туфайли сенинг бу улкан дунёинг бу соатдан аввал ва бу дақиқадан сўнгра, бил-умум сенинг бу коинотинг ва мозий ва истиқболинг ва ўтган навдош ва жинсдошларинг ва энди келадиган махлуқлар ва насллар ва ўтган дунёлар ва миллатлар ва келажак инсонлар ва тоифалар сен учун тамоман маъдум ва ўликдир.
Хуллас, инсоният ва ақл жиҳати ила алоқадор бўлганинг бутун у сайёр дунёлар ва сайёл коинотлар мутамодиян сенинг залолатинг сурат-ла, сенинг бошингга дунё тўла даҳшатли ва ҳадсиз ўлимларнинг шиддатли аламларини ёгдираётир. Шууринг бор бўлса, қалбингни ёқаётир. Руҳинг бор бўлса, сндираётир. Ақлинг сунмаган бўлса, сени ғамларга ботириб бўғаётир. Агар бир соатлик сархушона сафоҳатинг ва ифлос лаззатинг бу ниҳоясиз ғамларга, хузунларга, аламларга муқобил кела олса, у сафоҳатда қол. Йўқса, ақлингни йиғ! Бу маънавий жаҳаннамдан қутулмоқ ва иймон бу дунёда ҳам таъмин қилган бир маънавий жаннатга кирмоқ ва саодати ҳаётияни тотмоқ учун Қуръоннинг дарсини тингла. Жузъий, фоний бир дақиқалик лаззатни куллий, боқийи доимий. иймоний* лаззатлар билан мубодала эт...
* Ха. иймон бу дунёда ҳам жаннат лазоизини бера олади. Юзлаб лаззатли нурларидан биргина мана бу фойдасига боқ: дсйлик. сен ғоят севадиган бир зот ўлим тушагида ётган чоғида бирдан Луқмонм Ҳакийм ва ё Ҳизрдек бир дўхтир келиб қолди. Ва касал соғая бошлади. На қадар севннч ҳис этасан. Худди шунингдек. сен севган ва алоқадор бўлганинг ўлганлар ададича севинч ва сурурларни иймон беради. Чунки мозий мозористонида етган милёнларча сенинг маҳбуб зотларинг маҳвдан ва ўлимдан бирдан иймон нури ила кўз ўнгингда тариладилар. "Бнз ўлмаганмиз ва ўлмаймиз ҳам", деб ҳаёт топадилар. У ҳадснз фироқлардан келган ҳадсиз аламлар ўрнпга, иймон туфайли, висолдан ва ҳаёт топганларидан нчҳоятсиз лаззатлар ва севинчлар бу дунёда ҳам келишини кўрсатаднки: "Иймон шундай бир уруғдирки, аҳли иймонга жаннатни бутун лазонз ва маҳосини ила сунбул беради... ва беражакдир".
"Ҳеч бўлмаса ҳайвон каби ҳаёт кечираман", ҳам дема. Чунки ҳайвон учун мозий, мустақбал ғайбий тушунчалардир. Жаноби Ҳакийми Роҳийм у ғайбни уларга билдирмай, уларни ҳадсиз аламлардан қутқарган. Ҳатто сўйишга ётқизилган бир товуқ ҳеч қандай алам ё хузун ҳис этмайди. Пичоқ кесаётган вақтгина ҳис этмоқчи бўлади. Лекин ҳис кетади, бу аламдан ҳам қутулади. Демак, Жаноби Ҳақнинг уларга нисбатан ғоят юксак ва мукаммал бир раҳмати, раъфати ва шафқати ғайбни билдирмаганидадир. Билхосса, бу гап маъсум ҳайвонларга том тегишлидир. Демак, сафиҳона лаззатда сен ҳайвонларга ета олмайсан. Минглаб даража ундан пастда қолиб кетасан. Чунки ҳайвонга ғайбий бўлган нарсаларни сенинг ақлинг кўради, аламини чекади. Сатри ғайбдан келадиган истироҳати томмадан бyткул маҳрумсан...
Ҳам, сенинг ухувват, ҳурмат ва ҳамийят сингари мадори фахринг бўлмиш гўзал хислатларинг ғоят қисқа бир замонга ва катта бир сахродан бир бармоқ изичалик келадиган ергагина хос ва ҳадсиз замонда ёлғиз ҳозир соатга махсус бўлганидан, сунъий ва муваққат ва сохтакор ва аслсиз ва ғоят жузъий бўлиб, сенинг инсонийлигинг ва камолотинг у нисбатда кичраяр, йўққа чиқар. Аммо иймон аҳлининг ухуввати, ҳурмати, муҳаббати ва ҳамийяти, иймон жиҳати-ла, мавжуд мозий ва мустақбални ихота этганлигидан, инсонийлиги ва камолоти у нисбатда юксалади. Ҳам сенинг дунёвий муваффақиятинг арзимас олмосчи ва девона бир яҳўдий шиша синиқларини олмос нархида олгани каби, сен ҳам озгинагина, қисқагина бир ҳаётга узун, доимий ва кенг бир ҳаётнинг нархини берганинг учун, албатта, шу чегара доирасида ғолиб келасан. Бир дақиқага бир йилга татигулик шиддатли ҳирс, муҳаббат, интиқом каби ҳиссиётлар ила мутаважжиҳ бўлганинг учун аҳли диёнатдан муваққатан устун бўласан.
Ҳам сенинг ақлинг. руҳинг, қалбинг, туйғуларинг улвий вазифаларини ташлаб, суфлий нафснинг ва ифлос ҳаваснинг разил ишларига иштирок этгани ва ёрдам бергани учун аҳли иймонни дунёда енгасан. Ва зоҳирда янада севимли кўринасан. Чунки сенинг ақлинг, қалбинг ва руҳинг ғоят даражада таданний ва тараддий ва суқут этиб, ифлос ҳавас ва разил нафсга айланиб кетган, булганиб кетган. Албатта. бу жиҳатдан, у ғалабанг сенга жаҳаннамни, мазлум аҳли иймонга эса, жаннатни қозонтирадиган бир муваққат ғалаба бўлади.
* * *
Устозимизнинг "Ёшларга раҳнамо"га илова этилмоғи лозим кўрилган бир эслатмаси
Мерсиндан келган "Раҳнамо"нинг бошларидаги "Масалаи муҳимма" номидаги йигирма учинчи ва йигирма тўртинчи саҳифани олиб қўйиш муносибдир. Чунки "Нур"нинг муҳим маслаги шафқат бўлгани учун "Нурлар" ила эркаклардан ҳам кўра аёллар самимий ва ихлос билан жиддий алоқадор бўляптилар. Мазкур икки саҳифада қаттиқлик борки, шафқат каҳрамонлари бўлмиш у муборак ҳамшираларимиз у билан машғул бўлиб мутаассир бўлмасинлар. Чунки бу масала Истанбулдай бир жойларда ҳам очиқ-сочиқ ярим-яланғоч юрган рум ва армани қизларига ўхшашга интилаётган бир қисм Ислом қизларига танбех бериш учун ёзилгандир.
Ҳолбуки, Истанбулдаги "Раҳнамо"га қарши мунофиқлар ва масонлар ва кейинги пайтларда бизга қарши бўлаётган баъзи газеталар бу нуқтага янглиш маъно бериб, бир қисм аёлларнинг "Рисолаи Нур"га бўлган алоқаларини заифлатиш учун ифтироларига сабаб бўлган. У икки саҳифа ўрнига, "Аёллар билан муҳовара" номидаги аёлларга раҳнамо қўйилсин.
Саид Нурсий
* * *
Ҳошия. Бир вақтлар тарбияи исломияга зид бўлган яширин қўмиталар ёшларни бузишга ҳаракат қилганлари каби, ҳозир ҳам баъзи динсиз за яширин қўмиталар бечора аёлларни йўлдан чиқаришга уриниб ётибдилар.
Бу бузгунчи қўмиталарнинг ифтироларига сабаб бўлмаслик учун қўлларида "Ёшларга раҳнамо" китобчаси бўлганларга юқоридаги эслатмадан биттадан берилсин.
Аёллар эса. олиб қўйилган у икки саҳифанинг ўрнига "Аёллар билан муҳовара" номидаги кекса ва ёш хонимларга раҳнамони ўқисинлар. Ва олиб қўйилган икки саҳифанинг ўрнига Устозимизнинг юқоридаги эслатмаси қўйилсин.
Бирдан ихтор қилинган бир масалаи муҳимма
Охирзамон фитнасида энг даҳшатли ишни аёллар тоифаси ва уларнинг фитнаси қилажаги ҳадис ривоятларидан англашилади. Ҳа, тарихларда нақл этиладики, эски замонларда "Амазонлар" номида ғоят силохшўр (жанговор) аёллардан таркиб топган бир тоифаи аскария хориқо жанглар қилганлар. Айнан шунингдек, бу замонда динсизлик залолатининг Исломиятга қарши муҳорабасида, нафси амморанинг режаси ила, шайтон қўмондонлигига берилган фирқалардан энг даҳшатлиси ярим-ялонғоч аёллардирки, очиқ болдирлари-ла - даҳшатли пичоқлари-ла аҳли иймонга таарруз этиб, ҳужум қилаётирлар. Никоҳ йўлини беркитишга, фоҳишона йўлни кенгайтиришга ҳаракат этароқ, кўпларнинг нафсларини бирдан асир этиб, қалб ва руҳларини кабоир ила яралаётирлар. Балки у қалблардан бир қисмини ўлдираётир. Бир неча йил мобайнида номаҳрамларнинг ҳавосотига кўрсатишнинг том жазоси сифатида жаҳаннамнинг ўтинлари бўлиб энг аввал у пичоқли болдирлар ёнажаклар; дунёда амният ва садоқатни йўқотганлиги учун, хилқатан кўп исташига ва фитратан жуда муҳтож бўлишига қарамай, муносиб эрни топа олмас. Топсада, бошига бало топар. Ҳатто бу ҳолнинг натижаси ўлароқ, охирзамонда баъзи эрларда никоҳга рагбатсизлик ва риоясизлик бошланадики, шу сабабли қирқ аёлга бир эркак назорат этадиган даражада аҳамиятсиз, соҳибсиз, қимматсиз бир ҳолатга тушажаклари ривояти ҳадисдан англашилиб турибди.
Модомики ҳақиқат будир ва модомики ҳар гўзал гўзаллигини севар ва қўлидан келганича уни асраб қолишни истайди ва бузилишни истамас; ва модомики гўзаллик бир неъматдир, неъматга шукр этилса, маънан зиёдалашар, шукр этилмаса, ўзгарар, хунуклашар экан, албатта, ақли бўлса, ҳусн ва жамолини гуноҳларни қозонишдан ва қозонтиришдан, чиркин ва заҳарли қилишдан ва у неъматни, куфрон ила, мадори азоб бир суратга айлантиришдан бутун қуввати-ла билан қочади. Ва у фоний, беш-ўн йиллик жамолни боқийлаштирмоқ учун машруъ бир тарзда истеъмол этса, у неъматга шукр этади. Йўқса, кексаликда узоқ вақт истисқолга маъруз қолиб, маъюсона йиғлайди.
Агар тарбияи исломия доирасида, одоби Қуръония зийнати билан у жамол гўзаллаштирилса, у фоний ҳусн маънан боқий қолиши ва жаннатда ҳуриларнинг жамолидан ҳам ширин ва порлоқ бир тарзда ўзига берилиши ҳадисда қатъийят-ла исбот этилгандир. Агар у гўзалнинг заррача ақли бўлса, бу гўзал ва порлоқ ва абадий натижани қўлдан чиқармайди...
* * *
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ { وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَاۤئِمًا
Азиз, сидиқ қардошларим!
"Таҳликали вазиятдаги ёшларга бир эслатма" номида бир фиқра жўнатяпмиз. Токи "Рисолаи Нур"нинг ёш шогирдлари тутган истиқомат ва иффат ва иттибоъи суннати санийя, ёшлик нуқтасида нақадар қийматли эканини, ҳақиқий ва завқли ёшлик эса, у тарздаги бахтиёрларнинг ёшликлари бўлганини яна бир бор исбот этиб, ҳақиқий ёш турклар кимлар эканини кўрсатсин.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
Қардошингиз Саид Нурсий
Бир неча бечора ёшларга берилган бир танбеҳ, бир дарс, бир ихтор
Бир куни ёнимга порлоқ бир неча ёшлар келишди. Ҳаёт ва ёшлик ва ҳавасот томонидан келаётган таҳликалардан сақланиш учун таъсирли бир ихтор олишни истаган бу ёшларга мен, эскидан 'Рисолаи Нур"дан мадад истаган ёшлорга деганим каби, дедимки:
Сиздаги ёшлик қатъийян кетади. Агар сиз доираи машруъада қолмасангиз, у ёшлик зое бўлиб, бошингизга дунёда ҳам, қабрда ҳам, охиратда ҳам лаззатидан кўра кўпроқ балолар ва аламлар келтиради. Агар тарбияи Исломия ила, у ёшлик неъматига жавобан бир шукр ўлароқ, иффат ва номус ва тоатда сарф этсангиз, у ёшлик маънан боқий қолади. Ва абадий бир ёшлик қозонишга сабаб бўлади.
Ҳаёт эса, агар иймон бўлмаса ва ёхуд исён ила у иймон таъсир этмаса, ҳаёт зоҳирий ва қисқагина бир завқ ва лаззат-ла баробар, минглар даража у завқ ва лаззатдан зиёда аламлар, хузунлар, ғамлар беради. Чунки инсонда ақл ва фикр бўлгани учун, ҳайвоннинг акси ўлароқ, ҳозирги замон билан бирга, ўтган ва келажак замонлар билан ҳам фитратан алоқадордир. У замонлардан алам ҳам, лаззат ҳам олади. Ҳайвон эса, фикри бўлмаганлиги учун, ҳозирги лаззатини ўтмишдан келадиган хузунлар ёки келажакдан келадиган андишалар. қўрқувлар бузмайди.
Инсон агар залолат ва ғафлатга тушган бўлса, ўтмишдан келадиган хузунлар ва келажакдан келадиган андишалар унинг ҳозирги жузъий лаззатини жиддан аччиқлаштиради, бузади. Айниқса, у лаззатлар ғайри машруъ бўлса, тамоман заҳарли болга айланади. Демак, лаззати ҳаёт нуқтасида ҳайвондан ҳам юз даража пастдадир. Аҳли залолатнинг ва аҳли ғафлатнинг ҳаёти, балки вужуди, балки коиноти бор бўлган кунидир. Жами ўтган замон ва коинотлар унинг залолати нуқтасида маъдумдир, ўлгандир. Ақл алоқадорлиги ила унга зулматлар, қоронгиликлар беради. Келажак эса, эътиқодсизлиги жиҳати ила. яна маъдумдир. Ва йўқ бўлишлардан ҳосил бўлган абадий фироқлар, ўйлагани сари, ҳаётига мутамодиян зулматлар беради.
Агар иймон ҳаётга ҳаёт бўлса, у вақт ўтган ва келажак замонлар иймоннинг нури ила ёришади ва вужуд топади. Замони ҳозир каби, руҳ ва қалбига иймон нуқтасида улвий ва маънавий завқларни ва анвори вужудияни беради. "Кексалар рисоласи"даги "Еттинчи рижо"да бу ҳақиқатнинг изоҳи бор. Уни ўқиб олишингиз мумкин.
Хуллас, ҳаёт шундайдир... Ҳаётнинг лаззатини ва завқини истасангиз, ҳаётингизни иймон ила ҳаётлантиринг ва фароиз ила зийнатлантиринг ва гуноҳлардан чекинмоқ-ла муҳофаза этинг.
Ҳар куни ва ҳар ерда рўй бериб турган ўлимлар даҳшатли ҳақиқати мавтни кўрсатадаки, буни сизларга, бошқа ёшларга айтганим каби, бир тамсил ила баён этаман:
Масалан, кўзингиз ўнгида бир дор ўрнатилган. Унинг ёнида ўртага жуда катта ютуқ тикилган бир лоторея ўйини ташкил этилган. Биз бу ердаги ўн киши алакуллиҳол истасак ҳам, истамасак ҳам, ҳеч бошқа чора йўқ, у ерга даъват этиламиз, бизни чақирадилар. Чақириш вақти аниқ бўлмагани учун ҳар дақиқа: "Кел, иъдом паттасини ол, дорга чиқ" ва ёхуд: "Кел, милёнлар тилла ютуқлик бир икромия билети сенга чиққан, кел, ол", дейишларини кутамиз. Шундай бир маҳалда эшикка икки одам келди. Бири ярим яланғоч, гўзал ва алдовчи бир аёл бўлиб, қўлида зоҳиран ғоят тотли, аммо аслида заҳарли бир ҳолва, бизларга едирмоқчи бўляпти. Бошқа бири эса, алдамайдиган ва алданмайдиган жиддий бир одам эди, аёлнинг орқасидан у кирди ва дедики:
"Сизларга бир тилсим, бир дарс келтирдим, уни ўқисангиз, анави ҳолвани емасангиз, бу дордан қутуласизлар. Бу тилсим ёрдамида у мислсиз икромия билетингизни оласиз. Мана бу дорда зотан кўзингиз билан кўриб турибсизки, бол еганлар у ерга киряптилар, у ерга киргунга қадар ҳам у ҳолванинг заҳаридан даҳшатли қорин санчиғини чекяптилар. Ва у буюк ютуқли билетни олганлар гарчи булар орасида кўринмаётирлар ва зоҳиран улар ҳам у дорга чиқаётгандай кўринаётган бўлсаларда, лекин улар осилмаганларига балки у ердан ютуқли доирага ўтиш учун дордан қулай зинапоя ўрнида фойдаланаётганларига милёнлар шоҳидлар бор, хабар бераётирлар. Мана дераз-алардан боқингиз. Энг катга маъмурлар ва бу иш-ла алоқадор катта зотлар баланд овоз би-лан эълон этаётирлар ва хабар бераётирлар ки: "У дорга кетаётганларни айнал-яқийн кўриб турганингиздек, бу ютуқли билетни тилсимчилар олганларини ҳеч шак ва шубҳасиз кундуз каби қатъий билингиз", деди.
Хуллас, бу тамсилга ўхшаб, заҳарли бол ҳукмидаги ғайри машруь доирада ёшликнинг сафоҳаткорона завқлари, хазинаи абадиянинг ва саодаги сармадиянинг билети ва васиқаси бўлган иймонни йўқотганлиги учун, дор ҳукмидаги ўлим ва абадий зулумотнинг эшиги бўлмиш қабр мусибатига айнан, зоҳиран кўрингани каби, тушади. Ва ажал махфий бўлганлиги учун ёш-кексани фарқ қилмасдан бошини кесиш учун ажал жаллоди ҳар вақт келиб қолиши мумкин. Агар у заҳарли бол ҳукмидаги ҳавасоти ғайри машруьани тарк этиб, тилсими қуръоний бўлмиш иймон ва фароизни қўлда тутса, фавқулодда бу муқаддароти башар лотереясидан чиқувчи саодати абадия хазинасининг билетини олишини юз йигирма тўрт минг анбиё алайҳимуссалом ҳамда ҳадду ҳисоби йўқ аҳли валоят ва аҳли ҳақиқат муттафиқан хабар беряптилар. Ва аломатларини кўрсатяптилар.
Ал-ҳосил:' Ёшлик кетади... Сафоҳатда кетса, ҳам дунёда, ҳам охиратда мингларча бало ва аламларни келтиришини; ундай ёшларнинг аксарияти суиистеъмолдан ва исрофотдан келадиган авҳомли хасталик билан касалхоналарга, тошқинликлари билан ҳибсхоналарга ва ё сафоҳатхоналарга, маънавий аламлардан келадиган сиқинтилар билан майхоналарга тушишларини англашни истасангиз, касалхоналардан, ҳибсхоналардан ва қабристонлардан сўранг. Албатта, хастахоналар сизларга кўпинча лисони ҳоллари ила ёшликнинг исрофоти ва суиистеъмолидан келган хасталикнинг пушаймонларини, эйвоҳларини айтиб беради. Шунингдек, ҳибсхоналардан ҳам, кўпинча ёшликнинг тошқинлиги туфайли ғайри машруъ доирадаги ишларидан дакки еган бадбахт ёшларнинг таассуфларини эшитажаксиз. Ва қабристонда - мутамодиян у ерга кираётганлар учун эшиклари очилиб-ёпилиб турган у олами барзоҳда, аҳли кашфул қубурнинг мушоҳадоти-ла ва бутун аҳли ҳақиқатнинг тасдиқи ва шаҳодати-ла, аксар азоблар ёшлик суиистеъмолотининг натижаси бўлганини билажаксиз.
Ҳам, навъи инсоннинг аксариятини ташкил этувчи кексалардан ва хасталардан сўранг. Албатта, мутлақ кўпчилиги афсус ва хасратлар ила: "Эйвоҳ!.. Ёшлигимизни боди-ҳаво қилдик, балки зарарли зое этдик. Зинҳор биз каби қилманглар", деяжаклар. Чунки беш-ўн йиллик ёшликнинг ғайри машруъ завқи учун дунёда кўп йиллар ғам ва кадар, барзоҳда азоб ва зарар, охиратда эса, жаҳаннам ва сақар балосини чекадиган одам энг ачинарли бир аҳволда бўлгани ҳолда
اَلرَّاضِى بِالضَّرَرِ لاَ يُنْظَرُ لَهُ
нинг сирри ила, ачинмоққа асло мустаҳақ бўлолмас. Чунки зарарга ўз розилиги билан кирганга марҳамат этилмас. Ва лойиқ ҳам эмасдир.
Жаноби -Ҳақ бизни ва сизларни бу замоннинг жозибадор фитнасидан қутқарсин ва муҳофаза айласин, омийн.
* * *
"Рисолаи Нур" талабалари сўраган бир саволга ЖАВОБ
Олами Исломнинг муқаддароти билан жиддий алоқадор бўлган бу Жаҳон урушининг даҳшатли кунларида икки йил -ҳозир ўн йил бўлди - на биздан ва на ҳар куни хизматингизда бўлган Эминдан лоақал бир марта сўрамадингиз, аҳамият бермадингиз. Ажабо, бу улкан ҳодисадан ҳам катта бошқа бир ҳақиқат ҳукм этяптимики, буни аҳамиятдан исқот қилмоқда? Ёхуд бу билан машғул бўлишнинг бир зарари борми?" дея устозимиздан сўрадик. Шундай жавоб берди:
Ҳа, бу Жаҳон урушидан ҳам катта бир ҳақиқат, янада азим бир ҳодиса ҳукм этаётгани учун Жаҳон уруши унинг олдида ўта аҳамиятсиз бўлиб қолмоқда. Чунки бу Жаҳон урушида икки ҳукумат курраи арзга ҳокимлик этиш учун мурофаа ва муҳокама даъволари ичида икки муаззам диннинг мусолаҳа ва сулҳ маҳкамасида келишув даъволари очилиши билан динсизликнинг даҳшатли жараёни самовий динлар ила мужодалаи азимани бошлаган бир пайтда навъи башарнинг "социалист" табақаси ила "буржулар" тоифасининг маҳкамаи куброларида очилган катта даъволаридан кўра ўта муҳим шундай бир даъво очилган ва шундай муаззам бир ҳақиқат майдонга чиққанки, у даъвонинг биргина одамга теккан миқдори бу Жаҳон урушидан ҳам каттадир. Хуллас, даъво будир:
Бу замонда ҳар бир мўмин учун, балки ҳар бир одам учун курраи арз қадар катта бўлган, бошдан-охир боғлар ва қасрлар-ла зийнатланган бир боқий далани абадий бир мулк қилиб олиш, у мулкка эришиш ва ё қўлдан чиқариш даъвоси очилгандир. Демак, ҳар битта одам устидан шундай бир даъво очилганки, агар инглиз ва олмончалик сарвати ва кучи бўлса ва ақли ҳам бор бўлса, фақат у даъвони ютиш учун сарф этади. Албатта, у даъвони ютмасдан олдин бошқа нарсаларга аҳамият берган одам девонадир. Ҳатто у даъво шу даража таҳликага тушганки, бир аҳли кашфнинг мушоҳадаси-ла, бир жойда ажал қўлидан тархис рухсатномасини олган қирқ одамдан биргина қозона олган, ўттиз тўққизи бой берган.
Хуллас, бу муҳим улкан даъвони қозонтирадиган ва йигирма йиллик тажрибаларла ўндан саккизига ютиб берган бир адвокат бор бўлса, албатта, эсли-хушли ҳар одам адвокатни вазифалантирадиган бир хизматга, ҳар қандай ҳодисадан устун аҳамият бермоқликка мукаллафдир.
Ана ўша даъво вакилларидан бириси, балки биринчиси Қуръони Муъжизул Баённинг иъжози маънависидан сизиб чиққан ва туғилган Рисолаи Нурдир, бунга, у даъвони қозонганлар минглар киши шоҳиддир.
Ҳа, бу курраи арзга маъмуриятла юборилган ҳар инсон бу ерда мусофир ва фоний эканлигини, моҳияти эса, бир ҳаёти боқияга мутаважжиҳ эканлигини қатъийян таҳаққуқ этгандир. Ҳар бир инсоннинг ҳаёти абадиясини муҳофаза қилиб турган қалъалари ҳозирги замонда бузилган, шу боис одам бу дунёсини ва ичидаги бутун алоқадор аҳбобини абадий тарк этмоқ билан бирга бу дунёдан минглар даража янада мукаммал, боқий бир мулкни ҳам бой бермоқ ёки қозонмоқ масаласи қаршисида турибди.
Агар иймон васиқаси бўлмаса ва бароати ва санади бўлмиш эътиқодда соғлом бир су-ратда турмаса бу масаланинг (даъвони) бой беради. Ажабо, бу йўқотган нарсанинг ўрнини нима тўлдира олар экан?
Хуллас, бу ҳақиқатга биноан менинг ва биродарларимнинг ҳар биримизнинг ақлларимиз ва фикрларимиз юз даража ортиб кетса ҳам, бу муаззам вазифаи қудсиянинг хизматига зарба етиши мумкин. Бошқа масалаларга аралашиш бизга фузулий (ўринсиз) ва малоёний (маъносиз) бўлади. Фақат, "Рисолаи Нур" шогирдларидан бир қисми аввалги даъволар ичида бўлганининг боиси - баъзан ақлсизлар бизга лузумсиз, сабабсиз тажовуз ва таъарруз қилган пайтларида - зарурат даражасида - ўзимиз хоҳламаган ҳолда аралашганмиз.*
* Маҳкамадаги (суддаги) мудофаотига ишоратдир.
Ҳамда, бу ҳақиқий ва жуда катта даъво хорижидаги даъволарга ва бўғишмаларга алоқадорона фикран, қалбан аралашиш зарарлидир. Чунки бундай кенг сиёсий ва ҳаяжон берувчи доираларга эътибор қаратган ва улар билан машғул бўлган одам тор бир доира ичида вазифадор бўлгани аҳамиятли хизматлардан ортда қолади ва ёки шавқи сўнади. Ҳамда, у кенг жозибадор сиёсат ва бўғишма доираларга эътибор этган киши баъзан алданади. Биринчидан, вазифасини ўринлата олмайди, иккинчидан, саломати қалбини ва ҳусни ниятини ва истиқомати фикрини ва хизматдаги ихлосини йўқотади, йўқотмаган тақдирда ҳам, йўқотди деган иттиҳом остида қолиши мумкин. Ҳатто худди шу масалада менга маҳкамада ҳужум қилганларида, дедим:
"Қуёш каби ҳақиқати иймония ва қуръония ердаги муваққат нурларнинг жозибасига тобеъ ва олат бўлмайди, шунингдек, у ҳақиқатни жиддий таниган нафақат курраи арздаги ҳодисотга, балки коинотга ҳам олат этолмас", дея уларнинг овозини ўчирдим".
Мана, Устозимизнинг жавоби шу ерда битди. Бутун қувватимиз-ла биз ҳам буларни тасдиқлаймиз.
"Рисолаи Нур" шогирдлари
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
Рисолаи Нур" мезонларидан "Ўн учинчи Сўз"нинг "Иккинчи мақом"ининг ҳошияси
"Рисолаи Нур"даги ҳақиқий тасаллига маҳбуслар кўп муҳтождирлар. Хусусан, ёшлик зарбасини еб, тоза ва ширин умрини ҳибсда кечрфаётганларнинг "Нур"ларга нон қадар эҳтиёжлари бор. Ҳа, ёшлик томири ақлдан кўра ҳиссиётни тинглар. Ҳис ва ҳавас эса, кўрдир, оқибатни кўрмас. Бир дирҳам ҳозирги лаззатни келгусидаги бир ботмон лаззатга таржиҳ этади. Бир дақиқалик интиқом лаззати учун қатл этади, натижада саксон минг соатлик ҳибс аламларини чекади. Ва бир соат сафоҳат кайфи учун бир номус масаласида минглар куни - умрининг саодати, ҳам ҳибснинг, ҳам душманнинг андишасидан келадиган азоблар ила маҳв бўлади.
Буларга қиёс этилса, бечора ёшларнинг кўп хатарлари бор: энг тотли ҳаётларини энг аччиқ ва ачинарли бир ҳаётга айлантиряптилар. Билхосса, шимолда катта бир давлат ёшлик ҳавасотига эргашиб, бу асрни бўронлари ила ларзага соляпти. Чунки оқибатни кўрмайдиган кўр ҳиссиёт етовидаги ёшларга аҳли номуснинг гўзал қизларини ва аёлларини ибоҳа этади (ҳалоллайди). Балки ҳаммомларига аёл-эркак бирга яланғоч ҳолда киришлари ва шунга изн беришлари жиҳатида бу бузуқликларни ташвиқ қилади. Ҳам дайди ва фақирларга бойларнинг молларини ҳалол қиладики, бутун одамзот бу мусибат қаршисида титраяпти.
Хуллас, бу асрда Ислом ва турк ёшлари қаҳрамонона ўзини тутиб, иккитомонлама ҳужум қилаётган бу таҳликага қарши "Рисолаи Нур"нинг "Мева" ва "Ёшларга раҳнамо" каби ўткир қиличлари билан қуролланиб муқобала этишлари лозимдир. Йўқса, у бечора ёш ҳам дунё истиқболини, ҳам масъуд ҳаётини, ҳам охиратдаги саодатини ва ҳаёти боқиясини азобларга, аламларга айлантириб, маҳв этади. Ва суиистеъмол ва сафоҳат ила хастахоналарга, ҳаётнинг тошқинликлари ила ҳибсхоналарга тушади. Эйвоҳлар, афсусланишлар билан кексалигада кўп йиғлайди.
Агар тарбияи қуръония ва "Нур"нинг ҳақиқатлари билан ўзини муҳофаза айласа, том бир қаҳрамон ёш ва мукаммал бир инсон ва масъуд бир мусулмон ва бошқа зиҳаётларга, ҳайвонларга бир нави султон бўлади.
Ҳа, бир ёш ҳибсда йигирма тўрт соатлик ҳар кунги умридан биргина соатини беш фарз намозга сарф этса, аксар гуноҳлардан ҳибс монеъ бўлгани каби, у мусибатга сабабият берган хатодан ҳам тавба қилиб, бошқа зарарли, аламли гуноҳлардан чекилса, ҳам ҳаётига, ҳам истиқболига ҳам ватанига, ҳам миллатига, ҳам ақрабосига катта бир фойдаси тегади, ўн-ўн беш йиллик фоний ёшлик ила абадий порлоқ бир ёшликни қозонади - бу ҳақда бошда Қуръони Мўъжизул Баён, барча кутуб ва суҳуфи самовия қатъий хабар бериб, мужда этяптилар.
Ҳа, у ширин, гўзал ёшлик неъмати учун истиқомат ила, тоат ила шукр қилса, ҳам зиёдалашади, ҳам боқийлашади, ҳам лаззатли кечади. Йўқса, ҳам балоли бўлади, ҳам аламли, ғамли, васвасали этади. Ақрабосига, ватанига, миллатига зарарли бир дайди одамга айланишига сабабият беради.
Агар маҳбус зулман маҳкум этилган бўлса, фарз намозини ўқиш шарти билан, ҳар бир соати бир кунлик ибодат кунига ўтади, шунингдек, у ҳибс у учун бир чиллахонаи узлат бўлиб, эски замонларда ғорларга кириб ибодат этган мунзавий солиҳлардан ҳисобланишлари мумкин.
Агар маҳбус фақир, кекса, хаста ва иймон ҳақиқатларига муштоқ бўлса, фарзини адо этиш ва тавба қилиш шарти билан, ҳар бир соати йигирма соатлик ибодат бўлиб, ҳибс унинг учун бир истироҳатхона, уни марҳамат ила парваришлаётган дўстлари учун бир муҳаббатхона, бир тарбияхона, бир дарсхона ҳукмига ўтади. Ўзи ҳибсда эканига қарамай, ташқаридаги мушавваш, ҳар тарафга ёйилган гуноҳларнинг. ҳужумидан қутулгани учун янада кўпроқ хушланиши мумкин. Ҳибсдан том тарбия олади. Чиққанида эса, бир қотил, бир қасоскор ўлароқ эмас, балки тавбакор, тажрибали, тарбияли, миллатга манфаатли бир одам бўлиб чиқади. Денгизли ҳибсида ётганлар оз вақт ичида "Нурлар"дан фавқулода ҳусни ахлоқ дарсини олганларини кўрган баъзи алоқадор зотлар ҳатто: "Тарбия учун ўн беш йил ҳибсга ташлашдан кўра, ўн беш ҳафта "Рисолаи Нур" дарсини олсалар, бу уларни ҳибсдан кўра кўпроқ ислоҳ этади", дейишган.
Модомики ўлим ўлмайди ва ажал пинхонийдир - ҳар вақт келиб қолиши мумкин; ва модомики, қабр ёпилмаяпти -қофила-қофила орқасида келаётганлар у ерга кириб йўқ бўляптилар; ва модомики ўлим аҳли иймон учун иъдоми абадийдан тархис рухсатномасига айланиши ҳақиқати Қуръония ила кўрсатилган; аҳли залолат ва сафоҳат учун эса, кўрилаётганидек, бир иъдоми абадийдир, бутун маҳбуботидан ва мавжудотдан бир фироқи лоязолийдир, албатта ва албатга, ҳеч шубҳа қолмаски, энг бахтиёр одам удирки, сабр ичида шукр қилади, ҳибс муддатидан тўлиқ фойдаланиб, "Нурлар"нинг дарсини олиб, истиқомат доирасида иймонига ва Қуръонга хизмат этади.
Эй завқи лаззатга мубтало инсон! Мен етмиш беш ёшимда, мингларча тажрибалар ва ҳужжатлар ва ҳодисалар ила айнал-яқийн билдимки:
Ҳақиқий завқ ва аламсиз лаззат ва қайғусиз севинч ва ҳаётдаги саодат ёлғиз иймондадир ва иймон ҳақиқатлари доирасидагина мавжуддир. Аксинча, дунёвий бир лаззатда кўп аламлар бор. Бир дона узум едиради, ўнта шапалоқ уради, ҳаётнинг лаззатини қочиради.
Эй ҳибс мусибатига дучор бўлган бечоралар! Модомики дунёингиз йиғлаётир ва ҳаётингиз аччиқлашди, ҳаракат қилингизки, охиратингиз йиғламасин ва ҳаёти боқиянгиз кулсин, тотлилашсин. Ҳибсдан истифода қилингиз. Баъзан бўладики, оғир шароит остида душман қаршисида бир соат соқчилик бир йиллик ибодат ҳукмига ўтиши мумкин. Худди шунингдек, сизнинг бу оғир шароит остида қилган ҳар бир соат ибодатингиз заҳмати кўп соатларга айланиб, у захматларни раҳматларга айлантиради.
* * *
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ { وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
Азиз, сиддиқ қардошларим!
Ҳибс мусибатига дучор бўлганларга ва уларга марҳаматкорона садоқат ила ташқаридан арзоқларини етказиб ва ёрдам этиб турганларга кучли бир тасаллини "Уч нуқта"да баён этаман.
w Биринчи нуқта. Ҳибсда кечган умр кунларининг ҳар бири ўн кунлик қадар ибодат қозонтириши ва фоний соатларни, мевалари жиҳатидан, маънан боқий соатларга айлантириши ва беш-ўн йиллик жазо ила милёнлар йиллик ҳибси абадийдан қутулишга васила бўлиши мумкин. Хуллас, аҳли иймон учун бу ўта буюк ва жуда қийматдор қозончнинг шарти фарз намозини адо этиш ва ҳибсга сабабият берган гуноҳлардан тавба қилиш ва сабр ичида шукр қилишдир. Зотан, ҳибс кўп гуноҳларга монеъдир, майдон бермайди.
w Иккинчи нуқта. Заволи лаззат алам бўлгани каби, заволи алам ҳам лаззатдир. Ҳа, ҳар ким ўтган лаззатли, сафоли кунларини ўйласа, таассуф ва тахассур алами маънавийини ҳис қилиб, "Эй воҳ!" дер, ўтган мусибатли, аламли кунларини хотирлаб эса, заволидан бир маънавий лаззат ҳис этарки: "Алҳамдулиллаҳ шукр, у бало савобини қолдириб ўзи кетди", дер. Фараҳ ила нафас олар. Демак, бир соатлик муваққат алам руҳда маънавий лаззат қолдиради. Ва лаззатли соат, билъакс, алам қолдиради.
Модомики ҳақиқат будир ва модомики ўтган мусибат соатлари аламлари билан бирга маъдум ва йўқ бўлгандир. Келадиган бало кунлари ҳам ҳозирда маъдум ва йўқдир, йўқдан алам йўқ, маъдумдан ҳам алам келмас... масалан, бир неча кундан кейин оч ва сувсиз қолиш эҳтимолидан бугун давомли равишда нон еса ва сув ичса, қай даража девоналикдир. Айнан шунингдек, ўтган ва келажак аламли соатларни - ки ҳеч ва маъдум ва йўқ бўлганлар - ҳозир ўйлаб сабрсизлик кўрсатиш ва қусурли нафсини қўйиб, Аллоҳдан шикоят этгандек "Уф!.. Уф!.." қилиш девоналикдир. Агар сабр қувватини ўнг ва сўлга, яъни, ўтмиш ва келажакларга совурмаса, ҳозирги соат ва кунга ишлатса, том кифоя бўлади. Сиқинти ўндан бирга тушади. Ҳатто, шикоят бўлмасин, мен бу учинчи мадрасаи Юсуфийяда, бир неча кун давомида ҳеч умримда кўрмаган моддий ва маънавий машаққатли, хасталикли мусибатим чоғи, хусусан "Нур" хизматидан узилиб қолганимдан келган маъюсият, қалбий ва руҳий азоблар мени эзиб турган бир вақтда инояти Илоҳия бу мазкур ҳақиқатни кўрсатди. Мен' ҳам сиқинтили хасталигимдан ва ҳибсимдан рози бўлдим. Чунки "Қабр эшигида турган мендайин бир бечорага ғафлат ила кечиши мумкин бўлган бир соатини ўн адад ибодат соатларига айлантириш улкан фойдадир", дея шукр қилдим.
w Учинчи нуқта. Маҳбусларга шафқаткорона хизмат билан ёрдам этиш ва муҳтож бўлган ризқларини қўлларига тутиш ва маънавий яраларига тасаллилар билан малҳам суриш ўзи оз бир амал бўлсада, катта бир қозонч бор. Ташқаридан келган емакларини уларга бериш айни у емак қадар, қамоқхона назоратчиси ва у билан бирга ичкарида ва ташқарида ҳаракат қилганларининг хизматлари бир садақа ҳукмида дафтари ҳасанотига ёзилади. Хусусан, мусибатзада кекса, хаста, фақир ва ё ғариб бўлса, у садақаи маънавиянинг савоби янада зиёдалашади.
Хуллас, бу қийматли қозончнинг шарти фарз намозини адо этишдир. Токи, у хизмати Аллоҳ учун бўлсин. Ҳам яна бир шарти уларнинг ёрдамларига садоқат ва шафқат ва севинч ила ва миннат этмасдан ошиқишдир.
* * *
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ { وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَاۤئِمًا
Эй ҳибсдош дўстларим ва дин қардошларим!
Сизларга ҳам дунё азобидан, ҳам охират азобидан қутқарадиган бир ҳақиқатни баён этиш қалбимга ихтор этилди. У ҳам бўлса, будир:
Масалан, бири бирининг ака ё укасини ва ё бир ақрабосини ўлдирди, дейлик. Бир дақиқа интиқом лаззати учун қатл этса, милёнлар дақиқа ҳам қалбий сиқинтини, ҳам ҳибс азобини тоттиради. Ва мақтулнинг ақрабоси ҳам олинажак интиқом андишаси ила ва қаршисида душмани борлигини доим ўйлаш ила ҳаётининг лаззатини ва умрининг завқини қочиради. Ҳам қўрқув, ҳам ҳиддат азобини чекади. Бундан қутулишнинг биргина чораси бор: у ҳам бўлса, Қуръон амр этган, ҳақ ва ҳақиқат ва маслаҳат ва инсоният ва Исломият иқтизо ва ташвиқ қилган келишувва мусолаҳа этишдир.
Ҳа, ҳақиқат ва маслаҳат сулҳдир. Чунки ажал бирдир, ўзгармас. У мақтул, ҳар ҳолда, ажал келганидан ортиқ қолмас эди. У қотил эса, у қазойи Илоҳийга восита бўлган. Агар ўзаро келишилмаса, икки тараф ҳам доимо қўрқув ва интиқом азобини чекадилар. Шунинг учундирки, Исломият "Бир мўмин иккинчи мўмин билан уч кундан ортиқ аразлашмасин", дея амр этгандир.
Агар у қатл адоват ва ё кинли гараз туфайли рўй бермаган бўлса ва бирор мунофиқ у фитнага сабабчи бўлган бўлса, тезда келишиш лозимдир. Акс ҳолда, у жузъий мусибат катталашиб, давом этади.
Агар келишсалар, қотил тавба қилса ва мақтул ҳақига ҳар вақт дуо этса, у ҳолда ҳар икки тамон ҳам кўп нарса қозонадилар ва ўзаро қардошга айланадилар. Кетган бир қардошга бадал бир неча диндор қардошларни топади. Қазо ва кадари Илоҳийга таслим бўлиб, душманини авф этади. Ва билхосса, модомики "Рисолаи Нур"дан дарс олган бўлсалар, албатта, ўрталарида кечган бутун хафагарчиликларни ташлашни маслаҳат ва истироҳати шахсия ва умумия ҳам, "Нур" доирасидаги ухувват ҳам иқтизо этади.
Денгизли ҳибсида бир-бирига душман кўп маҳбуслар "Нурлар" дарси ила бир-бирига қардош бўлдилар. Ва бизнинг оқланишимизга бир сабаб бўлиб, ҳатто динсизлар, сарсарилар ҳам у маҳбусларга қараб "Мошааллоҳ!" "Боракаллоҳ!" деган эдилар. Ва у маҳбуслар том танаффус этдилар. Бунинг акси ўлароқ, мен бу ерда' кўрдимки, биргина одамнинг орқасидан юз одам қийналиб, у билан бирга танаффусга чиқмаяптилар. Уларга зулм бўлаётир. Мард ва виждонли бир мўмин кичик ва жузъий бир хато ва ё манфаат ила аҳли иймонга юзлаб зарар етказмас. Агар хато этса, етказса, тезда тавба қилмоқ лозимдир.
* * *
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ { وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَاۤئِمًا
Азиз янги қардошларим ва эски маҳбуслар!
Мен шундай қатъий бир қаноатга келганманки, бу ерга киришимизнинг, инояти Илоҳия жиҳатидан, бир аҳамиятли сабаби - сизларсиз. Яъни, "Нурлар" тасаллилари ила ва иймоннинг ҳақиқатлари ила сизларни бу ҳибс мусибатининг қайғуларидан ва дунёвий кўп зарарлардан ва бекордан-бекорга, ғам ва қайғуда ўтаётган ҳаётингизни бефойдаликдан, боди ҳаво зое бўлишидан ва дунёингиз каби, охиратингизнинг ҳам йиғлашидан қутқариб, сизларга том бир тасалли беришдир.
Модомики ҳақиқат будир, албатта, сизлар ҳам, Денгизли маҳбуслари ва "Нур" талабалари каби, бир-бирларингизга қардош бўлишларингиз лозимдир. Кўриб турибсизларки, биронта пичоқ ножўя қўлларингизга тушиб қолмаслиги ва бир-бирларингизга тажовуз этмасликларингиз учун ташқаридан келаётган бутун ашёларингизни ва овкатларингизни, нону-шўрваларингизни текшириб кўряптилар. Сизларга садоқат-ла хизмат этаётган назоратчилар кўп заҳмат чекаётирлар. Ҳам сизлар танаффусга бирга-бирга чиқмаяпсизлар. Гўё йиртқич ва ваҳший каби, бир-бирларингизга ташланиб қоласизлар. Хуллас, ҳозир фитрий қаҳрамонлик қони жўш урган сизлардек янги орқадошлар бу замонда маънавий буюк бир қаҳрамонлик ила ҳайъатга қарата хитоб этингизки:
Қўлимизга нафақат пичоқ, балки маузер ва револвер ҳам берилса, яна амр ҳам берилса, барибир биз бу бечора ва ўзимиз каби мусибатзада дўстларимизга тегмаймиз. Эскидан юз хил душманлик ва адоватимиз бор бўлса ҳам, ҳақларини ҳалол этиб, озор бермасликка ҳаракат қилишга Қуръоннинг ва иймоннинг ва ухуввати Исломиянинг ва маслаҳатимизнинг амри ва иршоди ила қарор бердик, деб бу ҳибсхонани бир муборак дарсхонага айлантирингиз.
* * *
"Ўн учинчи Сўз"нинг "Иккинчи мақом"ининг зайли
Лайлатул Қадрда ихтор этилган бир масалаи муҳимма
Лайлатул Қадрда кўнгилга келган ғоят кенг ва узун бир ҳақиқатга ғоят қисқа бир ишорат этамиз. Яъни:
Навъи башар бу сўнгти Жаҳон урушида ашадий зулм ва ашадий истибдоди ила ва марҳаматсиз тахриботи ила; биргина душманни деб юзлаб бегуноҳни паришон этмоғи ила: ва мағлубларнинг даҳшатли маъюсиятлари ва ғолибларнинг даҳша^и талвасаларидан ва ҳокимиятларини муҳофаза ва катта бузгунчиликларини таъмир эта олмаганларидан келадиган даҳшатли виждон азоблари ила; ва дунё ҳаётинимг ғирт фоний ва муваққат эканлиги ва маданият хаёлларининг алдамчи ва ухлатувчи эканлиги ҳаммага кўриниши ила; ва фитрати башариядаги юксак истеъдодлару моҳияти инсониянинг умумий бир суратда даҳшатли яраланмоғи ила; ва ғафлат ва залолатнинг, жонсиз ва гаранг табиатнинг Қуръоннинг олмос қиличи остида парчаланиши ила; ғафлат ва залолатнинг энг бўғувчи, алдовчи ва энг кенг пардаси бўлган сиёсати рўйи заминнинг ғоят хунук ва ғоят ғаддорона ҳақиқий ҳолати кўриниши ила... албатта ва албатта, ҳеч шубҳа йўқки, Ғарбда, Амриқода аломатлари кўринганига кўра, навъи башарнинг маъшуқи мажозийси бўлмиш ҳаёти дунёвия бундай хунук ва ўткинчи бўлгани^тан фитрати башар ҳақиқий севган ва излаган ҳаёти боқияни бор кучини ишга солиб излайди. Ва албатта, ҳеч шубҳа йўқки, минг уч юз олтмиш йилда, ҳар асрда уч юз эллик милён шогирди ва ҳар ҳукмига ва даъвосига милёнлар аҳли ҳақиқат тасдиқ ила имзо босган ва ҳар дақиқада милёнлар ҳофизларнинг қалбидан қудсият ила жой олиб, лисонлари ила башарга дарс бераётган ва ҳеч бир китобда амсоли йўқ бир тарзда башар учун ҳаёти боқияни ва саодати абадияни мужда бераётган ва бутун башарнинг яраларини даволаётган Қуръони Мўъжизул Баённинг шиддатли, қувватли ва такрорли минглар ояти ила, балки очиқ ё ипюратан ўн минглаб марта даъво этиб хабар берган ва асоси мустаҳкам қатъий далиллар ила, шубҳа қилинмайдиган ҳадсиз ҳужжатлари ила ҳаёти боқияни қатъийят ила мужда ва саодати абадияни дарс бериши, албатта, агар навъи башар ақлини буткул йўқотмаган бўлса, бошларига моддий ва маънавий бир қиёмат турмаса, Швеция, Норвегия, Финландия ва Англиянинг Қуръонни қабул этишга ҳаракат қилган машҳур хатиблари ва Амриқонинг ҳақ динни излаган аҳамиятли жамияти каби, рўйи заминнинг кенг қитъалари ва буюк ҳукуматлари Қуръони Мўъжизул Баённи излашади ва ҳақиқатларини англагандан сўнгра бутун руҳу жонлари ила ёпишишади. Чунки бу ҳақиқат нуқтасида Қуръоннинг мисли қатъийян йўқдир ва бўла олмас. Ва ҳеч бир нарса бу мўъжизаи акбарнинг ўрнини боса олмас.
Сониян: Модомики "Рисолаи Нур" бу мўъжизаи кубронинг қўлида олмос қилич бўлиб хизматини ўтаётир ва муаннид душманларини хам таслимга мажбур қилаётир, ҳам қалбни, ҳам руҳни, ҳам ҳиссиётни тамоман танвир этадиган ва иложларини берадиган бир тарзда хазинаи Қуръонияга даллоллик қилаётир, ундан бошқа маъҳази ва маржиъи бўлмаган, бир мўъжизаи маънавияси бўлмиш "Рисолаи Нур" у вазифани том адо қилаётир экан; ва модомики алайҳидаги даҳшатли таргиботлар ва ўта муаннид динсизлар устидан тўлиқ ғалаба қилди ва залолатнинг энг қаттиқ кучли қалъаси бўлмиш табиатни "Табиат рисоласи" ила парча-парчалаб ташлади ва ғафлатнинг энг қалин ва бўғувчи ва кенг доираи офоқида ва фаннинг энг кенг пардаларида "Асои Мусо"даги "Мева"нинг Олтинчи масаласи ва биринчи, иккинчи, учинчи, саккизинчи ҳужжатлари ила ғоят порлоқ бир тарзда ғафлатни тарқатиб, нури тавҳидни кўрсатди экан, албатта, бизга лозим ва миллатга алзамдирки, ҳозир расман изн берилган дин дарслари учун, хусусий дарсхоналар очилувига изн берилганидан келиб чиқиб, Нур шогирдлари мумкин қадар ҳар ерда бирор кичкинагина дарсхонаи Нурия очиши лозимдир. Гарчи ҳар ким ўзи ҳам алоҳида бир даража фойдалана олсада, аммо ҳар ким ҳар бир масалани тўлиқ англаёлмайди. Илм иймон ҳақиқатларининг изоҳи бўлгани учун у ҳам маърифатуллоҳ, ҳам ҳузур, ҳам ибодатдир.
Эски мадрасалардаги беш-ўн йилга муқобил, иншааллоҳ, "Нур" мадрасалари беш-ўн ҳафтада айни натижани таъмин этади ва йигирма йилдир, таъмин этиб келяпти.
Ҳам ҳукумат бу миллат ва бу ватаннинг ҳаёти дунёвиясига ва сиёсийясига ва ухровиясига жуда кўп фойдаси бўлган бу Қуръон ламъаотларига ва Қуръоннинг даллоли бўлмиш "Рисолаи Нур"га қўшилишгина эмас, балки тамомила тарвиж ва нашрига интилишлари алзамдирки, ўтган даҳшатли гуноҳларга каффорот ва келгуси шиддатли балолар ва бебошликка қарши бир тўсиқ бўла олсин.
Саид Нурсий
* * *
("Йигирма олтинчи Ламъа"дан)
ЕТТИНЧИ РИЖО
Кексалигим энди бошланган, эски Саиднинг кулишлари янги Саиднинг йиғлашларига инқилоб этган бир вақтларда Анқарадаги аҳли дунё мени эски Саид деб ўйлаб, у ерга чорладилар, бордим. Куз мавсумининг охирларида Анқаранинг мендан ҳам баттар қариб кетган, бузилган қалъасининг тепасига чиқдим. Менга у қалъа тошга айланган ҳодисоти тарихия суратида кўринди. Йилнинг кексайган мавсуми ила менинг кексалигим, қалъанинг кексалиги, башарнинг кексалиги, шонли Усмонли давлатининг кексалиги ва халифалик салтанатининг вафоти ва дунёнинг кексалиги мени ғоят хазин ва риққатли ва фирқатли бир ҳолатга солиб, у юксак қалъада ўтган замоннинг дараларига ва келажак замоннинг тоғларига қаратди ва қарадим. Бир-бири ичра мени ўраб олган тўрт-беш кексалик қоронғуликлари ичида Анқарада энг ғамгин бир ҳолати руҳияга тушганимдан (Ҳошия), бир нур, бир тасалли, бир рижо изладим. Ўнгга, яъни, мозий бўлган ўтмишга боқиб тасалли изларканман, менга мозий падаримнинг ва аждодимнинг ва навъимнинг бир катта мозори суратида кўринди, тасалли ўрнига ваҳшат берди. Сўл тарафим бўлмиш истиқболга дармон излаб боқдим. Кўрдимки, менинг ва амсолимнинг ва келажак наслларнинг (насли отийнинг) катта ва қоронғу бир қабри суратида кўринди: унсият ўрнига, даҳшат берди. Ўнг ва сўлдан ваҳшатга тушиб, ҳозир кунимга боқдим. Ғафлатли ва тарихворий назаримга ҳозирги кун чала ўлик ҳамда жон талвасасида изтироб чекаётган жисмимнинг жасадини олиб бораётган бир тобут суратида кўринди. Сўнгра бу томондан ҳам маъьос бўлиб, бошимни кўтардим ва умрим дарахтининг учига боқдим, кўрдимки, у дарахтнинг биргина меваси бор, у ҳам бўлса, менинг ўлимимдир: дарахт тепасидан туриб менга боқаётир. Бу томондан ҳам ваҳшатга тушиб, бошимни пастга эгдим. Умр дарахтининг остига, илдизига боқдим, кўрдимки, остидаги тупроқ, суякларимнинг тупроғи ила мабдаи хилқатимнинг тупроғи бир-бирига аралашиб кетган бир суратда, оёқлар остида тепаланаётганини кўрдим. У ҳам дармон эмас, балки дардимга дард қўшди. Сўнгра мажбурият-ла орқамга боқдим. Кўрдимки, асоссиз, фоний бўлган дунё ҳечлик дараларида ва йўқлик зулумотида юмалаб кетяпти. Дардимга марҳам излаган эдим, заҳар илова этди. У томонда ҳам хайр кўрмаганлигимдан энди ўнг тарафимга боқдим, олға назар ташладим. Қарасам, қабр эшиги том йўлим устида очиқ кўриниб, оғзини очиб менга боқаётир. Орқасида абад тарафига кетган катта кўча ва у кўчада бораётган қофилалар узоқ-узоқлардан кўзга ташланяпти.
Ҳошия. Ўша вақтлари бу ҳолати руҳия форсий бир муножот шаклида қалбга келди, Анқарада "Хубоб рисоласи"да чоп этилгандир.
Бу олти томондан келаётган даҳшатларга қарши менга нуқтаи истинод ва силоҳи мудофаа бўла оладиган жузъий бир жузи ихтиёрийдан бўлак бир нарса қўлимда йўқ. У ҳадсиз аъда ва ҳисобсиз музир нарсаларга қарши биргина силоҳи инсоний бўлган у жузи ихтиёрий ҳам ноқис, ҳам қисқа, ҳам ожиз, ҳам ижодсиз бўлгани учун касбдан бошқа бир нарса қўлимдан келмас. На ўтмиш замонларга кета олади, то ундан менга келадиган хузунларнинг унини ўчирсин; ва на истиқболга кира олади, то ундан келадиган қўрқувларни тўссин. Ўтмиш ва келажакларга оид амалларимга ва аламларимга фойдаси йўқлигини кўрдим.
Бу олти томондан келаётган даҳшат ва ваҳшат ва қоронғулик ва маъюсийят ичра типирчилаб турган бир пайтимда бирдан Қуръони Мўъжизул Баённинг самода порлаган иймон нурлари мададимга етишди. У олти томонни шу қадар нурлантириб ёритдики, кўрганим у ваҳшатлар, у қоронғуликлар юз даража қуюқлашса ҳам, у нур уларга қарши кофий ва вофий эди. Ҳамма у даҳшатларни бирма-бир тасаллига ва у ваҳшатларни бирма-бир унсиятга айлантирди. Яъни:
Иймон у ваҳшатли ўтмиш замоннинг мозори акбар суратини йиртиб, унсиятли бир мажлиси муннавар ва бир мажмаи аҳбоб эканини биайнал-яқийн, биҳаққал-яқийн кўрсатди.
Ҳам иймон, назари ғафлат-ла қабри акбар бўлиб кўринган келажак замонни севимли саодат саройларида бир зиёфати Раҳмонийя мажлиси суратида биилмал-якийн кўрсатди.
Ҳам иймон, назари ғафлат-ла бир тобут ҳолатида кўринган ҳозирги замонни ва у ҳозирги куннинг тобутият шаклини синдириб, уни ухровий бир тижоратгоҳ дўкони ва шаъшаали бир мусофирхонаи Раҳмоний суратида билмушоҳада кўрсатди.
Ҳам иймон, назари ғафлат-ла умр дарахтининг энг учида ўлик бўлиб кўринган биргина меваси аслида ўлик эмаслигини, балки абадий ҳаётга ноил ва абадий саодатга номзод бўлган руҳимнинг умрини ўтаб бўлган уясидан юлдузларда кезмоқ учун чиққанини биилмал-яқийн кўрсатди.
Ҳам иймон, суякларим ила мабдаи хилқатимнинг тупроғи оёқ остида аҳамиятсиз йўқ бўлиб кетадиган суяклар эмаслигини, балки у тупроқ раҳмат эшиги ва жаннат қабулхонасининг бир пардаси эканини сирри иймон ила кўрсатди.
Ҳам иймон, назари ғафлат-ла, орқамда ҳечлик ва йўқлик қоронғуликларида думалаб бораётган дунёнинг вазиятини сирри Қуръон ила кўрсатдики, бу зоҳирий зулумотда дума-лаб бораётган дунё вазифаси битган, маъносини ифодалаб бўлган, натижаларини ўзининг бадалига вужудда қолдирган бир қисм мактуботи Самадония ва саҳоифи нуқуши Субҳония экан. Дунёнинг моҳияти нима эканини биилмал-яқийн билдирди.
Ҳам иймон, олдда кўзини очиб менга қараб турган қабрни ва қабрнинг у ёгида абадга кетган катта йўлни нури Қуръон ила кўрсатдики, у қабр қудуқ эшиги эмас, балки олами нурнинг эшигидир. Ва у йўл йўқликка ё адамистонга эмас, балки вужудга, нуристонга ва саодати абадияга кетган йўл экани том қаноат берадиган даражада кўрсатилди, дардларимга ҳам дармон, ҳам малҳам бўлди.
Ҳам иймон қўлида бор-йўги жузъий бир касб бўлган у жузъий бир жузи ихтиёрий ўрнига, у ҳадсиз душман ва зулматларга қарши, ғайри мутаноҳий бир қудратга истинод этмоқ ва ҳадсиз бир раҳматга интисоб этмоқ учун у жузи ихтиёрийнинг қўлига бир васиқа беради. Балки у иймоннинг ўзи у жузи ихтиёрийнинг қўлида бир васиқа бўлади. Ҳам, у жузи ихтиёрий бўлган силоҳи инсоний, гарчи зотида ҳам қисқа, ҳам ожиз, ҳам нуқсонлидир, аммо худди бир аскар жузъий қувватини давлат номидан истеъмол этса, ўзининг қувватидан минглар даража ортиқ ишлар қила олганидек, иймон-ла у жузъий жузи ихтиёрий Жаноби Ҳақ номидан унинг йўлида истеъмол этилса, беш юз йиллик масофа кенглигидаги бир Жаннатни ҳам қозониши мумкин.
Ҳам иймон, ўтмиш ва келажак замонга сўзи ўтмайдиган у жузи ихтиёрийнинг тизгинини жисмнинг қўлидан олиб, қалб ва руҳга таслим этади. Руҳ ва қалбнинг доираи ҳаёти эса, жисм каби, ҳозир замонга мунҳасир бўлмаганидан, мозийдан жуда кўп йиллар ва истиқболдан ҳам жуда кўп йиллар доираи ҳаётига дохил бўлганидан, у жузи ихтиёрий жузъийятдан чиқиб, куллийят касб этади. Замони мозийнинг энг чуқур дараларига иймон кучи ила кира олгани ва хузунларнинг зулматларини дафъ этолгани каби, нури иймон ила истиқболнинг энг узоқ тоғларига қадар чиқади, қўрқувларни изола этади.
Хуллас, эй мен каби кексалик заҳматини чекаётган кекса ва ҳамшира қариялар! Модомики, алҳамдулиллоҳ, биз аҳли иймонмиз ва модомики иймонда бу қадар нурли, лаззатли, севимли, ширин дафиналар бор ва модомики кексалигимиз бизни бу дафинанинг ичига янада зиёда чорламоқда экан, албатта, иймонли кексаликдан шикоят эмас, балки минглар ташаккур этишимиз керак.
САККИЗИНЧИ РИЖО
Кексаликнинг аломати бўлган оқ толалар сочимга тушган бир пайтда ёшликнинг чуқур уйқусини янада зиёда қалинлаштирган ҳарби умумийнинг дағдагалари ва давримнинг тартибсизликлари ва ниҳоят Истанбулга келган вақтим аҳамиятли бир шон ва шараф вазияти, ҳатто халифадан, шайхулисломдан, бошқўмондондан тортиб, то мадраса талабларига қадар ҳаддимдан кўп зиёда бир ҳусни таважжуҳ ва илтифот кўрсатганлари туфайли пайдо бўлган ёшлик сархушлиги ва у вазият берган ҳолати руҳийя у уйқуни шу даража қалинлаштирган эдики, худди дунёнй доимий, ўзимни ўлмайдиган даражада дунёга ёпишган бир вазийяти ажибада кўрардим.
Хуллас, ўша пайтлар Истанбулнинг Боязид жомъеи муборакига, рамазони шарифда, ихлосли ҳофизларнинг қироатларини тинглашга бордим. Қуръони Мўъжизул Баён самовий юксак хитоби ила башарнинг фаносини ва зиҳаётнинг вафотини хабар берган ғоят қувватли бир суратда
كُلُّ نَفْسٍ ذَاۤئِقَةُ الْمَوْتِ фармонини ҳофизларнинг лисони ила эълон этди. Қулоғимга кириб, то қалбимнинг ичига ўрнашиб, у ўта қалин ғафлат ва уйқу ва сархушлик табақаларини парчалаб ташлади. Жомеъдан чиқдим. Кўпдан бери бошимга ўрнашиб олган у эски уйқунинг сарсамлиги туфайли бир неча кун бошимда бир бўрон ҳис этдим, ўзимни туманли бир оташ ва йўлини йўқотган кема каби кўрдим. Ойинада сочимга боқсам, оқ сочлар менга: "Диққат эт!" дейдилар. Хуллас, у сочларнинг ихтори ила вазият ойдинлашди. Боқдимки, кўп қувонганим ва завқларига мафтун бўлганим ёшлик алвидо демоқда. Ва муҳаббати ила жуда кўп алоқадор бўлганим ҳаёти дунё сўнишга бошламоқда. Ва жуда кўп алоқадор ва ошиқ бўлганим дунё гўё менга: "Омад ёр бўлсин", дея мусофирхонадан кетишимни ихтор этмоқда. Ўзи эса: "Аллоҳга топширдик", деб у ҳам кетишга ҳозирланмоқда. Қуръони Мўъжизул Баён
وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا оятининг куллиятида: "Навъи инсоний бир нафсдир, тирилиш учун ўлади. Ва курраи арз ҳам бир нафсдир, боқий суратга кириш учун у ҳам ўлади. Дунё ҳам бир нафсдир, охират суратига кириш учун у ҳам ўлади", маъносини қалбга очаётир эдики, оятда шунга ишоратлар бор.
Мана шу ҳолатда вазиятимга боқдим ва кўрдимки: мадори азвоқ бўлган ёшлик кетяпти, маншаи ахзан бўлган кексалик унинг ўрнига келяпти ва ғоят порлоқ ва нуроний ҳаёт кетиб, ўрнига зоҳиран қоронғу даҳшатли ўлим келишга ҳозирланяпти... Ва у кўп севимли ва доимий деб ўйланган ва ғофилларнинг маъшуқаси бўлган дунё ғоят тезликдя заволга қовушяпти.
Узимни ўзим овунтириш ва яна бошимни ғафлатга суқиш учун Истанбулда ҳаддимдан кўп ортиқ кўрганим мақоми ижтимоийнинг завқларига боқдим, ҳеч бир фойдаси бўлмади. Уларнинг жамики эътиборлари, илтифотлари, тасаллилари яқинимдаги қабр эшигигача кела олади, у ерда сўнади. Уларни шуҳратпарастларнинг бир ғояи хаёли бўлган шон ва шарафнинг ялтироқ пардаси остида юракни эзувчи бир риё, совуқ бир худфурушлик, муваққат бир сарсамлик суратида кўриб, англадимки, ҳозирга қадар алданиб келганим бу ишлар ҳеч қандай тасалли бера олмас ва уларда ҳеч қандай нур йўқ экан.
Тўлиқ уйғониш учун Қуръоннинг самовий дарсини эшитиш ниятида яна Боязид жомеъидаги ҳофизларнинг қироатини тинглай бошладим. Шунда у самовий дарсдан
وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا ила охир ... каби қудсий фармонлар-ла муждалар эшитдим. Куръондан олганим файз ила тасаллини, рижони, нурни четдан эмас, балки менга даҳшат ва ваҳшат ва маъюсият берган нуқталар ичидан изладим. Жаноби Ҳаққа юз минг шукрлар бўлсинки, айни дард ичида дармонни топдим. Айни зулмат ичида нурни топдим. Айни даҳшат ичида тасаллини топдим. Энг аввало, ҳар кимни қўрқитадиган, энг қўрқинчли деб хаёл қилинадиган ўлимнинг юзига боқдим... Нури Қуръон ила кўрдимки, ўлимнинг ниқоби гарчи қоронғулик, қора, хунук бўлса ҳам, мўмин учун асл сиймоси нуронийдир, гўзалдир. Ва кўп рисолаларда бу ҳақиқатни қатъий бир суратда исбот этганмиз. "Саккизинчи Сўз" ва "Йигирманчи мактуб" сингари кўп рисолаларда изоҳ этганимиз каби, ўлим иъдом эмас, фироқ эмас, балки ҳаёти абадийянинг муқаддимасидир, мабдаъидир ва вазифаи ҳаёт кулфатидан бир таътилдир, бир тархисдир, бир табдили макондир. Барзоҳ оламига кўчган қофилаи аҳбобга қовушишдир. Ва ҳоказо... Булар каби ҳақиқатлар орқали ўлимнинг ҳақиқий гўзал сиймосини кўрдим. Мавтнинг юзига қўрқиб эмас, балки бир жиҳатда муштоқона боқдим. Аҳли тариқат назарда тутадиган робитаи мавтнинг бир. сиррини англадим.
Сўнгра заволи билан ҳар кимни йиғлатгувчи ва ҳар кимни ўзига мафтун ва муштоқ қилгувчи ва гуноҳ ва ғафлат ила кечган ва кечаётган ёшлигимга боқдим. У чиройли, ялтироқ либоси ичида ғоят хунук, сархуш, сарсам бир юзни кўрдим. Агар моҳиятини билмасайдим, бир неча йил мени маст этиб кулдириши эвазига юз йил дунёда қолсам, мёйи йиғлатар эди. Негаки, ундайлардан бири йиғлаб бундай деган:
لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا { فَاُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ اْلمَشِيبُ
Яъни, "Кошки ёшлигим бир кун қайтсайди, кексалик менинг бошимга нақадар хазин ҳоллар келтирганини унга шиква этиб сўйлардим".
Ҳа, бу зотга ўхшаб, ёшликнинг моҳиятини билмаган кексалар ёшликларини ўйлаб, таассуф ва таҳассур-ла йиғлашмоқда. Ҳолбуки, ёшлик агар аҳли қалб, аҳли ҳузур ва ақли бошида ва қалби ўрнида бўлган мўминлaрда бўлса, ибодатга ва хойротга ва тижорати ухровияга сарф этилса, энг қувватли бир василаи тижорат ва гўзал ва ширин бир воситаи хойротдир. Ҳамда у ёшлик, вазифаи диниясини билиб, уни суиистеъмол этмаганларга қийматдор, завқли бир неъмати Илоҳиядир. Агар истиқомат, иффат, тақво бирга бўлмаса, кўп таҳликалар келтиради. Тошқинликлари ила саодати абадиясини ва ҳаёти ухровиясини зада қилади. Балки ҳаёти дунёвиясини ҳам барбод этади. Балки бирикки йиллик ёшлик завқини деб кексайганида кўп йиллар ғам ва кадар чекади.
Модомики аксар инсонларда ёшлик зарарли ўтар экан, биз кексалар Аллоҳга шукр қилайликки, ёшлик таҳликаларидан ва зарарларидан қутулдик. Ҳар нарса каби, албатта, ёшликнинг лаззатлари ҳам кетади. Агар ибодатга ва хайрга сарф этилган бўлса, унинг мевалари ёшликнинг ўрнида боқий қолиб, ҳаёти абадияда бир ёшлик қозонишига васила бўлади.
Сўнгра аксар инсонлар ошиқ ва мубтало бўлган дунёга боқдим. Нури Қуръон ила кўрдимки, бир-бири ичида уч куллий дунё бор:
Бири: Асмои Илоҳияга боқади; уларнинг ойинасидир.
Иккинчи юзи: Охиратга боқади; унинг зироатгоҳидир.
Учинчи юзи: Аҳли дунёга боқади; аҳли ғафлатнинг ўйингоҳидир...
Ҳам, ҳар кимнинг бу дунёда катта бир дунёси бор. Худдики инсонлар ададича дунёлар бир-бирининг ичига кирган, фақат, ҳар кимнинг хусусий дунёсининг устуни ўз ҳаётидир. Қачонки жисми синса, дунёси бошига йиқилади, қиёмати қўпади. Аҳли ғафлат ўз дунёсининг бу қадар тез йиқилишини билмаганларидан, умумий дунё каби доимий деб ўйлаб, сиғинар даражада унга кўнгил қўяди. "Бошқаларнинг дунёси каби, тез йиқиладиган, бузиладиган менинг ҳам хусусий бир дунём бор. Бу хусусий дунёимнинг, бу қисқагина умрим-ла бирга, нима фойдаси бор?" дея ўйладим. Нури Қуръон йла кўрдимки, ҳам менинг учун, ҳам ҳар\ ким учун бу дунё муваққат бир тижоратгоҳ; ҳар куни тўлиб-бўшаб турадиган бир мусофирхона; келибкетувчилар олди-сотди қилсрн деб йўл устида қурилган бир бозор; Наққоши Азалийнинг янгиланиб турадиган, ҳикмат-ла ёзиб-ўчириб турадиган бир дафтари; ҳар баҳор бир заррин мактуби; ҳар ёз бир манзум қасидаси ва у Сонеъи Зулжалолнинг жилваи Асмосини янгилаётган, кўрсатаётган ойиналари; охиратнинг экинзор бир боғи ва раҳмати Илоҳиянинг бир гулдони ва олами бақода кўрсатиладиган лавҳаларни ҳозирлашга хосланган муваққат бир тазгоҳи моҳиятида кўрдим. Бу дунёни бу суратда яратган Холиқи Зулжалолга шукр этдим. Ва англадимки, навъи инсонга дунёнинг охиратга ва Асмои Илоҳияга қарайдиган гўзал ички қиёфаларини севиш туйғуси берилганига қарамай, у муҳаббатни суиистеъмол этиб, фоний, хунук, зарарли, ғафлатли юзига нисбатан сарф этгани учун
حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ
ҳадиси шарифининг сиррига мазҳар бўлган. Хуллас, эй чол ва кампирлар! Мен Қуръони Ҳакиймнинг нури ила ва кексалигимнинг ихтори ила ва иймон ҳам кўзимни очгани туфайли бу ҳақиқатни кўрдим. Ва кўп рисолаларда қатъий бурҳонлар ила исбот этдим. Ўзимга ҳақиқий бир тасалли ва қувватли бир рижо ва порлоқ бир зиё кўрдим. Ва кексалигимдан мамнун бўлдим. Ва ёшликнинг кетганидан масрур бўлдим. Сизлар ҳам йиғламангиз ва шукр этингиз. Модомики иймон бор ва ҳақиқат бундай экан, аҳли ғафлат ва аҳли залолат йиғласин...
МЕВА РИСОЛАСИДАН
ОЛТИНЧИ МАСАЛА
"Рисолаи Нур"нинг кўп ерларида изоҳи ва ҳадсиз қатъий бурҳонлари бўлган Иймони Биллоҳ рукнининг мингларча куллий бурҳонларидан биргинасига қисқача бир ишорат.
Қастамўнуда лицей талабаларидан бир гуруҳи ёнимга келди. "Бизга Холиқимизни таниттир, муаллимларимиз Аллоҳдан баҳс этмаяптилар", деди. Жавобан мен дедим:
Сизлар Ўқиётган фанлардан ҳар бири ўзига хос тили билан мутамодиян Аллоҳдан баҳс этиб, Холиқни таниттиради. Муаллимларга эмас, уларга қулоқ солинг.
Масалан: Мукаммал бир дорихонаки, ҳар идишидаги нозик ва ҳассос мезонлар-ла ўлчанган зиҳаёт маъжунлар ва тирёқлар, шубҳасиз, ғоят маҳоратли ва кимёгар ва ҳакийм бир доричисининг борлигига қандай далолат қилса, айнан шунингдек, Курраи Арз дорихонасида мавжуд тўрт юз минг хил наботот ва ҳайвонот идишларидаги зиҳаёт маъжунлар ва тирёқлар, бу дунё бозорйдаги дорихонадан қай даража ортиқ мукаммал ва буюк бўлса, ўқиётганингиз фанни тиб, миқёси-ла, Курраи Арз дорихонаи кубросининг доричиси бўлмиш Ҳакийми Зулжалолни ўша нисбатда ҳатто кўр кўзларгада кўрсатади, таниттиради.
Ҳам, масалан: Бир хориқо фабрикаки, мингларча хил матоларни оддий бир моддадан тўқиши, шаксиз, бир фабрикачини ва маҳоратли машинкачини қандай таниттирса, айнан шунингдек, Курраи Арз деб аталувчи юз мингларча бошли ва ҳар бошида юз мингларча мукаммал фабрика бўлган бу сайёр машинаи Раббонийя, бу инсон фабрикасидан қай даражада катта бўлса, мукаммал бўлса, ўқиётганингиз фанни техник, миқёси-ла, Курраи Арзнинг устасини ва соҳибини ўша нисбатда билдиради ва таниттиради.
Ҳам, масалан: Атрофдан йиғиб келтирилган минг бир хил арзоқ ғоят интизоман тахтланган ва ҳозирлаб қўйилган ғоят мукаммал иоша (озиқ-овқат) омбори, шаксиз, бу иоша ва арзоқнинг бир фавқулода молики ва соҳиби ва маъмури борлигини қандай қатъийят ила билдирса, айнан шунингдек, бир йилда йигирма тўрт минг йиллик бир доирада ғоят интизом ила саёҳат этиб юрган юз мингларча, ҳар бири айри-айри ризқ истайдиган тоифаларни ичига олган ва саёҳати давомида бирров-бирров турли мавсумларга кириб чиқиб, баҳорни улкан бир вагон каби минг хил айри-айри таомларга тўлдириб, қишда, арзоқи тугаган бечора зиҳаётларга келтирадиган ва Курраи Арз деб аталмиш бу Руҳоний иоша омбори ва бир сафинаи Субҳония ва ичида минг бир хил жиҳозотни ва молларни ва консерва қутиларини сақлаб турган бу омбор ва дўкони Раббоний, у фабрикадан қай даражада катта ва мукаммал бўлса, ўқиётганингиз ва энди ўқийдиганингиз фанни иоша, миқёси-ла, Курраи Арз омборининг соҳибини, мутасаррифини, мудаббирини ўшандай қатъийятда ва ўша даражада билдиради, таниттиради ва севдиради.
Ҳам, масалан: Тўрт юз минг миллатдан иборат бир қўшин - ҳар миллатнинг кўнгли тусаган арзоқи айри, ишлатадиган силоҳи айри, киядиган кийими айри, таълимоти айри, тархисоти айри - шундай бир қўшиннинг мўъжизакор қўмондони бир ўзи бутун у айри-айри миллатларнинг айри-айри арзоқларини, турли-турли аслаҳаларини ва кийимларини ва жиҳозотларини, ҳеч бирини унутмасдан, чалкаштириб юбормасдан таъминлаб турса, у ажиб қўшин ва лашкаргоҳ, шубҳасиз бадоҳат-ла, у хориқо қўмондоннинг борлигини кўрсатади ва тақдиркорона севдиради. Айнан шунингдек, замин юзининг лашкаргоҳида ва ҳар баҳорда янгидан силоҳлантирилаётган бир лашкари Субҳонийда наботот ва ҳайвонот миллатларидан тўрт юз минг навъининг хилма-хил кийими, арзоқи, аслаҳаси, таълим ва тархислари ғоят мукаммал ва мунтазам ва ҳеч бирини унутмасдан ва чалкаштириб юбормасдан, биргина Қўмондони Аъзам томонидан ташкил этилган Курраи Арзнинг баҳор лашкаргоҳи, у инсон қўшини ва лашкаргоҳидан қай даражада катта ва мукаммал бўлса, сизлар ўқияжак фанни аскарий, миқёси-ла, зийрак ва эсли-ҳушлиларга Курраи Арзнинг Ҳокимини ва Роббини ва Мудаббирини ва Қўмондони Ақдасини ўша даражада ҳайратлар ва тақдислар ила билдиради ва таҳмид ва тасбиҳ-ла севдиради.
Ҳам, масалан: Бир ноёб шаҳарда электр оқими ҳаракатланиб, ҳар ерни кезиб юради, ҳамма чироқларни ёқади... ёнувчи моддаси туғамайдиган бу чироқлар ва тинимсиз ток ишлаб чиқиб турган электр станса, шаксиз ва бадоҳат-ла? бу жараённи идора этиб турган ва у сайёр чироқларни ясаган, у стансани қурган ва шуъла моддаларини пайдо қилаётган бир мўъжизакор устани ва фавқулода қудратли бир электрчини ҳайратлар ва табриклар ила қандай таниттирса, олқишлар ила қандай севдирса, айнан шунингдек, бу Олам шаҳрида, дунё саройининг шифтига осилган юлдуз-чироқлар, астрономия илмининг айтишича, айримлари Курраи Арздан минг баробар улкан ва ҳаракат тезлиги замбарак ўқи тезлигидан етмиш баробар катта бўлгани ҳолда, интизомини бузмайди, бири иккинчисига тўқнашиб кетмайди, сўнмайди, шуълабахш моддалари туғамайди. Ўқиётганингиз астрономия фанининг маълумотига кўра, Курраи Арздан милён марта катта бўлган, милён йиллардан бери яшаб келаётган, бу мусофирхонаи Радаюнияда бир чироқ ва иситгич бўлган қуёшимизнинг давомли ёниб туриши учун ҳар куни Курраи Арз денгизларичалик мой, тоғларичалик кўмир ва ё мингта арзга тенг келадиган ўтин уюмлари лозимдирки, сўнмасин. Уни ва у каби улвий юлдузларни мойсиз, ўтинсиз, кўмирсиз ёндириб турган ва сўндирмаётган, ғоят баланд тезликда ҳаммасини бирга сайр эттириб қўйган, бирини иккинчисига тўқнаштирмаётган бир ниҳоятсиз қудратни ва салтанатни нурли бармоқлари билан кўрсатаётган бу коинот шаҳри муҳташамидаги дунё саройининг электр чироқлари ва уларнинг идораси, у мисолдан қай даражада катта ва мукаммал бўлса, сизлар ўқиётган ва ё энди ўқияжагингиз фанни электрик, миқёси-ла, бу машҳари аъзами коинотнинг Султонини, Мунаввирини, Мудаббирини, Сонеъини, у нурли юлдузларни шоҳид этган ҳолда, ўша даражада таниттиради, тасбиҳот-ла, тақдисот-ла севдиради, ибодат этгиради.
Ҳам, масалан: Шундай бир китобки, ҳар сатрида бир китоб инжа ёзилган ва ҳар калимасига инжа қаламлар ила бир сураи Қуръония жо этилган; ғоят маънодор ва барча масалалари бир-бирини қувватлантирадиган, котибини ва муаллифини фавқулода маҳоратли ва иқтидорли қилиб кўрсатадиган бир ажойиб мажмуа, шаксиз равишда ва кундуз каби, котиби ва мусаннифини камолоти-ла, ҳунарлари-ла қанай билдирса, таниттирса, "Мошоаллоҳ!.. Барокаллоҳ!.." жумлалари ила қандай қадрлатса, айнан шунингдек, бу коинот китоби кабирининг биргина саҳифаси бўлмиш замин юзида, биргина шакли бўлмиш баҳор фаслида уч юз минг айри-айри китоблар ҳукмидаги уч юз минг наботий ва ҳайвоний тоифаларни биргаликда, бир-бири ичида, янглишмасдан, хато қилмасдан, чалкаштириб юбормасдан, унутмасдан, мукаммал ва мунтазам, баъзан дарахт каби бир калимада бутун бошли бир қасидани, данак каби бир нуқтада эса, бир китобнинг бутун мундарижасини ёзишга бор-йўғи битта қалам ишлаганини кўзимиз билан кўриб турганимиз бу бениҳоя маънодор, ҳар калимасида кўп ҳикматлар бўлган бу мажмуаи коинот ва бу мужассам Қуръони Акбари Олам, мазкур мисолдаги китобдан қай даражада катта ва мукаммал ва маънодор бўлса, сизлар ўқиётган фанни ҳикматул ашё ва мактабда билфеъл ўқишга бошлаганингиз фанни қироат ва фанни китобат, кенг миқёслари ва дурбин кўзлари-ла, бу китоби коинотнинг Наққошини, Котибини, ўша даражада, ҳадсиз камолоти-ла таниттиради, "Аллоҳу акбар" жумласи ила билдиради, "Субҳоналлоҳ" тақдиси ила таъриф эттиради, "Алҳамдулиллаҳ" санолари ила севдиради.
Хуллас, бу фанлар каби, яна юзлаб фанлардан ҳар бири кенг миқёси ва ўзларига хос ойиналари-ла, дурбинли кўзлари ва ибратли назарлари-ла бу коинотнинг Холиқи Зулжалолини, исмлари билан бирга, билдиради, сифотини ва камолотини таниттиради.
Мана шу муҳташам ва порлоқ бир бурҳони Ваҳдонийят бўлмиш мазкур ҳужжатни дарс бериш учундирки, Қуръони Мўъжизул Баён такрор ва такрор
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضَ
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ
оятлари орқали Холиқимизни бизга таниттиради, дея у мактаб ёшларига дедим. Улар ҳам тамомийла қабул этиб, тасдиқ қилган ҳолларида:
"Ҳадсиз шукрлар бўлсин Роббимизгаки, том қудсий ва айни ҳақиқат бир дарс олдик. Аллоҳ сендан рози бўлсин!" дедилар. Мен яна дедим:
Инсон минглаб турли-туман аламлар ила алам чекадиган, минглаб турли-туман лаззатлар ила лаззатланадиган бир жонли машина ва ғоят ожизлиги устига яна сон-саноқсиз моддиймаънавий душманлари бўлган, ниҳоясиз фақирлиги устига яна ҳадсиз зоҳирий ва ботиний эҳтиёжлари бор, завол ва фироқдан тинимсиз зарба ейдиган бечора бир махлуқ экан, бирдан иймон ва убудийят ила шундай бир Подшоҳи Зулжалолга орқа қилиб, жами душманларига қарши бир таянч нуқтаси ва жамики ҳожотига мадор бўлгулик бир мадад нуқтасини топиб, хўжайинининг шарафи ва мақоми ила ифтихор этадиган одамлар каби, у ҳам бу қадар ниҳоясиз Қодийр ва Роҳийм бир Подшоҳга иймон ила суянса, убудийят ила хизматига кирса, ажалнинг ўлим эълонномасини ўзи учун тархис рухсатномасига айлантирса, нақадар мамнун ва миннатдор бўлиши, нақадар муташаккирона ифтихор этиши мумкинлигини қиёс этингиз.
У мактаб ёшларига айтганимдек, мусибатзада маҳбусларга ҳам такроран дейманки:
Уни таниган ва итоат этган, зиндондада бўлса, бахтиёрдир. Уни унутган, саройлардада бўлса, зиндондадир, бадбахтдир. Ҳатто бир бахтиёр мазлум қатл этилар чоғида бадбахт золимларга бундай деган: "Мен ўлмаяпман, балки тархис ила саодатга кетяпман. Аммо мен сизларни абадий ўлимга маҳкум кўраётганимдан сизлардан том интиқомимни оляпман... Ла илаҳа иллаллоҳ..." дея сурур ила руҳини таслим этган.
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَاْلأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ { يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ { وَمِنْ اٰيَاتِهِۤ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَاۤ أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ { وَمِنْ اٰيَاتِهِۤ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوۤا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِى ذٰلِكَ َلاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ { وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ وَاخْتِلاَفُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ َلاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ { وَمِنْ اٰيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاۤؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ َلاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ { وَمِنْ اٰيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاۤءِ مَاۤءً فَيُحْيِى بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذٰلِكَ َلاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ { وَمِنْ اٰيَاتِهِۤ اَنْ تَقُومَ السَّمَاۤءُ وَاْلأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ اْلأَرْضِ اِذَاۤ أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ { وَلَهُ مَنْ فِى