Kiçi Sözler
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَبِهِ نَسْـتَعِينُ * اَلْحَمْدُ ِللهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ وَالصَّلٰوةُ وَالسَّلاَمُ عَلٰى سَيِّدِناَ مُحَمَّدٍ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
Эй, доган! Сен менден бирнәче несихат сорадың. Сен эсгер боланың үчин эсгерлик тымсаллары билен дүзүлен шу секиз саны хекаяҗыгымы ве бирнәче хакыкаты небсим биле бирликде диңле! Чүнки мен хер кесден, әхли затдан бетер небсими несихата мәтәч хасаплаярын. Овал мен секиз аятдан пейдаланып, "секиз сөзүми" небсиме бираз узынрак гөрнүшде айдьшдым. Инди гысгача ве сада дил билен беян эдйәрин, ким ислесе, биле диңлесин!
БИРИНҖИ СӨЗ
"Бисмилләх" - хер бир хайрың башыдыр.(1) Биз хем сөзи илкибашда шондан башлаярыс. Эй, небсим, билип гой! Шу мүбәрек сөз ысламың нышаны болшы ялы бүтин барлыгың хем халы херкети билен вирди-зыбаныдыр (хемише гайталаян зикиридир).
(]) Аҗлуни, Кешфу'л-Хафа, 2/119 "Эбу Хурепреден (РА): Бисмилләхиррахмәниррахым билен башланмадык хер бир мөхүм иш берекетсиздир" диплип, гүррүц берилпәр. Айратын хем серет: Эбу Давуд, Эдеп 18; Ибн Маҗе, Ника 19; Муснет 2/309.
"Бисмилләхиң" нәхили әгирт эгсилмез кувватдыгына, нәхили түкениксиз кән берекетдигине дүшүнмек ислесеңиз, шу мысалы - хекаяҗыгы диңләң. Онда шейле дийилйәр:
Гадым эйямда Арап чөллерине чыкан хер бир адама хайсы хем болса бир улы тайпаның сердарының адыны гөтермек, онуң ховандарлыгыны алмак хөкман болупдыр. Эгер шейтсең, хәли-шинди габат гелйән гаракчыларың элинден хеләк болмарсың ве ишлериңе амал эдерсиң. Ёгса, ялңыз башың-а сан-саҗаксыз душманларың өңүнде перишан, битирмек ислән ишлериң янында болса, бичәре халда галарсың.
Ине, шейлеликде, ики киши сыяхат ниети билен чөле чыкяр. Оларың бири пәк йүрекли, кичи гөвүнли, бейлекиси терсине текепбирди. Хәсъетлерине гөрә, оларың кичигөвүнлиси бир тайпа сердары-ның адыны алды, бейлекиси болса алмады. Бир сердарың ховандарлыгындакы киши гезен еринде саг-саламат гезди. Ёлунда гаракчы душ гелсе "мен пылан сердарың ады билен гезйәрин" дийип аман галды. Хич бир гаракчы оңа азар бермәге хет эдип билмеди. Көпчүлигиң үйшен ерине, бир чадыра гирсе, шол ат билен хорматланды. Текепбир киши велин, сыяхатының тутуш довамында мүңбир белалара учрады. Мыдама горкудан галпылдап гезди, хемише дилегчилик этди. Хем хар болды, хем зар болды.
Ине, эй гедем небсим!
Сен хем ёла чыкан сыяхатчысың. Бу дүнйә-де мисли бир чөлдүр, сен мунда эҗизсиң ве чәксиз мәтәчсиң. Душманың хем, хаҗатларың хем түкениксиздир. Шо-нуң үчин, бу сәхраның Мәлики Эбедисиниң (эбеди эесиниң), Хакими Эзелисиниң (эзели хөкүмдарының) адыны сена эдин! Шейле этсең, әлемиң әхли дилегчиликлеринден ве хер бир хадысаның өңүнде горкудан яңа титремеден халас боларсың.
Хава, бу сөз шейле бир мүбәрек хазынадыр, ягны, сениң түкениксиз эҗизли-гиңи ве мәтәчлигиңи соңсуз гудрата ве рехмете етирер, Гадыры - Рахымың дергә-хинде эҗизлигиң ве мәтәчлигиң иң бир халанылҗак шепагатча өврүлер. Хава, бу сөзи сена эдинен хер кес дөвлете гуллук эдйән эсгер ялыдыр. Эсгер болса дөвлетиң адындан херекет эдер. Хич кимден чекинмез. Хер эден ишини "кануның ады билен, дөвлетиң ады билен" дийип эдер, хер бир зада дөз гелер.
Биз башда бүтин барлык өзүниң халы херекети билен "Бисмилләх" диер дийдик.
Айдалы, бир адам шәхериң әхли халкыны зор билен башга бир ере гөчүрсе ве олары меҗбуры ишлетсе, онуң өз ады, өз гүйҗи билен бу иши эдип билме-җеги саңа дүшнүклидир. Ол диңе дөвлетиң адындан херекет эдйәндиги, патышаның гүйҗүне аркаланяндыгы үчин бу ишлери пәсгелсиз башаряр.
Инди Алла Тагаланың ады билен херекет эдйән хер бир нәрсәниң гүйҗүне, гудратына сер салалың. Сиз хер әдимде гөрйәнсиңиз, дынным ялыҗак тохумлар өзлеринде әпет агачларың аграмыны гөтер-йәрлер, оларың даг ялы әгирт йүклерини галдырярлар. Чүнки хер бир агач "Бисмилләх" диййәр, рехмет хазынасының мивелеринден эллерини долдуряр, соңра олары бизе багш эдйәр. Хер бир боссан хем "Бисмилләх" диййәр. Гудраты Гүйчлиниң аклыңы хайран эдйән сачагында дүрли-дүмен леззетли ир-иймишлер, тәсин тагамлар бишип етишйәр. Сыгыр, дүе, гоюн, гечи кимин мүбәрек хайванлар хем "Бисмилләх" диййәр. Рехметиң берекети билен олар сүйт чешмесине өврүлйәрлер. Рысгал берениң адындан иң якымлы, иң арасса, дурмуш сувы кимин иймитлери бизе багш эдйәрлер. Хер бир агач, өсүмлик, юмшаҗык отларың йүпек ялы нәзиҗек көклерине ченли "Бисмилләх" диййәр; олар йылчыр дашы, гаты топрагы ярып чыкярлар. Хер бир зат "Алланың ады билен, Рахманың ады билен" диййәр ве Онуң эмрине боюн боляр.
Хава, агач
шахаларының өсүши, миве берши, йылчыр дашы ве гаты топрагы яран көклериң беркәп
яйрайшы, кәбириниң болса ериң ашагында хасыл берши, нәзик япракларың гүйчли
гызгына гаршы дуруп* ниче айың довамында шол бир терлигини саклаиышы
теоигатчыларың акыл сатмаларына шарпык чаляр. Оларың көр гөзлерине
бармагыны дүртйәр ве шейле диййәр: "Иң гаты берклик ве гызгын эпгек хем Онуң
эмри билен херекет эдйәндипги үчин, йүпек ялы юмшак көклер Мусаның хасасы кимин:
فَقُلْناَ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَر َ
(2) Немрут Хезрети Ыбрапым алейхиссаламы ода атдыранда Алла Тагала: "Эй, от, сен Ыбрайыма салкынлык, саламатлык бол!" буйругыны берйәр. (Энбия, 69).
эмре табын болуп, ол дашлары ярярлар. Пергамент кагызы ялы юка, нәзик япракларың хер бири Ыбрайым Алейхыссаламың агзалары кимин, аташ сачан гызгынлыга гаршы:
يَا نَارُ كُونِى بَرْداً وَسَلاَماً
(3) Хз. Муса алейхиссаламыц сувсуз галан ковмы үчин Алла Тагаладан сув дилмеги билен Алла оца: - Биз айгпдык: - Хасац билен гаялары ур - дипди ве шол бада гаялардан хер бир пгайпа үчин 12 гөзбашдан сув гайнап чыкды. (Бакара, 60.)
аятыны окаярлар." Гөршүңиз ялы, хер бир зат дуркы билен "Бисмилләх" диййәр. Олар Алланың ады билен, Алланың ныгматларыны бизе хөдүрлейәрлер. Биз хем "Бисмилләх" диймелидирис. Алланың ады билен бермелидирис, Алланың ады билен алмалыдырыс. Шейле хем, Алланың ады билен бермейән гапыл ынсанлардан хич бир зат алмалы дәлдирис.
Совал: Бир миве сатын алсак, хакы-катда диңе арачыллык эдйән дайхан бизден онуң бахасыны талап эдйәр. Эмма мүлкүң асыл эеси болан Алла Тагала бизден нәме ислейәр?
Җогап: Хава, ол хакыкы ныгмат бери-җи, бизден гыммат баха ныгматлара, маллара гайтаргы хөкмүнде үч зады талап эдйәр.
Бири зикир (Аллахың адыны ятламак), бири шүкүр, бири пикирдир.
Башда: "Бисмилләх" зикирдир.
Ахырда "Элхамдүлилләх" шүкүрдир.
Арасында "Бу аклыңы хайран эдйән, гымматлы ныгматларың Ахадың ве Самадың гудратыдыгына, оларың бизе берлен аҗайып совгат ве рехметдигине дүшүнмек" пикирдир.
Бир патышаның гыммат бахалы совгадыны саңа говшуран бир мисгин адамың аягыны өпүп, совгадың хакыкы эесини танамазлык нә дереҗеде самсыклыкдыр. Захыры мүн'имлери (гөрнүп хайыр эденлери) тарыплап, сөйүп Мүн'ими Хакыкыны (хакыкы ныгмат бериҗини) унутмак ондан-да мүң дереҗе акмаклыкдыр.
Эй, небсим! Бейле акмак болмак ислемесең:
Алланың ады билен бер...
Алланың ады билен ал...
Алланың ады билен ишле...
ИКИНҖИ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ
(4). Мүьмин шол адамдыр ки, гайыба ынанар. (Бакара, 3) Иманыц баш шерти Алла ве ахырет ялы гөрүнмейән хусуслара иман этмекдир.
Иманда нәхили бейик багтың ве ныгматың, нәхили улы леззетиң ве рахатлыгың бардыгыны билейин дийсең шу мысалы хекаяҗыгы диңле.
Бир вагт ики адам хем гезеленч хем сөвда үчин сыяхата гидйәрлер. Оларың бири текепбир, бетбагт киши боланы үчин бир ёлы, бейлекиси худайхон, багтыяр киши боланы үчин башга ёлы сайлаяр ве ёла дүшйәрлер. Текепбир адам менменлиги хем~де гөвнүчөкгүнлиги үчин умытсызлы-гының җезасы хөкмүнде өрән бир эрбет юрда дүшйәр. Гөрсе, әхли ерде эҗиз бичәре бенделер сүтемкәр адамларың элинден, төвереклериндәки йыкгынчылыклардан дады-перят эдйәрлер. Онуң гөзлери чар тарапда диңе шейле эҗирли ягдайы гөрйәр. Тутуш юрт дуршуна ясхана меңзейәр. Ол бу сүтемлери ве эйменчликлери дуймазлык үчин серхошлыга йүз урмакдан башга чәре тапмаяр. Чүнки хер кес оңа ят ве душман гөрүнйәр. Хер әдиминде душ гелйән гөзлери яшлы етимлер хем бу эйменчликлериң үстүне. Бу чыдамсыз ягдайда оңа выжданы хем азап берип башлаяр.
Бейлеки киши болса терсине, акйүрекли, худайхон, арасса ахлаклы адам боланы үчин үйтгешик овадан бир юрда дүшйәр. Ол баран еринде әхли кишиниң хошвагтлыкда, шатлык-шагалаңда яшаянды-гыны гөрйәр. Аллаха мухаббетлеринден хер кесиң кейпи чаг, даш төверек зикир-ханалар... Габат гелен хер адам оңа дост ве гарындаш болуп гөрүнйәр. Бүтин юрт оңа алкышлар ве таңрыялкасынлар айдяр. Әхли халк эрканалыкда ве хошвагтлыкда яшаяр. Чар тарапда улы тойлар тутуп, шадыян гезйән адамлара гөзүң дүшйәр. Диңе ширин сазың, депрегиң сеси эшдил-йәр. Озалкы багтыгараның хем-ә өзүниң, хем төверегиндәки илатың элемлер (азап) гөрмегиниң терсине, бу багты гетирениң хем өзи хем дашындакы әхли адамлар шатлык-шагалаңда, улы буйсанчда яшаярлар. Үстесине онуң эден сөвдасы хем оңупдыр. Ол Аллаха шүкүр эдйәр. Соңра ол адам юрдуна долананда өзи билен ёла чыкан бейлеки кишә габат гелйәр. Онуң агыр халыны гөрүп шейле диййәр:
"Бай-бов, сен дивана болупсың. Ичиң-дәки эрбетликлер дашыңдан әшгәр гөрнүп дур. Шонуң үчин сен гүлкини - агы, эрканалыгы - гаракчылык ве талаңчылык дийип хасаплаярсың. Аклыңа айлан, калбы-ңы тәмизле, гой, сениң назарың өңүнден матам пердеси сырылсын. Гөзлериң хакы-каты гөрсүн. Себәби иң бир адыл, мерхеметли, раятпервер, ынтызампервер (тертип-дүзгүнли), шевкетли бир хөкүмдарың юрдунда, өсен ве кәмил дөвлетде сениң пикир эдишиң ялы ягдай болуп билмез.
Елдашының бу айданларындан соңра бетбагт киши аклына айланяр. Недамат (пушман) эдйәр. "Хава, мен кейпи-сапаның ышкында дивана болдум. Таңрыялкасын, мени җәхеннеми халдан халас этдиң" диййәр.
Эй, небсим! Билип гой, оларың илкин-җиси капырдыр я-да гафлатдадыр. Үсте-сине-де гапыл хем гүнәкәрдир. Бу дүнйә онуң гөзүне бир матамхана, тутуш җанлы-җандарлар болса айралык ве зоваллар шарпыгындан аглаян етимлердир. Онуң гөвнүне хайван-у-ынсан хич зада аркаланып билмейән, аҗал пенҗеси билен парчаланян бичәрелердир. Даглар ве деңизлер кимин бейик барлыклар хем онуң үчин рухсуз, горкунч затлардыр. Ине, шулар ялы көп элем чекдириҗи, эзиҗи, горкунч дуйгуларындан, күфүринден ве ёлдан азашма-гындан яңа рухы эзъет онуң ичиндедир. Бейлеки адам болса иманлыдыр. Алла Тагаланы тананы ве ыкрар эдени үчин онуң гөзүне бу дүнье зикрханайы Рахман, ынсан-у-хайваның тәлимгәхи, ынс-у-җының сынаг мейданыдыр. Дүньеден өтен әхли хайванат ве ынсаныет болса азатлыга етенлердир. Олар өз везипелерини битирип, өмүрлерини өтүрерлер, бу дарыл-паныдан (өтегчи дүнйәден) рухы хошаллык ичинде, гохсуз-галмагалсыз, говгасыз-урушсыз бейлеки бир әлеме гидерлер. Гой, оларың ерине башгалар гелсинлер, борч ве везипелерини берҗай этсинлер. Әхли хайванат ве ынсаныет үчин бу дүнйә инмек гуллуга алынмакдыр, өзүне табшырлан везипәниң башына атлы-яраглы гелмекдир. Бүтин җанлы-җандарлар гуллукдадыгына бегенйән эсгерлер, догручыл ве эденинден хошал гуллукчьшардыр. Бу әлем җахандан эпцщлйән овазлар болса, бир ише башлаҗак боляның зикир чекмеси ве тесбих санамасы, я-да иши гутарандыгы үчин шүкүри ве рахатланмагы, я-да хөвес билен ишлемегиниң кейпинден дөрән нагмаларыдыр. Бүтин барлык ол мүъминиң назарында Сейиди Кериминиң ве Мәлики Рахымы-ның сөйгүли хызматкәрлеридир, хабыбы гуллукчыларыдыр, ширин китабыдыр. Ине, шейле якымлы, бейик ве датлы хакыкатлар имандан дөрейәндир.
Диймек, иман Туба-йы җеннетиң (җеннетдәки Туба агаҗы) тохумыны гөтер-йәр. Имансызлык болса, Заккуму-Җәхен-немиң (җәхеннемдәки Заккум агаҗы) тохумыны саклаяр.
Диймек, саламатлык ве асудалык ял-ңыз ысламыетде ве имандадыр. Шонуң үчин элмыдам:
(5) Ыслам динини ве кәмил иманы бизе несип эден, Аллаха шүкүр! диймелидирис.
اَلْحَمْدُ للهِ عَلَى دِينِ اْلاِسْلاَمِ وَكَمَالِ اْلاِيَمانِ
диймелидирис.
ҮЧҮНҖИ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يَاۤ اَيُّهَا النَّاسُ اعْـبُدُوا
(6) Эй, адамлар! Сизи ве сизден өцкүлери ярадан Реббщизе гуллук эдиц!.. Бакара - 21.
Ыбадатың нәхили улы бәхбитдигине, багтдыгына, терсине, пыссы-пуҗурлыгың ве песлигиң нәхили улы зыяндыгына ве хеләкликдигине дүшүнмек ислесең, шу мыс.алы хекаяҗыга бак, оны диңле:
Бир вагт ики эсгер узак бир шәхере гитмек үчин буйрук алярлар. Олар тә ёл икә бөлүнйәнчә биле гидйәрлер. Ёлайыртда дуран бир адам олара шейле диййәр:
"Сагдакы ёл ховпсуздыр. Мундан гиденлериң онусындан докузсы улы пейдалар газанып, рахатлык гөрер. Солдакы ёл болса, бәхбитсиздир. Муны сайланларың онусындан докузсы зыянда галар. Бу ёлларың узын-гысгалыгы деңдир. Оларың диңе бир тапавуды бар: дүзгүнсиз, хөкүмет-сиз сол ёлуң ёлагчысы ёл азыксыз, ярагсыз эли бош гидер. Ол эмели еңиллик ве ялан рахатлык тапарс Берк дүзгүн сакланян саг ёлы сайлан ёлагчы болса, ёл азыгындан долы хорҗуны ве хер бир душмана гаршы уланмак үчин берлен яраг-эсбабы гөтермәге меҗбур боляр. "
Бу ёл гөркезиҗи адамың сөзүни диңлән ики эсгериң багтыяры сага гидйәр. Аркасына бир батман йүкли хорҗуны атяр, эмма калбы велин, мүңлерче батманлык горкы ве ховплардан халас боляр. Бейлеки бетбагт адам болса, гуллугы инкәр эдйәр, дүзгүн-нызама табын боласы гелмейәр ве сол яна гидйәр. Элбет, ол киши гөвресини бир батман йүкден халас эдйәр, эмма рухы велин, мүңлерче батманлык горкулар ве эзъетлер ашагьшда галяр. Тутуш ёлуның довамында хер өңетенден дилегчилик эдип, сәхел хадысадан титрәп, сәхел ховпдан сандырап ёл сөкйәр. Тә барҗак мензилине етинчә, хорлук яманыны гөрйәр. Баран еринде хем асылык, гачгаклык җезасыны аляр.
Эсгерлик дүзгүн-нызамыны берҗай эден, ёл азыгыны ве яраг-эсбабыны үпҗүнләп сага гиден киши болса, хич кимиң миннетини чекмән, хич кимден ховатыр этмән, калбы рахат, выжданы пәкликде ёлуны гечйәр. Арзылы шәхере етйәр. Өз везипесини ак йүрекли ерине етирен бу намыслы эсгер баран еринде хем мынасып сылагланяр.
Ине, эй, асы-кечҗал небис! Билип гой, ол ики ёлагчының бири Алланың буйрукларыны берҗай эден, бейлекиси болса асы ве бетнебис ынсанлардыр. Ол ёл хем дурмуш ёлудыр. Ягны, ол ёл рухлар әлеминден гелип, габырдан гечер ве ахырете етер. Ол азыклы хорҗун билен яраг-эсбап хем ыбадат ве таквалыкдыр. Ыбадатың чендан гөрәймәге кынчылыгы хем бар. Эмма онуң хакыкатында шейле бир рахатлык ве еңиллик бардыр, хат-да оны тарып этмегем мүмкин дәл. Чүнки, гул өз намазында:
اَشْهَدُ اَنْ لاَ لِلَهَ اِلاَّ اللهُ
(Эшхеду энла илахе иллаллах...) ягны: Ондан башга Халык (Ярадан) ве Реззак (рызк берен) ёкдур! Зыян ве пейда Онуң элиндедир. Ол хем Хәкимдир, бидерек ере бир иш этмез, хем Рахымдыр, хайыр ыхсаны, мерхемети улудыр дийип, ыгтыгат эдйәндиги үчин хер бир затда Рахмет хазынасының гапысыны тапар ве оны дога билен ачар. Хер бир зады өз Раббиниң эмрине табын гөрер. Раббине сыгынар. Төвекгеллик ве умыт билен Оңа даянып, хер бир бела-бетерден горанар. Иманы оңа ыгтыбарлы ынам берер.
Хава, хер бир чын гөзелликлер кимин, эдерменлигиң хем гөзбашы имандадыр, Аллаха гуллук этмекдедир. Хер бир гүнә ве песлик кимин, бигайратлыгың гөзбашы хем имансызлыкдадыр.
Хава, сапйүрекли, бир намазхон гулы Ер шары ярылып, партласа, әхтимал горкузмаз. Белки, ол муңа тәсин Гудраты Самедание хөкмүнде хайран галып середер. Эмма шөхратлы акылдар сайылан имансыз, фасык философ болса, гөкдәки гуйруклы йылдызы гөрүп, ерде галпылдар. "Бәх, бу өз башына чавуп гелйән йылдыз Ер билен чакнышаймасын?" дийип, ала-басга галар.(7)
(7) "Галилей" диен йылдыз 1910-нҗы йылда Ере якын гечен вагтында, Америка ховсала дүшүп, көп киши гиҗе өплерини ташшп, көчеде отурыпды.
Хава, ынсаның мәтәчлиги ченсиз көпдүр, эмма сермаясы чигидиң габыгы ялы аздыр„. Ченсиз белаларың өңүнде гүйч-кувваты хем хичдир... Чүнки, ынсаның сермая ве гүйч-кувватының чәги элиниң етен ерине ченлидир. Эмма, ынсаның арзув-умытларының, ислеглериниң, чекен азапларының ве учран белаларының чәги хыялы-ның ве гөзүниң етен ерине ченли гиңдир. Шейле эҗиз, гарып, бичәре ынсаньщ рухуна ыбадатың, төвекгеллигиң, төвхидиң ве теслимиң нәхили улы пейдадыгыны, багтдыгыны, эшретдигини, ныгматдыгыны батыл болмадыклар гөрер, аңлылар аңлар.
Билшимиз ялы, хер ким өзүне бәхбитли ёлы сайлар, хат-да онуң бәхбитлилик әхтималлыгы нәгүмана болса-да, умыт эдер шол ёлы сайлар. Бизиң сөхбетини эдйән Аллаха гуллук этмек ёлы иң бәхбитли ёл болуп, онуң бәхбитлилик әхтималлыгы ондан докуза деңдир. Бу ёл эбеди багтлылык хазынасына элтер. Эмма пыссы-пуҗурлык ве сефахет (харамлык) ёлы болса - хатда фасыгың боюн алшы ялы - пейдасыз ёлдур. Бу ёлуң зыянлыдыгы бейледе дурсун, ондан докуза дең әхтималлыгы билен ол эбеди багтыгаралыга ве хеләкчилиге элтер. Мунуң шейледиги иҗмаъ ве теватур дереҗесинде, сан-саҗаксыз әхли ихтисасың ве әхли мушахедениң шаятлыгы билен субут эдилендир хем-де әхли зевк ве әхли кешфиң хабар берен хакыкатыдыр.
Нетиҗеде: Ахыретде-де, шу дүнйәде-де багтлылык ыбадатда ве Аллахың гулы болмакдадыр. Шонуң үчин биз
элмыдама: (8)
اَلْحَمْدُ للهِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالتَّوْفِيقِ
(8) Бизе иманы ве боюн болмагы несип этдирен, Аллаха шүкүр
диймелидирис ве мусулмандыгымыза шүкүр этмелидирис.
ДӨРД ҮНҖИ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اَلصَّلاٰةُ عِمَادُ الدِّينِ
(9) "Намаз - диниц сүтүнидир... "Мухаммет пыгамберимизиц (саллаллаху алейхи веселлем) хадысларындан.
Намаз ненеңси гымматлы ве мөхүмдир хем-де арзан ве сәхелче зәхмет билен газаныляр. Намазсыз адамының ненеңси дивана ве ярамаз хала дүшйәндигини ики икиниң дөрт болшуны билшиң ялы билмек ислесең, шу мысалы хекаяҗыга бак, оны диңле:
Бир заман бир улы хәким ики хызмат-кәриниң хер бирине йигрими дөрт алтын пул берйәр ве олары ики ай узаклыкдакы хас овадан башга бир мүлкүне яшамага гөндерйәр. Хәким олара: "Шу пуллары ёл харҗы ве билет үчин совуң. Галанына месген тутан ериңизде герек болан кәбир затлары аларсыңыз. Бир гүнлүк ёл йөресеңиз, бир станция бардыр. Ондан аңры ислесеңиз машын билен, я-да гәми, отлы, учар билен хем гидип билерсиңиз. Пулуңы-за гөрә сайлаң" диййәр.
Хызматкәрлериң икиси хем хәкимиң айданларьшы диңләп, ёла дүшйәрлер. Оларың бириси өңденгөрүҗи, багтыярды. Ол станция барянча, пулуны диңе зерур болан затлара совяр. Галан пулуна болса, хоҗайы-нының говнүнден турайҗак сөвдалар эдип, гирдеҗилер газанып, бир пулуны мүң эдйәр.
Хызматкәрлериң бейлекиси акылсыз, бетбагт боланы үчин станция етйәнчә, йигрими үч алтын пулуны совяр. Оны хумарлы оюнлара ве бейлеки дерек тутмаҗак затлара харч эдйәр. Янында екеҗе алтын пулы галяр. Ёлдашы оңа: "Эй доган,.сен галанҗа пулуңа бир билет сатын ал. Ёгса бу узак ёлда паю-пыяда ве ач галарсың. Бизиң Эйәмиз керемлидир (сахыдыр); белки ол саңа мерхемет эдер, сениң бу гүнәңи багышлар. Сени хем учара мүндүрерлер. Бир гүнүң ичинде бармалы еримизе етерис. Егса, бу чөлде ики айлап ач-сувсуз, еке өзүң пыяда гитмәге меҗбур боларсың" диййәр.
Эгер шу адам ёлдашының дөвлетли маслахатыны диңлемән, галанҗа пулуны хем учара билет алмагың дерегине харам кейпе совайса, онуң акмак хем бетбагтдыгыны иң бир дүшүнҗесиз адамам аңламазмы? Элбетде, аңлар.
Ине, эй, бинамаз адам! Эй, мениң намазы халамаян небсим!
Ол хәким Раббимиздир, Халыгымыздыр. Ол ики хызматкәр ёлагчыларың бириси диндардыр, намазыны хөвес билен окар; бейлекиси болса, гапыл, бинамаз ынсандыр.
Ол йигрими дөрт алтын пул болса, йигрими дөрт сагатдыр, адамың гүнделик өмрүдир. Ол хас гөзел мүлк хем җеннетдир. Ол станция габырдыр. Ол сыяхат болса, адамзады габра, хашра, эбедиете элтйән бешер ёлагчылыгыдыр. Ол узак ёлы хер ким өз амалына, таквалык кувватына гөрә, хер хили гечер. Таквалар әхлиниң бир кысмы бу мүң йыллык ёлы йылдырым чалтлыгында гечер. Бейлеки бир кысмы элли мүң йыллык ёлы эдил хыялдакы ялы, бир гүнде гечер. Куръаны-Азымүшшан бу хакыкаты ики аятында гөркезйәр.(Ю)
(10) Алла, дүнйәниң ишлерини асмандан доландырар. Соңра ол ишлер, сизиң хасабыцыза гөрә, мүц йыла дец болан бир гүнүц довамында Оца аян болар (Сежде, 5). Мелеклер ве Рух, җеми 50 мүц пыла дец болан бир гүнүц довамында Оңа галар (Меарич,4). Алла Тагаланың аршда карар кылмагы "дынч алмак" манысында кабул эдилмән, шилери тедбир этмек үчиндир. (Тедбир: бу ишиц соцкы нетиҗесини, ахыретини гөрүп йөретмекдир.) Алла Тагала дүнпэниц шилерини ёкардан доландырар, соцра хер бир иш Онуц Өзүне доланып гелер ве соңланар. Булар дице Алланыц ылмында дурнуклы болуп галар. Эмриц инип-чыкмагы шейле бир гүнде болар велин, ынсанларың хасабына гөрә мүц йылдыр. "Меарич" сүресиндәки аятда болса, 50 мүц йыла чекйән гүнүц гөрнүшл§ринден хем сөз ачыляп. Дипмек, мүц пыл оийилмеги*я мысал ёлы билен, я-оа кэбир тесвирҗилериң айдышына гөрә, "мүң" сөзи бу ерде узак мөхлети ацладяр.
Ол билет болса намаздыр. Тәрет кылмак билен бирликде, бәш вагт намазыңы җемлесең, хеммеси бир сагатдан узага чекмез.
Йигрими үч сагадыны шу гысгаҗык дүнъеви дурмуша багш эдип, ол соңсуз, эбеди дурмушына бир сагадыны хем дөзмейән адам ненеңси зыяна галар, өзүне зулм берип, акыла сыгмаян херекет эдер. Меселем, мүң адамьщ шәрик болян лотарея ойнуна ярым байлыгыңы сарп этмеги макул гөрйән болсаң, онда сениң газанмак әхтималлыгың мүнден бирдир. Хачанда йүзде тогсан докуз әхтималлыгы билен бәхбит газаньш, хайыр гөрҗек болуп дурка, йигрими дөрт байлыгының екеҗе бирини эбеди дурмуш үчин сарп этмейән адамың, акыла сыгмаҗак херекет эдйәндигини, ненеңси аклындан азашандыгыны өзүни азда-кәнде акылы еринде сайян аңламазмы?
Намазда рухуң, калбың ве акылың гөр, нәхили улы рахатлыгы бардыр. Ол сениң бедениң үчин хем о диен агыр иш дәлдир. Шейле хем намаз окаян адамың адаты дүнъеви амаллары ягшы ниетлилиги үчин ыбадата өврүлер. Нетиҗеде, ол тутуш өмүр сермаясыны ахырет хасабына гечирип билер. Башгача айтсак, паны өмрүни бакылашдырар.
БӘШИНҖИ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ
(11) Алла, хакыкатдан-да, таквалар билендир, ол таквалар болса, ягшылык ве ыхсан эдйәняердир... (Нахл, 128).
Намаз окамагың ве улы гүнәлерден сакланмагьщ ынсаньщ нә дереҗеде хакыкы везипесидигини, ынсаньщ асыл болшуна лайыкдыгыны, адамзадың ярадылышының манысыдыгыны гөрмек ислесең, шу мысалы хекаяҗыга бак, оны диңле:
Сеферберлик (харбы мобилизация) вагтында бириси тәлимли везипепервер бейлекиси болса тәзе гелен, өвренҗе небсе-вүр болан, ики эсгер бир отрядда биле боляр экенлер.
Везипепервер нөкер тәлиме ве җихада үнс берйәрди, азык ве норма хакында хич алада этмейәрди. Чүнки ол өзүни ийдирмек, эсбапларыны бермек, хасса болса кеселини беҗермек, хат-да зерур халда ийҗегини агзына тутуп бермеге ченли дөвлетиң везипесидигине аклы етйәрди. Өзүниң асыл везипесиниң тәлим ве җихатдыгыны бил-йәрди. Йөне, ол азык ве эсбап ишлеринде ишлейәрди. Газан гайнадяр, мейдан нахар гапларыны ювяр, дашаяр. Ондан "Нәме иш эдйәрсиң?1 дийип сорасалар, ол Тара бокур-дак үчин газанч эдйәрин" диймейәр, "Дөвлетиң табшырыгыны берҗай эдйәрин" дийип җогап берйәр.
Бейлеки шикемпервер - диңе гарны-ның аладасындакы өвренҗе нөкериң болса тәлим хем, уруш хем первайына дәлди. "Бу затлар дөвлетиң иши. Маңа нәме?" диййәрди. Мыдама өз гарныны доюрмагың аладасында халлан атярды, отряды ташлап, базара гидйәрди, алыпсатарлык эдйәрди. Бир гүн тәлимли ёлдашы оңа шейле дийди:
"Эй, доган, сениң асыл везипәң харбы тәлим ве сөвешмекдир. Сени бу ере шонуң үчин ибердилер. Патышаха ынан, оңа даян. Ол сени ач гоймаз. Бу онуң везипесидир. сен велин, бир эҗиз пакырсың, ислендик ерде өзүңи экләп билмерсиң. Хәзир уруш ве сеферберлик вагты. Шонуң үчин саңа гачгак дийип, җеза берерлер. Гөршиң ялы, ики саны везипе гөрүнйәр.
Оларың бири патышаның везипесидир. Биз патышаның табшырыгыны берҗай эдерис, ол болса бизиң ийҗегимизи, гейҗе-гимизи берер.
Бейлекиси болса бизиң өз везипәмиздир. Патыша ховандарлык эдип көмек берер, биз болса түргенлешерис ве сөве-шерис."
Эгер, ол башына гиден бибаш эсгер өз җихатлы, дүзгүн нызамлы ёлдашына гулак салмаса, онуң ненеңси бела-бетерлере учраҗагыны гөз өңүне гетирйәрмиң?!
Ине, эй, мениң бипарх небсим! Ол ховсалалы тәлим мейданы бу дагдагалы башагай дүнйәдир. Ол отрядлара бөлүнен гошун болса, адамзат җемгыетидир. Ол отряд болса, шу асырың мусулман җемагатыдыр. Ол ики эсгериң бири диниң парзларыны долы ерине етирмек, улы гүнәлерден дашда дурмак ве гүнә этмезлик үчин небис ве шейтан билен гөрешйән таква мусулмандыр. Бейлеки эсгер хакыкы рызк берен Аллаха төхмет атмага ченли дереҗеде, өз экленҗиниң аладасында галып, парз ишлери терк эдип, рызк угрунда душ гелен гүнә ишлерден гачмаян, зыяна галан фасыкдыр.
Ол тәлим ве дүзгүн-нызам болса илки башда намаз-ыбадатдыр. Ол сөвеш болса, небсе ве бош мейиллере, җын хем ынс шейтанларына гаршы гөрешдир. Нетиҗеде, гүнәлерден ве ахлакы хая-шерим ишлерден өзүңи даш тутуп, калбыңы хем-де рухуңы эбеди хеләкчиликден халас этмекдир. Ол ики везипәниң бири - бизе өмүр берен Алланың бизиң рызкымызы бермегидир. Бейлекиси, ягны, бизиң везипәмиз болса, бизи ярадана ве рызк берене бенделик эдип ялбармакдыр. Оңа төвекгеллик эдип, ынам этмекдир.
Хава, бизе иң бир аҗайып Самеданы сунгат ве иң тәсин Реббаны бир хикмет болан дурмушы ким берен болса, бизи ким ярадан болса, рызк билен эклеҗек-де, оны довам этдирҗек-де Олдур. Башгача болуп билмез! Делил гетирейинми? Сын эт, иң эҗиз, иң акылсыз җандарлар бол хем говы иймитленйәрлер (мивә дүшен гурчуклар ве балыклар ялы). Иң оңат рызк - иң гүйчсүз, иң нәзик ярадыланларыңкыдыр (яңы дүнйә инен җандарлар ве чагалар ялы).
Хава, рызка етмегиң гүйч-гайрат ве ыгтыяр билен болмаяндыгына, гайта терсине эҗизлик хем гүйҗи песлик билен ол рызка етилйәндигине дүшүнмек үчин балыклар билен тилкилери, яңы дүнйә инен җандарлар билен йыртыҗылары, агачлар билен хайванлары деңешдирип гөрмек етерликдир.
Диймек, гүзеран үчин намазыны терк эден адам сөвеш вагты сөвеш мейданыны ташлап, базарда дилегчилик этмәге отурана меңзәр. Эмма намаз оканыңдан соңра, башгалара йүк болмазлык үчин Җенабыреззакы-Керимиң рехметинден дөрейән рызкың угрунда болмак хас гөвнеҗайдыр, мертликдир хем-де ыбадатдыр.
Ынсан өз дурмушының дүйп мазму-нына акыл етирйәр. Ынсаның ыбадат үчин ярадыландыгына онуң тебигаты ве рухы дуркы шаятлык эдйәр. Себәби, адам шу дүнйәдәки яшайышына зерур болан амал ве гудрат тайындан иң пес бир серче гушуча-да болуп билмез... Эмма, ынсан өзүниң ылмылыгы ве пакырлыгы билен рухы дурмушы ве ахырети үчин ыбадат этмек хем-де Худая ялбармак җәхтинде хайванатың солтаны ве хөкүмдарыдыр.
Диймек, эй, небсим! Эгер сен дүнъеви дурмушы ахыркы максат эдинсең, онуң угрунда йүврүп-ёртуп ишлесең, шол кичи серче гушы мысалы боларсың.
Эгер ахырети ятлап, о дүнйәңи газанмагы ахыркы максат эдинсең, бу дурму-шьщы ахырет үчин себәп ве экин мейданы-на өвүрсең ве шоңа гөрә иш этсең, шол вагт хайванатың улы бир хөкүмдары хөкмүнде боларсың. Бу дүнъеде хем Алла Тагаланың мәхрибан, ныяздар бир гулы, гадырлы ве хорматлы мыхманы боларсың. Ине, саңа ики ёл. Исләниңи сайлап билерсиң. Товпык ве хидаяты Эрхамүррахымыңдан - иң мерхеметли Алладан исле...
АЛТЫНҖЫ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ اللهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
(12) Шейлеликде, Алла мүъминлере җанларыныц, малларының дерегине сылаг хөкмүнде җеннети багш эдпәр... (Тоба, 111).
Небсиңи ве малыңы Алла Тагала сатмак хем-де Оңа гул болмагың, эсгер болмагың нә дереҗеде газанчлы сөвдады-гьша, нә дереҗеде бейик бир мертебедигине дүшүнмек ислесең, шу мысалы хекаяҗыгы диңле:
Бир заман бир патыша өз раятындан ики адамың хер бирине аманат бир мүлк берйәр. Ол мүлкде фабриклер, гыммат бахалы машынлар, ат, яраг-эсбап кимин дүрли затлар бар экен. Эмма галагоплы бир уруш заманы болансоң, хич бир зат дурнуклы дәлди, я йыкылып бербат болҗак, я-да үйтгәп гитҗекди.
Патыша ол ики адама ягшылык ве рехим-шепагат эдип, оларьщ яньша керемли везирини гөндерйәр. Патыша җуда мерхеметли перман билен олара шейле йүзлен-йәр:
"Элиңиздәки аманат беренлерңми маңа сатың. Олары сизиң үчин горап саклайын. Бихуда зая болмасын. Уруш гутарандан соңра ене сизиң өзүңизе өңкүсинден хем говы ягдайында гайтарып берерин. Хакыкатда ол сизе аманат берлен малдыр, шейле-де болса мен оңа ёкары баха төлеҗек. Ол фабриклердәки машынлар, энҗамлар мениң адым билен ве янымда ишледилҗек. Бир пулуңыз мүң болар, гирдеҗи гирер. Ол газанҗы-да тутушлыгьша өзүңизе берҗек. Сиз эҗиз ве пакырсыңыз. Ол әгирт улы ишлериң хараҗатларыны чекип билмерсиңиз. Бу ишиң әхли хараҗадыны ве гараматыны өз үстүме алярын. Гирдеҗилери, пейдалары сизе берҗек хем-де парахатчылык заманына деңич элиңизде галдырҗак. Ине, сизе бәш мертебе пейда үстүне пейда!
Аслында гөрйәнсиңиз, хәзир хич ким элиндәки зады өзи горап саклап билмейәр. Эгер, сиз хем олары соңра маңа сатмасаңыз, бейлекилер кимин элиңизден гидерерсиңиз ве улы пулдан махрум галарсыңыз. Ол гыммат бахалы гөзел энҗамлар, бу өлчег терезилери, ол уланылмалы аҗайып магданлар уланьшманлыгы үчин бүтинлей гымматыны гачырарлар. Хем ёлбашчылык этмек, хем горап сакламак күлпети башыңыза дүшер. Үстесине-де аманада хыянат җезасыны чекерсиңиз. Ине, сизе бәш эссе зелел үстүне зелел. Олары маңа сатмак диймек, маңа эсгер болуп, мениң адым билен иш этмек диймекдир. Сиз йөнекей бир есир ве башы бозуклар болмагың дерегине, белент мертебели патышаның хас ве азат бир гуллукчы эсгерлери боларсы-ңыз."
Шу якымлы сөзлери ве перманы диңләнлеринден соңра ол ики адамың акыллысы шейле дийди:
"Баш үстүне, мен улы хөвес билен олары сизе сатарын. Хем муңа мүң гезек шүкүр эдерин."
Бейлеки гедем болса, Фырагун кимин небисҗең, текепбир, мейхор, адам; гөйә мүлкде эбеди галҗак кимин, дүнйәниң гох-галмагалларындан, дагдагаларындан хабарсыз: "Ёк, патыша ким болупдыр? Мен мүлкүми сатҗак дәл, кейпи-сапада яшаҗак!" дийди.
Аз вагтдан соңра биринҗи адамың шейле бир мертебеси бейгелди, хер ким оңа гөзигидиҗилик билен серетди. Ол патышаның лутфы билен хас гөзел көшкде багтлы дөвран сүрүп яшады. Бейлекиси болса шейле бир хала гирифдар боляр - хер ким оңа гынаняр, эмма, "Оңа гереги хем шол" диййәр. Чүнки эден хатасы себәпли, хем багтлы дөвраны, хем-де мүлкүни йитирйәр. Үстесине-де җеза ве азап чекйәр.
Ине, эй, мениң хөвесден долы небсим! Шу мысалың дүрбүси билен середип, хакыката догры дүшүн! Ол патыша, эзели, эбеди Солтан болан Реббиң, Халыгыңдыр.
Ол мүлклер, машынлар, энҗамлар, мизан терезилери болса, төверегиңи гуршап алан дурмушыңдакы барың-ёгуңдыр. Ол бары-ёгуң ичиндәкилер - бедениң, рухуң, калбың, оларың ичиндәки гөзүң, дилиң, акылың, хыялың ве шуңа меңзешлер болса әшгәр ве гизлин дуйгуларыңцыр. Ол керемли везир, эйсем, Ресулы Керимдир. Ол патышаның перманы, Куръаны Хакимдир. Гүррүңини этдигимиз улы сөвда болса, шу аятда шейле беян эдилйәр:
اِنَّ اللهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
Ол ховсалалы уруш мейданы шу галагоплы ериң йүзүдир. Ол бир дуркуна дурмаяр, агяр, дөнйәр, бозуляр ве хер ьшсаның аклына шу пикири гетирйәр: "Хер бир зат элимизде дурмаяр, йитип гидйәр. Эйсем, олары бакылашдырмагың чәреси ёкмука? " Шол вагт хем гөкден Куръаның овазы эшдилйәр:
"Хава, бар. Онда-да бәш эссе гирдеҗили, аҗайып ве рахат чәреси бар"
Совал: Ол нәмедир?
Җогап: Аманады хакыкы эесине багш этмек. Ине, шу сөвда бәш эссе дүшевүнт үстүне дүшевүнтли сөвдадыр.
Биринҗи бәхбиди: Паны мал эбедилиге өврүлип билер. Чүнки Кайюмы Бакы болан Зату Зүлҗелала багышланан, онуң ёлуна сарп эдилен бу вагтлайын өмүр бакылыга өврүлер. Бакылык мивелерини берер. Шол вагт бу дүнйәде өмүр минутлары тохумлар ве дәнелер кимин чүйрәп гитселер-де, хакыкатда олар әлеми бекада (Бакы дүнйәде) багтыяр гүл ачарлар, сүнбүлленерлер. Әлеми берзахда болса, ол саңа ягтылык, якын хемраңа өврүлер.
Икинҗи бәхбиди: җеннет багшланар
Үчүнҗи бәхбиди: Хер бир дуйгы агзаларың сениң үчин пейдасы бирден мүңе чыкар. Меселем акыл бир аҗайып сериш-дедир. Эмма сен оны Алла Тагала багш этмән, небсиң хасабына ишлетсең, ол бирахат, саңа аграм салян шейле бир ярамаз зада өврүлер. Сениң бичәре башыңа гечен гүнлериң азапларыны, гам-гуссасыны, аҗысыны йүкләр. Шейле хем гелҗек гүнлериң горкуларыны, ховп-хатарларыны индерер. Акылыңы дерексиз, саңа зыянлы бир серишдә өврүп, онуң гымматыны гачырар. Ине, шонуң үчин фасык адам акылының берйән бирахатлыгындан ве аграм салмасындан гутулҗак болуп галапын серхошлыга йүз урар я-да харам кейпе улашар.
Эгер Мәлики Хакыкысына багш этсең, Онуң үчин ишлетсең, акыл шейле бир сырлы ачара өврүлер. Адам ол ачар билен әлемдәки чәксиз Рехмет ве хикмет хазыналарыны ачар. Шейдип акыл өз эесини эбеди багтыярлыга тайярлап, Мүршүди Реббаны дереҗесине гөтерер.
Меселем, гөз шейле бир дуюш агза сыдыр, рух бу әлеме шол пенҗиредеи середер. Эмма сен оны Алла Тагала багп этмән, гайта небсиң хасабына ишлетсец, ол гелип-гечип дуран вагтлайын гөзелликлере, даш гөрнүшлере середип, небсиң ислегине ве хөвесине мейилли гүнәкәр хем пес дереҗели хызматкәре өврүлер. Эгер гөзлериңи Сани-йи Басырыңа багш этсең ве Онуң хасабына, Онуң ругсат берен чәклеринде ишлетсең, шол вагт олар китабы кебири каинатың сырларыны өвренер ве әлемдәки мугҗизатың, ягны Раббың гудратлы сунгатының сынчысына өврүлер. Ер үсти боссанының рехмет гуллериниң мүбәрек арысы дереҗесине етер.
Меселем, дилиң тагам сызмак дуйгусыны Фатыры Хакимиңе багш этмели. Эгер сен оны небсиң, гара гарның үчин ишлетсең, онда ол гарын атлы ювдарханың гапы гулы дереҗесине дүшер, гымматыны гачырар. Эмма сен дилиңи Рыззакы Кериме багш этсең, онда дилиң тагам сызыш дуйгусы, Иләхи рехмет хазыналарының үстүнден середйән хүнәрли зада өврүлер. Гудраты Самедание ныгматлар хазынасының шүкүр эден бир барлагчысы болар.
Ине, эй акылым! Үнс бер! Угур-дерек-сиз серишде ниреде, әлемиң ачары ниреде? Эй, гөз! Говы серет! Бихепбе бигайрат киши ниреде, Иләхи китапханасының үстүнден середйән алым ниреде? Эй, дил! Говҗа дат! Ювдарханың гапы гулы болмак ниреде, Рехмет хазынасына середйән йөрите везипели киши ниреде?
Ене шулар кимин сына агзаларыны ве бейлеки органлары деңешдирип гөрсең, дүшүнерсиң. Хакыкатдан хем мүъминлер җеннете лайык ве капырлар җәхенңеме мувапык боларлар. Оларың хер бириниң өзүне лайык баха алмакларының себәби мүъмин иманы билен Халыгының аманат затларыны онуң адына ве Онуң ругсат берен чәклеринде уланар. Капыр болса Оңа хыянат эдип, олары бетнебсиниң хаса-бына ишледер.
Дөрдүнҗи бәхбиди: Ынсан гүйчсүздир, онуң дашьшьщ белалары көпдүр. Пакырдыр, мәтәчлиги велин өрән зыядадыр. Эҗиздир, дурмуш йүки өрән агырдыр. Эгер Кадыры Зүлҗелала даянып, Оңа төвекгеллик этмесе, Оңа ынаньш, җаны билен боюн сунмаса, выжданы элмыдам азап ичинде галар. Нетиҗесиз мушакгатлар, элемлер, гайгы-аладалар, ахмырлар оны хорлар. Ол я серхошлыга баш урар, я-да вагша дөнер.
Бәшинҗи бәхбиди. Әхли-Зевк ве кешф, Әхли-Ихтисас ве мушахеде бирле-шип, бүтин агзаларының ве органларының ыбадаты ве тесбихаты ве башга-да улы бир пешгешлери иң мәтәчлик чекйән вагтыңда, җеннетиң иймишлери гөрнүшинде саңа берилҗекдигини агзапдырлар.
Ине, бу бәш мертебе бәхбитли сөвданы этмесең, шу бәхбитлерден махрум болмакдан башга-да, бәш эссе зелел үстүне зелел чекерсиң.
Биринҗи зелели: Сениң шейле эй гөрен байлыгың ве зүрятларың, мейил эден бетнебис ве ховайы ислеглериң, ышгына дүшен гөзел яшлыгьщ ве дурмушың ахыры пуч болар, йитер гидер. Бары сенден гечер. Эмма велин, сениң бойнуңа диңе гүнәлерини ве элемлерини йүкләп гидерлер.
Икинҗи зелели: Аманада эден хыянатың җезасыны чекерсиң. Чүнки иң гыммат бахалы алетлери иң бидерек затлара сарп эдип, өзүңе зулум этдиң.
Үчунҗи зелели: Ынсана багш эдилен әхли гымматлы дуйгулары сен хайванларыңкьщан хем ашакы дереҗелере дүшүрип, оларың Иләхи хикметлерине хыянат ве зулум этдиң.
Дөрдунҗи зелели: Эҗизлигиң ве пакырлыгың үстесине дурмушың агыр йүкүни-де кувватсыз билиңе йүкләп зовал ве пырак астында элмыдама вавейлах чекерсиң.
Бәшинҗи зелели: Эбеди дурмушың эсасларыны ве ахырет багтлылыгының зерурлыкларыны үпҗүн этмек үчин берлен акыл, калп, гөз ве дил кимин Рахманы гөзел совгатлары сениң үчин җәхеннем гапыларыны ачҗак эйменч бир гөрнүше өвүрмекдир.
Инди аманады Хак эесине ак йүрекден багышламак вагтыдыр... Хакыкатданам бу шейле кын ишмикә, көплер ондан гача дурярлар. Ёк! Асла бейле дәл! Бу ишиң хич бир кынчылыгы ёкдур. Себәби халал ёлуң чәги гиндир. Ол адамьщ ярадьшышьша лайыкдыр. Кейпи-сапа үчин хем етерликдир. Харам ишлери этмәге хич зерурлык ёкдур. Аллахың буйран парзлары болса еңил хем аздыр. Аллаха гул ве эсгер болмак шейле бир леззетли мертебедир, хат-да тарып этмек хем мүмкин дәлдир. Ынсаның везипеси эдил эсгер кимин диңе Алланың ады билен башлап, Алланың ады билен ишлемели. Алланың хакына бермели, алмалы. Алланың ругсадының ве канунының чәклеринде херекет этмели. Йүрегиң карар тапмалы. Гүнә этсең, багшланмагыңы дилемели. "Я Реб! Гүнәмизи геч!" "Бизи Өзүңе гуллуга кабул эт!" "Аманадыңы алмак мөхлетине деңич бизи аманада хыянат этдирме! Әмин!.." диймели, Оңа ялбармалы.о.
ЕДИНҖИ СӨЗ
Әхли ярадыланларың тилсимини, дүшүнмеси кын гизлин сырыны ачан
اَمَنْتُ بِاللهِ وَبِالْيَوْمِ اْلاَخِرِ
(13) Аллаха ве ахырет гүнүне иман этдим.
бу ики сөзүң адамзат рухы үчйн багтың гапысыны ачандыгына, гөр, ненеңси кын ишлери чөзен гымматлы ики тилсимдигине, Халыгына сабырлылык, төвекгеллик, шүкүрлик ве сыгынмак билен Реззагындан эден дилег хем догаларының нәхили непли хем-де дерман болшы ялы ики дерман боландыгына, Куръаны диңлемегиң, хөкүмине боюн эгмегиң, намаз окамагың, улы гүнәлерден дашда дурмагың эбеди абатлык ёлунда нәхили мөхүм, гымматлы парлак бир билет, ахырет серенҗамы, габыр нуры боландыгына дүшүнмек ислесең, шу тымсалы хекаяҗыга бак, оны диңле:
Бир вагтлар бир эсгер сөвеш ве сынаг мейданында, пейда ве зыян өврүлшигинде өрән эрбет ягдая дүшйәр. Ол шейле боляр:
Эсгер сагындан ве солундан агыр яраланяр. Арка тарапында болса горкунч бир арслан онуң үстүне зыңмага хыялланып дур. Эдил өңүнде-де дар агаҗы дикилипдир. Онуң әхли эй гөрен эзизлерини дар агаҗында асып дурлар. Дар агаҗында асылмак нобаты оңа-да гарашяр. Мунуң билен бирликде узак ёла-да гитмели. Бичәре бу чыкгынсыз халда умытсызлык оюна батяр. Шол вагт онуң саг тарапында Хызыр кимин бир нурана ягшызада пейда боляр ве оңа шейле диййәр:
"Умытсыз болма! Саңа ики саны тилсим өвредейин, дога берейин. Эгер олардан оңат пейдаланып билсең, ол арслан сениң диениңе табын ат болар. Ол дар агаҗы болса, сениң гөвнүңи гөтериҗи салланчага дөнер. Саңа булардан башга ики саны дерман хем берейин. Олардан ерликли пейдаланып билсең, сынаңдакы порсап башлан яраларың үйтгешик якымлы ыслы Гүли Мухаммеди (Алейхиссалатү Вессалам) дийилйән нәзикден энайы гүле өврүлер. Саңа бир билет хем берейин. Сен онуң билен бир йыллык узак ёлы эдил учар кимин бир гүнде гечерсиң. Эгер маңа ынанмасаң, сынаг эдип гөр. Мениң айдянларымың хакыкатдыгына гөз етирерсиң. Эсгер ол ягшызаданың айдышы ялы сынаг эдип гөрди. Сынагы онуң айданларының хакдыгыны тассык этди.
Хава, мунуң шейледигини мен - ягны, шу бичәре Саид хем тассык эдйәрин. Чүнки олары мен хем сынап гөрдүм ве догрудыгына гөз етирдим.
Соңра эсгер бир гөрсе, сол тарапында мейхор, кеззап, шейтан кимин хилегәр бир киши дур. Ол көп зынатлар, хош суратлар, хыялы шекиллер, серхош эдиҗи ичгилер билен бирликде янына гелди. Шу халда онуң өңүне гечип шейле дийди:
"Хей, дост! Гел, биле ичели, кейп чекели. Шу гөзел гызларың сыналарына бакалы. Бу хош овазлы айдьшлары диңләли, датлы тагамлары иели."
Шейтан совал берйәр:
-Эй, эй... Пышырдап нәме окаярсың? Җогап: Бир тилсим (дога). Шейтан:
-Бу дүшнүксиз ишиңи гой!.. Хәзир кейпимизи бозмалы. Бу эллериңдәки нәме? Җогап: Дерман. Шейтан:
-Зың, оны. Сен саг ахырын. Сениң келләң ниреде, хәзир кейп чекмели пурсат. Бу бәш нышанлы кагызың нәме?
Җогап:
-Билет. Белленен ере бармагым үчин гымматлы кагыз. Шейтан:
-Йырт, оны. Шу аҗайып бахар мөвсүминде сапара гитмек бизиң нәмәмизе герек?.. диййәр. Хер хили хилелери билен оны алдамага чалышяр. Хатда ол бичәре шейтаның айдянларына аз-кем мейил хем эдйәр. Хава, ынсан алданяр. Менем шейле мекирлиге алдандым, ал керебине чолашдым.
Бирден онуң саг тарапындан гөк гүррүлдиси кимин сес гелйәр:
"Сересап бол, алданма! Ол мекире-де шейле җогап бер:
"Эгер аркамдакы арсланы өлдүрип, гаршымдакы дар агаҗыны айырып, саг ве сол тарапларымдакы яралары деп эдип, өңүмдәки мензили гысгалдьш билҗек чәрәң бар болса, тап; ханы, гөркез, гөрели. Соңра: "Гел, гөвүн ачалы" дий. Ёгса, сесиң чыкмасын, эй, надан^" Гой, ол киши гөкден айдылан сөзлери Хызыр кимин дийсин...
Ине, эй, яшлыгында гүлен, инди велин, гүленине аглаян небсим! Билип гой!.. Ол бичәре эсгер сенсиң ве ынсанлардыр. Ол арслан болса аҗалдыр. Ол дар агаҗы болса, өлүм ве айралыкдыр, ягны бу гүн гөрениң эрте ёкдур. Ол сынадакы ики яраның бири ынсаны мыдама бизар эдйән ислеглериниң өңүнде ченсиз эҗизлиги; бейлекиси хем ынсана аҗы азап берйән түкениксиз пакырлыгыдыр. Ол узын ве пейдалы ёлаг-чылык болса, рухлар әлеминден, эне гөвресинден, чагалыкдан, гаррылыкдан, дүнйәден, габырдан, Берзахдан, Хашрдан, Сыратдан гечйән узын бир сынаг сапарыдыр. Ол ики тилсим болса Алла Тагала ве ахырете имандыр. Хава, шу мукаддес тилсим билен өлүм: иманлы ынсанлары зынданы дүнйәден җеннетлер боссанына, Рахманың хузурына алып барян хызмата табын ат ве Быраг гөрнүшини алар. Онуң үчин хем өлүмиң хакыкатыны гөрен кәмил ынсанлар өлүми сөйүпдирлер. Хатда өлүм гелмезден өлмек исләпдирлер.
Ол зовал ве пырак, өлүм ве вепат дар агаҗына меңзейән вагтың гечип гитме-ги, иман тилсими билен Санийи-Зүлҗелалың тәзе-тәзе, реңберең, дүрли-дүрли ынсан элинден гелмеҗек нагышларыны, гудратының тәсинликлерини, рехметиниң теҗеллилерини, кәмил бир леззет билен сейран хем томаша этмегиң серишдесине өврүлер. Хава, гүнешиң нурундакы реңклери гөркезйән айналарың чалшырылып тәзеленмеги, я-да кино перделериниң үйтгедилмеги хас гөзел гөрнүшлери гөрке-зер.
Ол ики дерманың бириси сабыр билен төвекгелликдир. Халыгыньщ гудратьша бил багламак, хикметине ьшам этмекдир. Шейле дәлми эйсем? Хава, эҗизлигине дүшүнип, "күн-фейекун" эмриниң эеси җаханың солтанына бил баглаян адамың не горкусы болуп билер? Себәби иң айылганч бир беланың өңүнде:
اِنَّا ِللهِ وَاِنَّاۤ اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
(14) Элбетде, биз Алланыц мүлкидирис, Ондан гелдик ве ене Оца доланарыс. (Бакара, 156).
дийип, йүрегинден чыкан иман билен Ребби Рахымына даянар. Хава, арифи билләх -Аллахы танаян адам эҗизликден, Алладан горкмакдан леззет дуяр. Хава, ховпда леззет бардыр. Эгер бир яшындакы чаганың аклы етседи, ондан шейле совал сораларды:
"Иң леззетли ве өзүңе якымлы болан халатың хачан болды?"
Ол хем белки шейле җогап берерди:
"Эҗизлигими, гүйчсизлигими билип, энемиң датлы шарпыгындан горкуп, ене-де энемиң мәхрибан гуҗагына долан халатымдыр". Хакыкатдан-да, әхли энелериң рехимлилиги шейле бир аҗайып хем нурлы Рехметдир.(15) Шонуң үчин кәмил ынсанлар эҗизликден ве Худайдан гормакдан шейле улы леззет алярлар өз гүйч-кувватларындан шитдет билен йүз өвүрип, Аллаха эҗизлик билен сыгьшыпдырлар. Эҗизлиги ве ховпы өзлерине хемаятчы эдипдирлер.
(15) Бу маны чешмелери ашакда гөркезилен хадыслардан алынандыр (Муснет, 2/514, Мүстедрек, 4/248).
Бейлеки дерман болса, шүкүр ве канагат ичинде эдилен дилег-догалар хем Реззакы Рахымың рехметине бил багламакдыр. Шейле дәлми?! Хава, бүтин ер йүзүни үсти ныгматлы сачак эден, бахар мөвсүмини бир гүл дессесине өврен ве ол сачагың янында гоян хем-де онуң үстүне сечелән Җевады Керимиң мыхманына пакырлык ве ёксуллык ненең азаплы хем агыр болсун? Белки онуң пакырлыгы ве мәтәчлиги хош бир мейли дөредер. Мейли билен бирликде пакырлыгыны дуймагы-да артар. Шонуң үчин кәмил ынсанлар өзлериниң пакырлыклары билен өвүнип-дирлер. (Йөне ялңыш дүшүнмәң! Бу хал Алланың өңүнде пакырлыгыңы дуюп, Оңа ялбармак диймекдир. Эмма өз пакырлы-гыңы иле гөркезип, дилегчилик этмек диймек дәлдир.)
Ол билет - гымматлы кагыз болса, башда намаздан башланян ерине етирилмеги хөкманы болан парз ишлер хем терк эдилмели улы гүнәлердир.
Шейле дәлми?!
Хава, Бүтин әхли ихтисас ве мушахе-дениң ве бүтин әхли зевк ве кешфиң бир агыздан макулламагы билен ол узын ве гараңкы Эбедүл абат ёлунда зат ве азык, ышык ве Быраг, диңе куръаның эмрлерине япышып, гадаган эдиленлерден гача дурмак билен газанылар. Ёгса, ол ёлда техниканың ве философияның, сунгатың хем хикметиң хүммети гара шайыча-да ёкдур. Оларың ышыгы диңе габрың гапысына ченлидир.
Ине, эй, мениң ялта небсим! Бәш вагт намазы окамак, еди улы гүнәни терк этмек нәхили еңил ве рахатлыкдыр. Нетиҗесиниң, мивесиниң ве пейдасының нәхили көп, мөхүм ве улудыгыны аклың бар болса, аклындан азашмадык болсаң, дуярсың. Пыск ве харам кейплере сени мейил этдирен шейтана ве ол адама диерсиң:
«Эгер өлүми өлдүрип, бу паны дүнъе-ден оны гидермек, эҗиз ве пакыр ьшсандан оны дындарып, габыр гапысыны япмак чәрәң бар болса, сөзле диңләйин. Эгер оны оңармаян болсаң, онда лал бол1 Бейик әлем метҗидинде Куръан әлеми окаяр. Оны диңләлиң. Онуң нуры билен нурла-нальщ. Онуң догры ёлы билен амал эделиң. Оны хемише дилимизиң догасы эдинелиң. Хава, сөз Ол сөздүр. Сөз дийип Оңа диерлер. Хак болуп, Хакдан гайдып, Хак диен ве хакыкаты гөркезен хем-де нурана хикмети нешир эден Олдур».
اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ قُلُوبَناَ بِنُورِ اْلاِيمَانِ وَالْقُرْاٰنِ اَللّٰهُمَّ اَغْنِناَ بِاْلاِفْتِقَارِ اِلَيْكَ وَلاٰتَفْقُرْناَ بِاْلاِسْتِغْنَاۤءِ عَنْكَ تَبَرَّاْنَا اِلَيْكَ مِنْ حَوْلِناَ وَقُوَّتِناَ وَالْتَجَئْنَاۤ اِلٰى حَوْلِكَ وَقُوَّتِكَ فَاجْعَلْناَ مِنَ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْكَ وَلاَ تَكِلْنَاۤ اِلٰى اَنْفُسِناَ وَاحْفَظْناَ بِحِفْظِكَ وَارْحَمْناَ وَارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِناَ مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَنَبِيِّكَ وَصَفِيِّكَ وَخَلِيلِكَ وَجَمَالِ مُلْكِكَ وَمَلِيكِ صُنْعِكَ وَعَيْنِ عِنَايَتِكَ وَشَمْسِ هِدَايَتِكَ وَلِسَانِ حُجَّتِكَ وَمِثَالِ رَحْمَتِكَ وَنُورِ خَلْقِكَ وَشَرَفِ مَوْجُودَاتِكَ وَسِرَاجِ وَحْدَتِكَ فِى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَكَاشِفِ طِلْسِمِ كَاۤئِنَاتِكَ وَدَلاَّلِ سَلْطَنَةِ رُبوُبِيَّتِكَ وَمُبَلِّغِ مَرْضِيَّاتِكَ وَمُعَرِّفِ كُنُوزِ اَسْمَاۤئِكَ وَمُعَلِّمِ عِبَادِكَ وَتَرْجُمَانِ اٰيَاتِكَ وَمِرْاٰةِ جَمَالِ رُبوُبِيَّتِكَ وَمَدَارِ شُهُودِكَ وَاِشْهَادِكَ وَحَبِيبِكَ وَرَسُولِكَ الَّذِۤى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِۤ اَجْمَعِينَ وَعَلٰۤى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَعَلٰى مَلٰۤئِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ وَعَلٰى عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ اٰمِينَ
(*) Аллахым! Калпларымызы иманыц ве Куръаныц нуры билен нурландыр.
Аллахым! Саца мәтәчлигимизи артдыр. Саца мәтәчлик дупмазлык пакырлыгына бизи элтме! Гүпч ве кувватымызы Сана гаршы этҗек гүнә ве языклардан даш сакла!
Бизи Сениц гүйч ве гудратыца сыгынмагымыза хемаят эйле! Бизи Саңа бил багланлардан эйле!
Бизи небеимитц ыгтыярыни берме! Бизы хыфзың (пенакәрлигын) билеп горап сакла! Бизе мерхмет шле! Мүъмин ан 1-эркеге мерхемет эйле! Әлемлере релемет хөкмүн^с иберен ресулыц, хабыбын барлыгына шаят болан, шамт хөкмүнде гөркездигиц, рубубиегпиц аҗапыплыгынын айнасы, аятларыц терҗимечиеи, гулларыц мугаллымы, атлирың, хазыналарыц пшрыплапҗысы, разы болан зшпларыц теблигҗиси (билдирищиси), солтанаты рубубиетиц җарчысы, әлемиц сырларыны аян эдиҗиси, соцсуз махлукатын арасында бирлигин чырагы, барлыгыц шерефи, ярадыланларыц нуры, рехметын нусгасы, барлыгыцы дүгиүндирпән дил, хидаетиң гүнеши, инаетиц (ярдамың) гөзи, мүлкү^ң аҗайыплыгы, сунгатын солтаны, достуц, махлукатыц ичинде саплап-сечениң, пыгамбериң ве гулуц, серверимиз хезрети Мухаммет алехиссалсипувесселама салату салам эпле! Онуц мүбәрек машгала агзаларына ве сахабаларына, неби ве ресул доганларына, Саца якыи перишделерине ве салых гулларына салату салам эпле! Әмин!
СЕКИЗИНҖИ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
اِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللهِ اْلاِسْلاَمُ
(16) Алла... Ондан башга Ылах ёкдур, Ол Хапю Кайюмдыр. (Әхли җанлы-җандарлара дирилик берен бакы диридир ве әхли әлемлери доландырандыр) (Бакара, 255).
(17) Алланың өцүнде еке-тәк дин ысламдыр. (Әли Имран,' 19).
Шу дүнйә ве ондакы адамзат рухуна, ынсанда диниң эсасына ве гымматлыкларына ве эгер-де Хак Дин болмаса, дүнйәниң бир зындандыгына, динсиз ынсаның иң бетбагт махлукдыгына, шу әлемиң сырларыны ачан ынсанъетиң рухуны зулматдан халас эдениң
يآ اَللهُ وَلآ اِلَهَ اِلاْ اللهُ
дыгыны дүшүнмек ислесең, шу мысалы хекаяҗыга бак, оны диңле:
Гадым заманларда ики доган узак вагтлайын сыяхата биле гидйәрлер. Гиде-гиде ёл икә бөлүнйәр. Ики ёлуң айырдьшда салыхатлы бир адамы гөрйәрлер. Ондан: "Хайсы ёл говука?" дийип сораярлар. Ол хем: "Саг ёлда кануна ве дүзгүн-нызама табын болмак меҗбурлыгы бар. Эмма, ол кынчылыгың аңырсында пена ве багт бардыр. Сол ёлдан гитсеңиз, эркинлиге ве азатлыга етерсиңиз. Эмма ол эркинлик билен бирликде ховп ве багтыгаралык элмыдама сизиң хемраңыз болар. Инди ёл сайламак ыгтыяры сизден."
Бу сөзи диңләнинден соң, доганларың говы хәсъетлиси
تَوَكَّلْتُ عَلَى اللهِ
(18) Мен Аллаха төвекгел эдйәрин.
дийип, сагда-кы ёла гитди. Кануна ве дүзгүн нызама табынлыга разы болды Ахлаксыз ве башына гиден бейлеки доганы болса диңе эркинлик үчин сол ёлы сайлады. Инди болса, дашындан еңил гөрүнйән, эмма рухы тайдан агыр ёла гиден бу адамы хыялымызда ызарлалың.
Ине, бу адам дереден-депеден ашып, гиде-гиде бир бош сәхралыга етди. Шол вагт бирден элхенч бир сес эшитди. Гөрсе, горкунч бир арслан токайдан чыкып, оңа тарап атылып гелйәр. Ол хем горкусына аяк алдыгына гачды. Гачып баршына, алтмыш аршын чуңлукдакы сувсуз гуя габат гелди. Горкусындан өзүни онуң ичине оклады. Гуйының ярсына етенде, элине бир агач илди. Оңа япышды. Гуйының диварында гөгерен ол агаҗың ики көки барды. Ики саны сычан - бири ак, бейлекиси гара - ол ики көки дишлери билен алдыгына кертйәрдилер. Ёкарсына бакса, арслан гаравул кимин гуйының башында гарашып дур, ашагына гараса, гуйының дүйбүнде горкунч бир аждарха башыны гөге тутуп, агзыны ачып, онуң отуз аршын ёкарсындакы аягына етип баряр. Аждарханың агзы гуйының агзы кимин гиң. Ол адам алҗырап, гуйының диварына бакды, гөрсе, онуң йүзи зәхерли мөрмөҗеклерден долы. Агаҗың депесине серетди. Гөрсе бир инҗир агаҗы экен, эмма, хайран галдыран зат - онуң шахаларында хоздан нара ченли көп дүрли агачларың мивелери, иймишлери бар.
Ине, бу адам пес дүшүнҗелилигинден, акылсызлыгындан бу ваканың йөне ере дәлдигине дүшүнмейәр. Бу ишлер төтәнлик-ден болуп билмез. Бу тәсинликлериң аңырсында үйтгешик бир сырың барды-гына ве бу затлара эмр эдйән еке-тәк бириниң бардыгына дүшүнмеди. Шол вагт онуң калбы, рухы ве акылы шу аҗы эзъетден, элемли халындан гизлин перят этсе-де, доймаз-долмаз небси гөйә, хич зат болмадык кимин, билмезлиге салып, рухуның, ве калбының агысындан гулагьшы дыкып, өз-өзүни алдап, бир багда сейранда гезйән кимин ол агаҗың мивесини иймәге башлады. Йөне, ол мивелериң бир кысмы зәхерли ве зыянльщы. Алла Тагала Өзүниң бир кутсы^хадисинде шейле буйрмуш:
اَناَ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِى بِى
"Гулум Мени нәхили танаса, онуң билен хем шонуң ялы боларын".(19)
(19) Бухари, Тевхид ~ 75, Мүслим, Тоба -- 7, Зикр - 79.
Ине, бу бетбагт адам өз ярамаз эрбет гарайшы ве акылсызлыгы билен гөренлерини адаты зат ве хакыкатың өзи дийип дүшүнди. Шу дүшүнши ялы хем ол кабул эдилди, эдилйәр ве эдилҗек!... Ол не өлүп дыняр, не-де яшаяр. Шейле бир азап чекйәр. Биз хем бу угурсуз адамы шу азапда галдырып, башга яна доланалың. Бейлеки доганың халындан хабар алалың.
Ине, мүбәрек акыллы шахс гидип отыр. Эмма, доганы кимин кынчылык чекмейәр. Чүнки ягшы ахлаклы боланы үчин, ягшы затлары пикир эдйәр, башына говы хыяллар гетирйәр. Өз-өзи достлашяр. Доганы кимин азап ве мушакгат чекмейәр. Чүнки дүзгүн-нызамы билйәр, оңа уйяр, оны берҗай этмеги аңсат гөрйәр. Ынамлы ве асуда халда аркайын гидип баряр.
Ине, ол шол гидип отуршына, бир баг-бакҗалыгың үстүнден гелди. Баг-бакҗаның ичинде овадан гүллер ве аҗайып мивелер бар. Эмма, середилмәндиги, беҗерилмәндиги үчин багың ичинде мырдар, хапа затлар хем душяр. Овал доганы хем шунуң ялы бир баг-бакҗа гирипди. Эмма мырдар, хапа затлара үнс берип, олар билен мешгул болуп, йүреги буланыпды Баг-бакҗада дынч алып билмән, чыкып гидипди. Бейлеки шахс болса, "Хер задың говы тарапына бак" кадасыны амал эдип, мырдар затлара хич бакмады. Говы затлардан пейдаланды. Говы дынч алып, чыкып гитди.
Соңра, гиде-гиде бу хем овалкы доганы кимин бир улы сәхралыга етди. Бирден хүҗүм эден бир арсланың сесини эшитди. Горкды, эмма, доганы ялы горкмады Чүнки говы пикирлери бесләп ве говы ойлары билен: "Шу сәхраның бир хәкими бар. Бу арслан ол хәкимиң эмрини ерине етирҗи хызматкәр болса герек" дийип, дүшүнип теселли тапды. Эмма, ол хем гачды. Эдил алтмыш аршын чуңлугундакы бир гуррук гуя габат гелди. Өзүни онуң ичине оклады. Доганы кимин гуйының орта билинде онуң хем эли бир агаҗа илди, ховада халлан атып галды. Гөрсе, ики җандар ол агаҗың ики көкүни кертйәр. Ёкарсына серетсе, арслан; ашагына әңетсе, аждарха гөрди. Эдил доганы кимин шейле гең ягдая дүшди. Ол ене-де горкды. Эмма, доганының горкушындан мүң эссе аз... Чүнки оңат ахлагы онда говы пикирлер дөредйәрди. Говы пикирлери болса, оңа хер бир задың ягшы җәхитлерини ачярды. Ине, шу себәпден хем ол шейле пикир этди:
"Бу тәсин вакалар бири-бири билен багланшыклыдыр хем-де бир эмре гуллук эдйәне меңзейәр. Буларда бир гизлин сыр бардыр. Элбетде, бу затлар бир гизлин Хәкимиң эмри билен доландырыляр. Бейле болса, мен ялңыз дәлдирин; ол гөрүнмейән Хәким маңа середйәр; мени сынаг эдйәр, хайсыдыр бир максат үчин мени бир ере гөнүкдирип чагыряр."
Онуң шу датлы горкусындан ве говы ёргудындан гең сораг йүзе чыкяр: "Мени сынаг эдип, өзүни маңа танатмак ислейән ве бу тәсин ёл билен мени бир максада гөнүкдирйән кимкә?"
Соңра танамак ислегинден, оңа гизлин сырың эесине мухаббет гелди. Шу мухаб-бетден болса, ол сыры ачмак арзувы дөреди. Ол арзувдан болса, гизлин сырың эесини разы эдип билҗек ве Онуң гөвнүнден тур-җак говы бир халы эелемек ислегине етди. Соңра ол агаҗың башына бакды, гөрсе, инҗир агаҗы экен. Эмма, оны гең галдыран ене бир зат - бир агачда мүңлерче дүрли агаҗың мивелери салланышып дурды. Му-ны гөренден, онуң әхли горкусы айрылып, йүреги ынҗалды. Чүнки ол инҗир агаҗы-ның бир мазмундыгына, бир сергидигине долы дүшүнди. Ол гизлин хәким өзүниң багы-боссанындакы әхли мивелериң нусгаларыны бир тилсим ве гудрат билен бу агаҗың шахаларына дакып, өз мыхманларына тайярлан ныгматларының бир ышарады хөкмүнде, бу агаҗы бәзән болмалы. Ёгсам, тәк бир агач мүңлерче дүрли агачларың мивесини берип билмез.
Соңра ол ныяза башлады. Нетиҗеде, бу сырың ачары оңа ылхам берди:
"Эй, бу ерлериң Хәкими! Мениң ыкбалым Сениң элиңде. Сенден аман дилейәрин. Саңа хызматкәрдирин. Сениң разылыгыңы ислейәрин. Сени гөзлейәрин."
Бу ныяздан соңра бирден гуйының дивары ярылып, шахана, аҗайып бир бага тарап гапы ачылды. Белки, аждарханың агзы гапы болды. Арслан хем, аждарха хем хызматкәр гөрнүшине гирдилер. Онуң шахсыетини ичери чагырдылар. Хатда арслан хызмата табын бир ата өврүлди.
Ине, эй мениң ялта небсим ве эй, хыялы аркадышым!
Гел, бу ики доганың дүшен гүнлерини деңешдирип герели, Ягшылык нәхили ягшылык гетирер ве яманлык нәхили яманлыга элтер... гөрелиң, билелиң.
Середиң: сол ёлуң бетбагт ёлагчысы мыдама аждарханың агзына дүшерине гарашяр, титрейәр. Бейлеки багтыяр шахсы-ет болса, реңберең гүлли, мивели аҗайып бир тәсин бага чагырыляр. Ол бетбагт хем азап хем-де галпылдыда, улы бир горкудан яңа йүреги ярылып баряр. Бу багтыяр шахсыет велин, болан вакалардан леззетли бир сапак алып, якымлы бир горкы, махбуп бир магрыпат билен тәсинликлере томаша ве сейран эдйәр. Ол бетбагт болса, горкы, умытсызлык ве ялңызлык ичинде азап чекйәр. Бу багтыяр адам велин, достлук, умытлылык хем-де ягшы дилеглер ичинде канагат эдйәр.Ол бетбагт болса, өзүни вагшы хайванларың хүҗүмине дучар болан туссаг хөкмүнде гөрйәр. Бу багтыяр шахсыет болса, бир эзиз мыхмандыр; Мыхмандары Керимиң мыхманы болуп, Онуң тәсин хызматкәрлери билен достлашып шатланяр. Ол бетбагт, велин, дашьшдан гөрәймәге, леззетли, эмма, зәхерли иймишлери ийип, азабыны артдыряр. Себәби, ол мивелер - нусгалардыр. Асылларьша тальш ве мүшдери болсунлар дийип, олардан датмага ругсат берилйәр. Эмма, хайван кимин, сымышламага ругсат берилмейәр. Бу багтыяр адам болса, илки дадып гөрер, соң дүшүнер, иймеги соңа гояр. Интазар этмекден леззет алар. Ол бетбагт велин, өз-өзүне зулум эдйәр. Гүндиз кимин, оңат бир хакыкаты ве айдың бир халы өз аңмазаклыгы билен өзи үчин бир эйменч ве зулматлы бир вехме, бир җәхеннеме өвүрипдир. Бу адам не рехиме мынасып, не-де бир кимседен шикаят этмәге хаклы. Меселем: бир адам томсуң гүни тәсин бир бакҗада дост-ярларының арасында хош бир зыяпатдакы кейпе хем канагат этмән, өзүни пис, харам ичгилер билен серхош эдип, хамала гышың ортасында вагшы хайванларың ичинде ач хем чыплак халдадырын өйдүп, багырмага ве агламага башласа, оңа нәхили рехим этҗек?! Себәби, ол өз-өзүне зулм эдип, дост-ярларыны вагшы хайванлар сайьш кемсидйәр. Ине, ол бетбагт хем шейле этди. Багтыяр шахсыет болса, хакыкаты гөрйәр. Хакыкат болса говудыр. Хакыкатың хуснуна дүшүнмек билен, хакыкат эесиниң кәмиллигине хормат гойяр. Рахметине мынасып боляр. Куръаның "Эрбетлиги өзүңден гөзле, говулыгы Алладан" диен хөкмүниң сыры аян боляр. Эйсем, шулар ялы тапавутлары деңешдирсең, дүшүнерсиң, ягны овалкының гара небси оңа магнавы җәхеннем тайярлапдыр. Бейлекисиниң ягшы ниети, хусны занны, говы гылыгы ве говы ой-пикирлери оны ыхсан ве багта, парлак бир пазылата хем-де берекете етирипдир.
Эй, небсим! Небсим билен бирликде бу хекаяны диңлейән адам!
Эгер, доганларың бетбагты кимин болмак ислемесең, багтыяр доган ялы болайын дийсең, Куръаны диңле ве онуң хөкүмлерине табын бол! Оңа япыш! Хөкүмлерине амал эт!
Эгер, шу мысалы хекаяда болан хакы-катлара пәхим этсең, олары диниң хакы-каты, дүнйә, ынсан ве иман билен деңешдирип билерсиң. Мөхүмлерини мен өзүм айдарын. Галайындан сен өзүң нетиҗе чыкар.
Ине, бак! Ол ики доганың, бириси рухы мүъмин ве калбы салыхдыр. Бейлекиси рухы капыр ве калбы пасыкдыр. Ол ики ёлуң саг тарапа гидйәни - Куръаның ёлы ве имандыр. Сол тарапа гидйәни болса, ысян ёлы ве күфрандыр. Ол ёлдакы бакҗа болса адамзат җемгыетиниң ве ынсан медениетиниң вагтлайын социал дурмушыдыр. Онда хайыр ве шер, говы хем яман, тәмиз хем-де пис затлар биле гелйәрлер. Акыл адам шудур:
خُذ ْمَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ
(20) Хер бир иши "Ягшы зады ал, эрбеди ташла" (Күнүз-ул хакапык, 71).
диен када билен амал эдер, хер бир ере калбы саламатлык билен гидер.
Ол сәхра болса, шу земин ве дүнйәдир. Ол арслан болса, өлүм ве аҗалдыр. Ол гуйы ынсан ве дурмушдыр. Ол алтмыш аршын чукур болса, ынсаның ортача өмрү-дир, такмыны алтмыш йылдыр. Ол агач болса, өмүр мүтдетимиздир ве мадды дурму-шымыздыр. Ол гара ве ак ики җанавер болса, гиҗе хем гүндиздир. Ол аждарха-да агзы габыр болан берзах ёлудыр, ахыретиң эйваныдыр. Эмма, мүъмин үчин, ол агыз зындандан бир бага тарап ачылан гапыдыр. Ол зәхерли мөрмөҗеклер болса, дүнъеви белалардыр. Эмма мүъмин үчин ол белалар гафлат укусында галмаз ялы, датлы илахы оярмалардыр ве Рахманың лутуфлары хөкмүндедир. Ол агачдакы иймишлер болса, дүнъеви ныгматлардыр. Җенабы-Керими Мутлак олары ахырет ныматларының санавы, ятладыҗылары, меңзешлери хем-де җеннет мивелерине хөвеслилери дагват эдйән нусгалары шекилинде ярадыпдыр. Ол агаҗың бир дүйбүнде хер дүрли мивелериң битмеги Гудраты Самеданиениң тагмасына, Рубубиети Иләхиниң мөхүрине, Солтанаты Улухыетиң гоян голуна аламатдыр.
Чүнки: "тәк бир затдан хер бир зады дөретмек" ягны, бир топракда бүтин өсүмликлери ве мивелери кемала гетирмек, хем шол бир сувдан әхли хайванаты яратмак(21), хем сада бир иймитден әхли хайванат дүнйәсиниң дуйгуларыны дөретмек; шунуң билен бирликде хем: "хер бир зады тәк бир зада өвүрмек" ягны, җанлы-җандарларың иййән өрән дүрли-дүрли тагамларындан ол җанлы-җандарларың херсини өзүне махсус бедене эе этмек, йөнекей сада бир хам-дери билен өртмек кимин сунгатлар Ахад ве Самат болан Задың, Эзели ве Эбеди Солтаның хусусы тагмасыдыр. Диңе Өзүне махсус мөхрүдир. Галпы ясалмаҗак бир нышаныдыр. Хава, бир затдан хер зады ве хер затдан бир зады дөретмек диңе хер бир задың Халыгына хасдыр хем-де Күлли Задың Кадырына махсус бир нышандыр, бир белликдир. Ол тилсим болса, иман сыры билен ачылян ярадылыш хикметиниң сырыдыр. Ол ачар болса:
يَاۤ اَللهُ لاَۤاِلٰهَ اِلاَّاللهُ * اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
(23) (22)
(22) Эй, Өзүнден башга ылах болмадык, хакыкы Мабуд болан Алла!
(23) Алла - Өзүнден башга ылах болмадык, хакыкы Мабуддыр. Ол Хайю Кайюмдыр. (Әхли җандарлара дирилик берен Бакы дири ве әхли әлемлери барлыкда саклап доландырандыр.) (Бакара, 255).
аждарханың агзының багы-боссаның гапысына өврүлмеги болса шейле затларың нышаныдыр:
Габыр азашанлар үчин горкы ве ялңызлык билен бирликде, зындан кимин йүрек гысдырҗы хем-де аждарханың гарны кимин дар бир мазара ачылан гапы халындадыр; Куръана уянлар ве иманлылар үчин зынданы дүнйәден боссаны бака хем-де сынаг мейданындан җеннетлер боссанына ве азаплы дурмушдан Рахманың Рехметине ачылан бир гапыдыр.(24) Ол вагшы арсланьщ якын хызматкәре өврүлмеги ве хызмата табын ат болмагы ышаратдыр ки, өлүм азашанлар үчин әхли дост-ярларындан, эй гөрен затларындан аҗы ве мүдүми айралыкдыр. Олар үчин өзлериниң дүнъеви - яланчы җеннетинден чыкмаклары ве горкыдыр ялңызлык бирликде мазар зынданына гирмек ве туссаг эдилмеклеридир; хидает әхли ве куръан әхли үчин болса өлүм бейлеки әлеме гиден көне дост-ярларына хем-де танышларына говушмага себәпдир. Оларың өз хакыкы ватанларына ве эбеди багтлы болҗак ерлерине гирмәге бир серишдедир. Ол дүнйә зынданындан җеннет боссанларына чагырышдыр. Ол бир Рахманы Рахымың кереминден хер кесиң өз эден хызматына лайык ньфхьшы алмага гарашян нобатыдыр. Ол бу дүнйәниң күлпетлеринден дынмакдыр. Ол гуллугың ве сынагың тәлим хем-де таглыматындан азат болмакдыр...
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْناَ مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَالسَّلاَمَةِ وَالْقُرْاٰنِ وَاْلاِيمَانِ اٰمِينَ * اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِناَ مُحَمَّدٍ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ بِعَدَدِ جَمِيعِ الْحُرُوفَاتِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى جَمِيعِ الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَحْمٰنِ فِى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاۤءِ عِنْدَ قِرَاۤئَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِئٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَارْحَمْناَ وَوَالِدَيْناَ وَارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِعَدَدِهَا بِرَحْمَتِكَ يَاۤ اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ * اٰمِينَ وَالْحَمْدُ ِللهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
(21) Хакы инкәр эденлер, асманлар ве Ер битевиди, биз олары бири-биринден айранымызы ве әхли җандарлары сувдан яраданымызы билмейәрлермикә? (Энбия, 30).
(24) Бу маныда бир хадыс: "Габыр мүъминлер үчин җеннет боссанларындан бир бакҗадыр, капыр ве фажыр (азашан) үчин җәхеннем чукурларындан бир чукурдыр." (Дейлеми, Мүснедү'л-Фирдевс - 3/231, Хепсеми, Меҗмәу'з-3еваид - 3/46).
Нетиҗеде, хер ким паны дурмушы эсасы максат эдинен болса, җеннет ичинде яшаян ялы гөрүнсе-де, ол рухы тайдан җәхеннемдедир. Эгер хер ким бакы дурму-шына чын йүрекден йөнелен болса, ол ики дүнйәниң багтына эедир. Дүнйәси нәхили эрбет ве кынчылыклы болса-да, ол бу дүнйәсини җеннете гирмек үчин гарашылян эйван хөкмүнде гараяндыгы себәпли оны хош гөрер, такат эдер, сабыр ичинде шүкүр эдер.
(*) Аллахым! Бизи сагадат саламат Куръан әхлинден эйле! Аллахым! Серверимиз Мухаммет саллаллаху алепхи веселлеме, онуң машгала агзаларына, керемли, шерефли сахабаларына, Рахманыц ругсады билен дөрән Куръанын әхли сөзлериндәки харпларыц саныча, гелен дөврүнден кыямата чешш оны отнларыц окаян дөврүнде дем алан хова бөлеҗиклериниц саныча, салат ве салом эпле! Эй, хер бир зада лайык мерхемет эплепэн Аллахым! Бизе, эне-атамыза ве әхли мүъмин аял-эркеклериц хер бирине оларыц саныча, рехмет эйле! Әмин! Хамд - өвги әлемлерин Ребби болан Аплаха махсусдыр.
ДОКУЗЫНҖЫ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ * وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ
(25) Шейле хем сиз агшам чагында ве эртире чыканыцызда, икинди ве өйлә етениңизде, Алланы тесбих эдиц (намаз окац). Чүнки асманларда ве ерде болан әхли өвги - хамд Онуц үчиндир. (Рум, 17-18).
Эй, доган! Сен менден намазың бәш вагта махсус эдилмегиниң хикметини сора-ярсың. Биз онуң өрән көп хикметлеринден диңе бирини гөркезип гечерис.
Хава, хер намазың өз вагты - мөхүм бир өврүлшигиң башлангыҗы болшы ялы Алланың улуг хикметлерини йөретмекли-гиң айнасыдыр. Шол йөретмекликде әхли Иләхи ыхсанларың суратланмагындан Кадыры Зүлҗелала хас хем зыяда тесбих ве тагзым этмеги хем-де ики вагт аралы-гыыда ченсиз ныгматларының топланан җемине шүкүр ве хамд диймеги аңладян
намаз эмр эдилипдир. Шу чуң ве нәзик мана кәмил дүшүнмек үчин, бәш саны пәхими җан-дил билен бирликде диңләлиң!
Биринҗи пәхим. Намазың манысы - Аллаху Тагала тесбих, тагзым ве шүкүрдир, ягны, Җелалының өңүнде сөз ве херекет билен Субханаллах дийип, такдыс этмек... Кемалының өңүнде сөз ве амал билен "Аллаху Экбер" дийип тагзым этмекдир... Хем җемалының өңүнде калбы, дили хем-де сүңңи-сүеги билен "Элхамдулиллах" дийип, шүкүр этмекдир.
Диймек, тесбих, текбир ве хамд намазың өзенидир. Шонуң үчин хем намазың херекетлеринде ве догаларында бу үч сөз гайталанып гелйәр. Шол себәпли намаздан соңра намазың манысыны гүйчлендирмек ве кувватландырмак үчин шу мүбәрек келемелериң хер бири отуз үч гезек саналяр. Намазың манысы шу гысга сөзли, көп манылы мазмуны сөзлер билен кувватландырыляр.
Икинҗи пәхим. Ыбадатың манысы шудур - Иләхи дергәхда гулуң, өз айбыны, эҗизлигини ве пакырлыгьшы гөрүп, Кемалы Рубубиетиң ве Гудраты Самеданиениң ве Рехмети Иләхиниң өңүнде хайран галмак ве мухапбет билен сежде этмегидир. Ягны, Рубубиетиң солтанатына гуллук ве тагат нәхили зерур; Рубубиетиң мукаддеслиги үчин пәклик хем шейле хөкмандыр ки, гул өз айбыны гөрүп, Алладан өтүнч дилесин. Шейлелик билен Реббисиниң бүтин ногсанлардан пәк ве узакдыгыны, әхли азашанларың батыл пикирлеринден арасса ве ёкардадыгьшы, әлемиң бар кемчиликлеринден пәк хем тәмиздигини тесбых билен "Субханаллах" билен ыглан этсин.
Шейле хем, Рубубиетиң гудратлы кемалы ене-де гулуның өз хөвеслериниң ве әхли ярадылан махлукларьщ эҗизлигини гөрүп, Гудраты Самеданиениң азаматлы эсерлериниң өңүнде хайран галып, "Аллаху Экбер" дийип, акгөвүнлилик билен баш эгмегини, Оңа сыгынып төвекгүл этмегини исләр;
Ене-де Рубубиетиң түкениксиз рехмет хазынасы гулуньщ өз мәтәчлигини ве бүтин ярадылан махлукларың пакыр зерурлыкларыны дилег хем дога дилинде беян эдип, Реббиниң ягшылыкларьша ве ныгматларьша шүкүр хем-де сена билен "Элхамдулиллах" диймегини исләр. Диймек, намазьщ херекетлери ве кераматлы сөзлери бу манылары өз ичине аляр. Шейле хем олары берҗай этмек үчин Иләхи тарапдан үндев эдилип-дир.
Үчүнҗи пәхим. Хер бир ынсан шу улы әлемиң кичелдилен бир нусгасыдыр. Фатыхайы Шерифе болса, шөхрады азым Куръаның бир нурлы мазмуныдыр... Намаз хем әхли ыбадатлары өз ичине алян нурлы мазмундыр. Ол дүрли гөрнүшлерде ярадылан әхли махлукларың хер хили ыбадатларыны җемлейән бир мукаддес тасламадыр.
Дөрдүнҗи пәхим. Сагадың секунды, минуды, сагады хем гүнлери өлчейән инче демир диллери бири-бириниң ызындан йөрейәндирлер, бири-бирине нусгадырлар, бир-бириниң хөкмүне табындырлар. Шейле хем Аллаху Тагаланың иң улы бир сагады болан шу әлем дүнйәсиниң секунды хөкмүнде гиҗе ве гүндизиң айланышы; минутлары санан сенелер; сагатлары санан адамзат өмри; гүнлери санан әлем өмрүниң дөвүрлери; бир-бириниң ызындан йөрейән-дирлер, бири-бирине нусгадырлар, бир-бириниң хөкмүне табындырлар, бири-бирини ятладяндырлар. Меселем:
Сәхер вагты - Гүнүң догян вагтына ченли; ол бахарың илки гүнлерине, ынса-ның эне гарнындакы чага ятгысына дүшен заманына, земиниң ве асманларьщ ярадылан алты дөврүниң илкинҗисине меңзәр, шолары ятладар. Оларың Иләхи халыны ядасалар.
Өйле вагты - яз мөвсүминиң рртасы-на, яшлык кемалына, ынсаның бу дүнйәде илкинҗи ярадылан дөврүне меңзәр, шол затлара ышаратдыр. Рахметиң теҗеллилерини ве ныгматларының берекедини ятла-дар.
Икинди вагты - гүйз мөвсүмине, гаррылык дөврүне, ахырзаман Пыгамбериниң (саллаллаху алейхи веселлем) сагадатлы, багтлы дөврүне меңзәр. Оларың Иләхи халларыны ве Рахманы ныгматларыны яда салар.
Агшам вагты - гүйз мөвсүминиң ахырында өрән көп махлукларың өлмегини, ынсаның вепат болмагыны, кыяматың башлангыҗьшдакы вейранчылыгы ятлатмак билен, Җелали теҗеллилерини дүшүн-дирер ве ынсаны гафлат укусындан оярар.
Яссы вагты - түмлүк әлемидир, онуң гүндизлик әлемини өзүниң гара кепени билен өртмегини, гышың ак кепениниң өли ериң йүзини басырмагыны, вепат болан ынсанларың бакылык нышанларының йитип гидип, унудылма пердесиниң аша-гына гирмегини, сынаг мейданы болан дүнйәниң тутушлыгына япылмагыны яда салмак билен, Каххары Зүлҗелалың гудратлы йөрелгелерини әшгәр эдер.
Гиҗе ваггы болса, хем гышы, хем габры, хем Әлеми Берзахы аңлатмак билен, ынсан рухуның Рахманың Рехметине нә дереҗеде мәтечдигини ятладар.
Гиҗеде техеҗҗүт намазының вагты болса - габыр гиҗесинде ве Берзах әлеминиң гараңкылыгында нә дереҗе герекли ышыкдыгьшы билдирер... Бүтин бу өврүли-шикде Хакыкы ныгмат бериҗиниң түкеник-сиз ныгматларыны ятлатмак билен, Онуң нә дереҗеде шүкүре ве өвгә мынасыпдыгыны ыглан эдер.
Эртеси гүнүң даң намазы - хашры ятладар. Хава, шол гиҗәниң сабасы ве шол гышьщ бахары нә дереҗе макул, зерур хем-де хөкманы болса, хашрың сабасы-да, берзахың бахары-да шонча хөкманыдыр.
Диймек, шу бәш вагтың хер бири, иң мөхүм өврүлшигиң башлангыҗы болуп, бейик өврүлишиклери ятладышы ялы, Гудраты Самеданының азым гүнде өзүниң тарханлыгына делил болмак билен, сенә, асыра ве дөвре дегашли гудратың мугҗызаларыны ве рехметиң совгатларьшы ятладар.
Диймек, ярадылышың асыл везипеси ве гуллугьщ эсасы ве хөкманы борҗы болан парз намаз шол вагтларда окалса лайыкдыр, хас макулдыр.
Бәшинҗи пәхим. Ынсан ярадылыш тайындан хас эҗиздир. Эмма, онуң хер бир зат билен багланшыгы бардыр, йүрегини ынҗыдар, оны агырдар. Ол хас эҗиздир. Эмма, онуң белалары ве душманлары җуда көпдүр. Хем хас пакырдыр. Эмма, мәтәчлиги хас зыядадыр. Хем ялта ве гүйчсүздир. Эмма, дурмушда чекйән йүки хас агырдыр. Ынсан эдилип ярадылмагы, оны әхли әлем билен баглы эдипдир. Эмма, сөйен хем имринен затларының зовалы ве айралыгы оны хемише ынҗыдяр. Акыл оңа белент максатлары ве бакы мивелери гөркезйәр. Эмма, онуң эли гысга, өмри гысга, гүйҗи кем, сабры кемдир.
Ине, бу ягдайда адам рухы даң саз беренде Кадыры Зүлҗелалың ве Рахымы Зүлҗемалың бейик дергахына ялбармак билен, намаз билен арзы хал айтмак, товпык ве медет дилемек намазьщ нәхили герек-дигини ве шол гүнүң довамында башына гелҗек, эгнине йүкленҗек ишлере, везипелере такат этмек үчин нә дереҗеде зерур бир даянч нокатдыгьша анык гөз етирилйәр.
Өйле вагты - гүндизиң гүнортасы, ёк болмагың башлангыҗы ве адаты ишлериң тамам болмага якын ве мешгуллыгындан вагтлайын бир дынч алыш заманыдыр. Паны дүнйәниң бейхуда ве агыр ишлериң берен гафлатындан ве башагайлыгындан рухуң дынч алыша мәтәч вагтыдыр. Иләхи ныгматларың гөрнен пурсатыдыр. Ынсан рухы ол башагайлыкдан гутулып, ол гафлатдан сырылып, ол манысыз ве бейхуда затлардан сайланып, Кайюму Бакы хем-де МүнЪми Хакыкьшың дергахына гидип, гол говшурып, әхли ныгматларьша шүкүр эдип, оны өвүп, ондан ярдам дилемеги, Җелал ве Азаматының өңүнде баш эгмек билен эҗизлигини гөркезмеги, Онуң түкенмез кемалының, тайсыз җемалының өңүнде сежде эдип, хайранлыгыны, мухапбетини ве горкусыны билдирмеги аңладян өйле намазьшы окамак - нәхили аҗайып, нә дереҗеде якымлы, ничик зерур ве мынасып борчдугыны билмейән ынсандан ынсан болмаз...
Икинди вагты - гүйз мөвсүминиң гам-гуссасыны, гаррылыгың гайгысыны, ахырзаманың азабыны ятладар. Хем гүнделик ишлериң нетиҗесиниң җемленйән вагты; хем шол гүнде саг-саламатлык ве ягшылыклар ялы иләхи ныгматларың азым бир нетиҗесиниң дөрән вагты; хем-де гоҗа гүнешиң яшьш барышьшьщ ышараты билен ынсаның мыхмандыгыны, хер бир задың гечиҗидигини, вагтлайындыгыны ыглан этмек заманыдыр. Эбедилиги арзувлан ве эбедилик үчин ярадылан, ыхсана шүкүр эден, хиҗрандан элем чекен ынсан рухы, техәрет кылып, икинди намазыны окамак үчин Гадымы Бакының ве Кайюмы Сермединиң дергахы Самеданиесине арзымьшаҗат эдер. Яраданың зовалсыз ве ченсиз рехметиниң лутуфларына сыгынып, хасапсыз ныгматларына шүкүр ве хамд эдип, Ыззаты Рубубиетиниң өңүнде зелил халда рукува гидер. Онуң Сермеди Улухыетиниң өңүнде пәли песлик билен сежде эдип, хакыкы теселли билен рухы рахатлык тапып, азамат ве гудратының өңүнде гол товшурып, хызмата тайындыгыны гөркезер. Хава, икинди намазыны окамагың нәхили әгирт везипе, нәхили мынасып хызмат, ярадьшышьщ нәхили ерликли борҗудыгьша, бүтеви хош сагадат тапмакдыгына ынсан болан аң етирер.
Агшам вагты - гышың гелмеги билен томус ве гүйз паслының нәзенин хем-де гөзел ярадылан махлукларының гуссалы халда хошлашып йитип гидйәндигини аңдырар. Хем ынсаның вепат болмагы билен, сөенлериниң әхлисинден хиҗраны элем ичинде җыда дүшүп, габра гирмек заманыны ятладар. Хем дүнйәниң кыямат гопмагы билен ёк болуп, әхли яшайҗыларьшьщ башга әлеме гөчҗегини, дар сьшаг дүнйәсиниң ышыгының өчҗек вагтыны ятладар. Зовал зерарлы ёк болҗак махбуплар билен ыснышанлара шитдетли дуйдурыш берйән вагтыдыр. Ине, агшам намазы үчин щейле бир вагтда ярадылшың Җемалы Бакыя мушдак айна мысалын-дакы ынсан рухы шу улы ишлери эден, бу бейик әлемлери доландыран, өзгерден Гадымы Лемйезелиң (хемишелик гадымы-ның) ве Бакыйы Лайезалың (хемишелик бакының) аршы азамадына йүзүни өвүрип, бу паньща "Аллаху Экбер" диййәр; паньщан эллерини чекип, Мөвла хызмат үчин гол говшурып, Дайымы Бакының хузурында дик дуруп, "Элхамдулиллах" диймек билен, айыпсыз кемалына, деңи-тайсыз җемалына, түкениксиз рехметине хамд ве сена эдер.
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
(26) Биз диңе Саца тагат-ыбадат эдерис ве дице Сенден ярдам исләрис. (Фатиха, 5).
диймек билен, ярдам-чысыз Рубубиетиниң, шәриксиз Улухые-тиниң, везирсиз Солтанатының өңүнде гуллук эдер, Ондан ярдам исләр; түкениксиз азамат ве гудратыньщ, хич эҗизлемейән ыззатының өңүнде рукува гидип, әхли ярадыланларың хеммеси билен бирликде гүйчсиздйгини, эҗиздигини, пакырдыгыны, зелилдигини боюн алмак билен:
سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظِيمُ
(27) Эй, азым болан Реббим, Сени тесбих ве такдыс эдерин!
диер. Ребби Азымыны тес-бих 'эдер, Зовалсыз Җемалының аслына, үйтгемез Мукаддес сыпатына, өзгермез, Сермеди Кемалына сежде эдер. Ондан башга әхли зады терк эдип, хайран ичинде пес пәллилик билен, мухапбетини ве гуллугыны ыглан эдип, паны затларың әхлисиниң дерегине бир Җемили Бакыны, Рахымы Сермедини тапар.
سُبْحَانَ رَبِّىَ اْلاَعْلٰى
(28) Эй, бейик Реббим, Сени тесбих ве такдыс эдерин!
Диймек билен, зовалдан узак7 аиыпдан пәк Ребби Агласыны мукадцес хасапламагы, соңра отурьш, бүтин ярадылан махлукларың мүбәрек саламларыны ве арасса салаватларыны ол Җемили Лемйезеле ве Җелили Лайезала пешгеш этмеги, Ресулы Керимине салам бермек билен Оңа баглылыгыны тәзеләп ве онуң буйрукларьша боюн суняндыгыны гөркезмеги, иманыны тәзлемек билен, Оны айдыңлашдырмак үчин әлем көшгүниң хикметли нызамыны дуюп, Санийи Зүлҗелалың вахданиетине шаятлык этмеги, Солтанаты Рубубиетиң бушлукчысы, Алланы разы этҗек затларың хабарчысы, әлем китабының иң бейик терҗимечиси, беян эдиҗиси болан Мухаммеди Арабы алейхиссалатү Весселамың пыгамберлигине шахадат гетирмеги аңладян агшам намазы-ны окамагын нәхили якымлы, тәмиз бир везипедигини, нә дереҗеде эзиз, леззетли бир хызматдыгьшы, нәхили хош ве аҗайып бир гуллукдыгыны, нә дереҗеде мөхүм хакыкат ве бу паны мыхманханада бакыяна бир сөхбетдигини, хемишелик багтлылыкдыгыны аңмаян адам, нәхили адам болуп билер!..
Яссы вагты - гүндизиң гөзъетимден аңырда галан бакы ызлары йитип, гиҗе әлеми тутушлайын гаплар.
مُقَلِّبُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ
(29) Гиҗәни ве гүндизи өврүп-чөврен.
Гиҗәни гүндизе, гүндизи гиҗә өврен Кадыры Зүлҗелалың ол ак сахыпаны бу гара сахыпа билен чалышмагы, Реббаны эечилиги билен томсуң безелен яшыл сахыпасыны гышың совук ак сахыпасына өвүрмегини яда салар.
مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ
(30) Айы ве Гүни хызмата табын къишн.
Гүне-Ая хөкүмини йөредйән Хәкими Зүлкемалың эден иләхи ишлерини ятладар. Вагтьщ гечмеги нетиҗесинде губур әхлиниң иң соңкы ызларының хем шу дүнйәден долы йитип гитмеги, бүтинлей башга әлеме гечмеги, "Халыкы мевт ве хаятың" өлүми ве дирилиги яраданың иләхи халларыдыгыны аңдырар.
Дар ве паны, хем соңы пуч дүнйәниң бүтинлей харап болуп, иң соңкы деминде гүйчли урнуп ёгалшы, гиң ве бакы хем-де бейик ахырет әлеминиң аян болшы "Халы-кы арз ве семаватың" (ери-гөги яраданың) җелалы хәкимиетини, җемалы теҗеллилерини ятладян бир замандыр.
Шу әлемиң Мәлиги ве хакыкы Ыгты-ярлысы, хакыкы Магбуд ве Махбубы болан Онуң, шейле бир Гудратдыгыны, ягны гиҗе билен гүндизи, гыш билен язы, дүнйә билен ахырети китабьщ сахыпалары кимин аңсатлык билен агдаран, язан, бозан, үйтгеден, буларың әхлисине хөкмүни йөреден Кадыры Мутлакдыгыны субут эдйән бир халдыр.
Ине, шейле эҗиз, гүйчсиз хем-де шейле пакыр, мәтәч, гелҗегиң ченсиз зулумлары билен гуршалан хем-де соңсуз хадысалар ичинде халлан атан ынсан рухы шу манылары ичине алян яссы вагтында намаз оканында Ыбрайым (алейхиссалам) кимин:
لاَۤ اُحِبُّ اْلاٰفِلِينَ
(31) "Мен яшып гиденлери говы гөрмейәрин." ( Энгам, 76).
дийип, Магбуды Лемйезелиң, Махбубы Лайезалың дергахына намаз билен сыгнар. Шу паны әлемде, паны өмүрде хем-де гараңкы дүнйәде, гараңкы гелҗекде бир Бакыйы Сермеди билен мьшаҗат эдип, Онуң билен бир пурсатҗык бакы сөхбеде ве бирнәче минутың довамында бакы өмре гошулып, өз дүнйәсине нур сепҗек, гелҗегини ышыкландырҗак, әхли барлыгың ве достларының айралыгындан дөрән яраларына мелхем этҗек Рахманы Рахымың рехимли лутуфларыны, нурлы хидаятыны гөрүп, арзув этмекдир...
Оны вагтлайын ундан ве ондан гизле-нен дүнйәни ол хем ундуп, дертлерини калбыньщ агысы билен Рехметиң дергахын-да дөкүп, өлүме меңзейән ука гитмезинден өң, иң соңкы гуллук везипесини берҗай эдип, гүнделик амал депдерчесини аҗайып соңлама билен беркитмек үчин намаза дурмак, ягны, әхли сөенлериниң дерегине бир Бакы Магбуд ве Махбубуң ве дилегчилик этдиги эҗизлериниң дерегине бир Кадыры Керимиң ве әхли зыянлы, эймендирҗи затларың шеринден горанмак үчин бир Хафызы Рахымың хузурына чыкмакдыр...
Хем-де Фатыха сүреси билен башламак, ягны, хич зада ярамаян ве өз орнунда болмадык накыс (ногсанлы) пакыр махлуклары өвмәге ве олара миннетдарлык билдирмәге дерек, бир Кәмили Мутлак ве Ганыйы Мутлак ве Рахым, Керим болан Раббул әлемини өвмек ве сена этмекдир.
Хем-де
اِيَّاكَ نَعْبُدُ
(32) Биз дице Саца тагат- ыбадат эдерис. (Фатыха, 5).
диен сөз билен Оңа йүзленип, бейгелмекдир; ягны, кичилиги, хич затлыгы, ялңызлыгы билен бирликде^ эзели ве эбеди Солтан болан Мәлики Йевмиддине (Хасап ве җеза гүнүниң эесине) багланмак билен шу әлемде эзиз мыхман ве әхмиетли бир гуллукчы ягдайында:
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
(33) Биз диңе Саца тагат-ыбадат эдерис ве биз дице Сенден ярдам исләрис. (Фатша 5).
диймек билен, бүтин махлукатың адына әлемиң иң улы җемагаты ве иң азым җемгыетиндә-ки ыбадатлары ве дилеглери Оңа сунмакдыр. Хем-де:
اِهْدِناَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
(34) Бизи догры ёла гөндер, хидаят эт. (Фатыха, 6).
диймек билен, ыкбалың гараңкылыгы ичинде эбеди багтлылыга әкиден, нурана ёлы болан Сыраты Мустакыме хидаети ислемекдир...
Хем-де Заты Зүлҗелалың гудрат ве азаматының бир шам-чырагы, нөкери кимин, шу вагт аралыгында асуда ятан өсүмликлериң, хайванатың, гизленен гүнешлериң, хошяр йылдызларың, Онуң эмрине табындыкларьша ве мыхманхана болан бу әлемде Онуң хызматкәридиклерине дүшүнип, "Аллаху Экбер" дийип, рукува гитмекдир...
Хем-де әхли махлукатьщ умумы сежде эдйәндигине акыл етирип, ягны гиҗесине ука гиден махлукат кимин хер йылдакы, хер асырдакы әхли барлыклар, хат-да земин хем, дүнйә хем бир дүзгүнли гошун, буйруга боюн нөкер кимин, дүнъеви гуллук везипесинден
كُنْ فَيَكُونُ
(35) Алла Тагала бир задың болмагыны исләнде, оца дице "Бол" диер, ол хем шол бада болар. (Ясын, 82).
билен бошадылан вагты, ягны гайып әлеме гөндерилен вагты берк дүзгүн-нызам билен зовалда түмлүк намазлыгында "Аллаху Экбер" дийип, сежде эдйәндиклерини... Хем-де:
كُنْ فَيَكُونُ
эмри билен дөрән, дирелдиҗи бир сес ве дуйдуруш билен, енеки бахарлар-дакы җанлы-җандарлар кимин эдил өңкүси ялы, эмма тапавутлы хашр эдилип, Мөвла-ның өңүнде гол говшурып хызмата тайын дурушлары ялы, шу ынсанҗагазың хем олара табын болуп, ол Рахманы Зүлкемалың, Рахымы Зүлҗемалың дергәхинде хайранлыга гарышан бир мухапбет, бакылыга гарышан бир песпәллик, ыззата гарышан бир зелиллик ичинде "Аллаху Экбер" дийип, сеждә бармагының, ягны, Маграҗың бир гөрнүши болан яссы намазыны окама-гының нәхили хош, нә дереҗеде аҗайып, нәхили ширин, нә дереҗеде улы, ненеңси эзиз ве леззетли, ничикси макул ве мьшасьш бир везипедигине, бир хызмат, бир гуллук, бир мөхүм хакыкатдыгьша, элбетде дүшүндин, Диймек, шу бәш вагт намазың хер бири улы өвүрилшигиң ышаратларыдыгьшы ве Реббиң әгирт хәкимлигиниң нышанларыдыгыны, иләхи күлли ныгматларың аламатлардыгыны, борч ве мөхүм везипе болан парз намазының шол вагтлара бөлүниши ченсиз хикметдир.
سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَاۤ اِلاَّ مَا عَلَّمْتَناَ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ مُعَلِّماً لِعِبَادِكَ لِيُعَلِّمَهُمْ كَيْفِيَّةَ مَعْرِفَتِكَ وَالْعُبوُدِيَّةِ لَكَ وَمُعَرِّفاً لِكُنُوزِ اَسْمَاۤئِكَ وَتَرْجُمَاناً ِلاٰيَاتِ كِتَابِ كَاۤئِنَاتِكَ وَمِرْاٰةً بِعُبوُدِيَّتِهِ لِجَمَالِ رُبُوبِيَّتِكَ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَارْحَمْناَ وَارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَاۤ اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
(*) Сени хер дүрли ногсанлардан дашда сакларыс. Сениң бизе өвреденлерицден башга билйән билимимиз ёкдур. Сен хер бир задыц хакыкатыны билерсиң, хер бир иши хикмет билен эдерсщ. (Бакара, 32). Аллахым! Гулларыца Сени танамагыц ёлларыны ве гуллугы өвредиҗи хөкмүнде иберен, Сениц атларыц хазыналарыны ачан, Сениц әлем китабыц аятларыныц терҗимечиси болан ве Реблигиң аҗайыплыгына гуллугы билен нусга болан ынсана Хезрети Мухаммет саллаллаху алейхи веселлеме, Онуц машгала агзаларына ве керемли, шерефли сахабаларына салат ве салам эпле! Эп, хер бир зада лапык мерхемет эдйән Аллахым! Бизе, эне-атамыза ве әхли мүьмин аял-эркеклериц хер бирине оларыц саныча рехмет эпле! Әмин!
ЙИГРИМИ БИРИНҖИ
СӨЗҮҢ БИРИНҖИ
МАКАМЫ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقوُتاً
(36) Намаз мүъминлере белли вагтларда эда эдилмек билен парз кылнандыр. - Ниса - 102.
Бир заман яшулы, эпей, абрайлы бир адам маңа шейле дийди:
"Намаз говы зат. Эмма гүнде-гүнде бәш вагтына окамак кән дәлми? Гутарар ерде гутармансоң, иризмейәрми?"
Ол адамың бу сөзүнден эсли вагт геченден соңра, өз небсими хем диңледим. Онуң хем шол сөзлери гайталаяндыгыны дуйдум. Соң ол адамы сынладым, онуң ялталыгы себәпли шейтандан шейле сапагы аляндыгыны гөрдүм. Шол вагт шуңа акыл етирдим: Ол адам бу сөзи небси-эммаресиниң адьшдан айдяна я-да айтдырыляна меңзейәр. Шол вагт мен хем дийдим:
"Хакына середенинде небсим хем эммаредир. Небсине эрк эдип билмейән башгасы-на эрк эдип билмез. Шонуң үчин небсимден башлаярын."
Өзүме шейле йүзлендим: Эй, небсим! Җахыллыгың көрлүгинде, ягны хич зат билмейәнлигиниң үстесине билмейәнди-гини-де билмезликде, ялталык дүшегинде, гафлат укусында сөзлейән шу сөзүң гаршысына "Бәш дуйдурышы" менден эшит.
Биринҗи дуйдурыш: Эй, бетбагт небсим!.. Аҗап, өмрүң эбедимидир?.. Гелҗек йыла, белкә, эртире чыкҗакдыгың гүвәлиги бармы? Саңа ирмек дуйгусыны гетирйән, өзүңи шу дүнйәде эбеди саймагыңдыр. Харам кейп үчин, дүнйәде эбеди галҗак кимин, сен элҗирейәрсиң. Өмрүң нәхили гысга хем-де пейдасыз гечип дурандыгыны бир гөз өңүңе гетирседиң. Шонда ирмек бейле-де дурсун, белки, намаз окамага - өмрүң бир гүнүниң йигрими дөртден бирини хакыкы, эбеди дурмушың сагадатына себәп болҗак аҗайып, хош, рахат хем-де рехметли хызмата сарп этмәге, сенде чын бир арзув, хош, датлы бир херекетлер дөрәрди.
Икинҗи дуйдурыш: Эй, ачгөз небсим! Гүнде-гүнде чөрек иййәрсиң, сув ичйәрсиң, арасса ховадан дем алярсың - бу затлар сени иризмейәрми? Мегерем, иризмейәр, чүнки хөкман герек задың ызы үзүлмән гелип дурмагы иризмез, гайта бегендирер. Бейле болса: беденимиң бир күнҗегин-де ерлешйән, сениң хемишелик хемраларьщ - калбымың рухы иймити, рухумың абы хаяты ве Реббаны дуйгуларың якымлы шемал кимин хош сөзүне югрулан намаз, билсең, сени иризмели дәлдир.
Хава, гам-гусса ве элемлере дучар хем мүбтела болуп, түкениксиз леззетлере, умытлара майыл, сөйгүден долы калбың азыгыны ве кувватыны, гудраты гүйчли Рахымы Керимиң гапысыны ныяз билен какып, газанып болар.
Хава, шу паны дүнйәде сәхел вагтың ичинде кемала гелип, соңра айралыкдан перят эдип гечип гидйән барлыклар билен көпленч багланшыклы болан рухуң абы хаятыны болса, хер бир задың өвезини долдурян Ма'буды Бакының Махбубы Сермединиң рехмет чешмесинден намаз билен барып, ичип болар.
Хава, ярадылшының аслында эбедили-ги ислейән, эбедилик үчин ярадылан, эзели ве эбеди Затың айнасы болан ченсиз нәзик ве инче дуйгуларың эеси - аңлы, сырлы ынсаның, нурлы Реббаны дуйгулары шу гафлатлы, эзиҗи, дар, өтегчи, ёвуз, богуҗы дүнъеви ахваллар ичинде, элбетде, дынч алмак үчин аракесмә хас мәтәчдир. Бу болса диңе намазың үсти билен амал эдилип билнер.
Үчүнҗи дуйдурыш: Эй, сабырсыз небсим! Гечен гүнлердәки ыбадат күлпе-тини, намазың мушакгатыны, мусыбатың зәхметини гөз өңүне гетирип, дерде галмак; хем-де гелҗек гүнлердәки ыбадат везипәң, намаз борҗуң, мусыбат элемиң хакында бу гүн оя батып, нәгиле болмагың, эйсем, акыл ишмидир? Шу нәгилелигиң бир акылсыз серкердә меңзейәр; душманың саг тарапкы кувваты серкердәниң сагындакы кувваты билен гошлушыпдыр ве шейлелик-де, кувваты ики эссе артан хем болса, акылсызлык эдип, мөхүм бир кувватыны хем ене саг тарапа гөндерйәр, шейдип, меркези гүйҗүни говшадяр. Үстесине-де еол тарапына душман эсгерлери хениз гелмәнкә, ол ере-де улы бир кувватлы гошун иберип, чозмагы буйряр. Меркези гүйҗи бүтинлей кувватдан дүшүрйәр. Душман бу ягдайы дуюп, меркезе хүҗүм эдип, оны даргадяр. Ынха, сен хем шоңа меңзейәрсиң. Чүнки гечен гүнлериңдәки чекен зәхметиң бу гүн рехмете өврүлипдир. Элеми гидипдир, леззети галыпдыр. Күлпети керамата говшупдыр; мушакгаты согаба дөнүпдир. Бейле болса, намаздан ирмек дәл-де, белки, тәзе мейил, тәзе хөвес, довам этмәге хыҗувлы гайрат дөремели. Гелҗек гүнлер хем энтек гелмәнкә, онуң пикирини эдип, ядамак ве рухдан дүшмек, эдил эсассыз ере ач ве сувсуз галарын өйдүп, йүрегиңе довул салмак кимин диваналыкдыр. Догрусы шудур: эгер сениң аклың еринде болса, ыбадат җәхтинде диңе шу гүнүңи пикир эт. Онуң бир сагадыны, бахасы өрән ёкары, күлпети хас аз, хош, аҗайып ве улы бир хызмата сарп эдйәрин дий. Шейтсең сениң аҗы умытсызлыгың датлы гайрата өврүлер.
Ине, эй, сабырсыз небсим! Сен шу үч сабры берҗай этмәге борчлусың. (37)
(37) Фетху'л-Кадыр - 2/200 Цейлеми, Мүснедү'л-Фирдевс - 2/416.
Бириси: тагатдакы сабырдыр.
Бейлекиси: магсыете, гүнә ише гаршы сабырдыр.
Башгасы-да: мусыбатлар, белалар өңүн-дәки сабырдыр. Аклың бар болса, шу үчүн-җи дуйдурышдакы тымсалда гөркезилен хакыкаты өзүңе йөрелге эт. Мерданалык билен "Я, Сабур!" (Эй, иң сабырлы!) дий.
Шу үч сабыры аркаңа ал. Хак Тагаланың саңа берен сабыр кувватыны, эгер, терс ёлда даргытмасаң, ол с£ниң башыңа дүшҗек хер мушакгата ве хер белалара етерлик болар... Сен онуң кувватына даян.
Дөрдүнҗи дуйдурыш. Эй, мениң акмак небсим! Эйсем, шу гуллук везипеси нетиҗесизмидир? Сени иризер ялы, музды азмыдыр? Меселем, бир адам сени хакына тутса я-да сени горкузып агшама ченли ишлетсе, биалач ишләрсиң. Инди мыхман-хана меңзейән бу дүнйәде эҗиз хем пакыр калбыңа гүйч ве кувват, ахыркы мензилиң болан габрыңда иймит ве нур, ене-де Магшарда кепилнамаң ве азатлык гүвәнамаң, үстесине-де, хеммелериң хөкман гечмели Сырат Көпрүсинде нур ве Быраг аты болҗак намаз сениңче, нетиҗесизмидир?.. Я-да шу баханы хем аз гөрйәрмиң?
Мысал үчин, бир адам саңа йүз тылла берейин дийип, сени йүз гүн ишледер. Соңра-да сөзүнде дурман билер. Ол адама ынананып, хөвес билен ишләрсиң. Сөзүнде дурмазлык сыпаты болмадык ве өзүне гелишмейән, Ол Заты Зүлҗелал җеннет кимин бир музды, эбеди сагадат ялы бир совгады саңа сөз берсе, җуда аз вагтың довамында, өрән оңат бир везипеде сени ишлетсе, сен болса гача дурсаң, я-да ол хызматдан ирип, гөвүнсиз ярпы-ялта этсең, Онуң вадасы, пешгешини аз гөрсең, өрән гүйчли бир җеза ве эйменч бир азаба дучар болҗакдыгыңа дүшүнмейәрмиң? Дүнйәде туссаг эдилерин горкусы себәпли иң агыр ишлерде хөвес билен хызмат эдип йөрсүң. Эмма җәхеннем кимин бир эбеди туссагхананың ховпы саңа иң еңил ве иң якымлы везипе болан намаз ыбдатыны берҗай этмәге гайрат бермейәрми?
Бәшинҗи дуйдурыш: Эй, дүнйәсөер небсим! Ыбадатдакы хөвессизлигиң, намазьщ өңүндәки эҗизлигиң дүнйә ишлериниң көплүгинденмидир? Я-да гүзеран аладасы билен вагт тапмаянлыгынданмыдыр? Эйсем, әхли вагтыңы оңа сарп эдер ялы, диңе шу дүнйә үчин ярадылдыңмы? Сен укып тайындан әхли җанлы-җандарлардан ёкардадыгыңы ве дүнъеви дурмушың зерурлыкларыны тапмага. гезек геленде, бир серче гушуча-да ёкдугыңы билйәрсиң. Онда нәме үчин сениң эсасы везипәң хайван кимин чапаланмак дәл-де, ьшсана мынасып, хемишелик хакыкы дурмушы газанмак үчин гайрат этмекдиги барада ойланма-ярсың?
Шейле хем дүнйәде алада гальт йөрен затларың көпүси: саңа дегишли болмадык, бейхуда гошулян ве гарым-гатым эдйән бипейда ишлериңдир. Иң мөхүм ишлериңи ташлап, гөйә мүңлерче йыллап яшаҗак кимин, иң пейдасыз ишлере гүмра болуп, вагтыңы гечирйәрсиң. Меселем: Зухал (Сатурн) планетасының төверегини гуршан халкаларың ягдайы нәхили? Я-да Амери-када товукларың саны нәче? Шулар кимин гымматсыз затлара гымматлы вагтыңы сарп эдйәрсиң. Гөйә, космос ылмындан ве статистика хүнәринден бир кемал алян ялы!.. (38
(38) Бу тайдакы йүзленме, бу билим билен мешгулланмаянлара дегишлидир.
Эгер сен: "Мени намаздан ве ыбадатдан дашлашдыран, иризен шулар ялы герекмеҗек затлар дәл-де, белки, гүзераныңы айламагың зерур ишлеридир" дийсең, мен хем саңа шейле җогап берерин:
"Эгер гүнде бир тылла үчин ишлесең, соңра бири гелип, саңа шейле дийсе:
"Гел шу ери он минут чемеси газ, йүз тылла гымматы болан бриллиант ве бир дүр тапарсың". Сен оңа:
- Ёк, гелип билмерин. Чүнки гүнделик бир тылламың ондан бирини хакымдан кесерлер, чөрек пулум азалар - дийсең, нәхили акылсыз бахана болҗакдыгы, элбетде, беллидир. Эдил шонуң ялы хем, хер бир адам өз эдйән ишинде чөрек пулы үчин ишлейәр. Эгер парз намазыны терк этсең, әхли гайратың, аладаң мивеси диңе шу дүнйә махсус әхмиетсиз хем-де нетиҗесиз чөрек пулуна дөнер. Эгер сен дынч алыш ве аракесме вагтыңы рухуң рахатлыгына, калбың ынҗалыгына гетирҗек намаза сарп этсең, чөрек пулуң берекетленмеги билен бирликде, ахыретиңде саңа рызк ве әхмиетли чешмә өврүлҗек ики саны рухы магданы тапарсың.
Биринҗи магдан: өз багыңда етиш-дирен - гүлли болсун, мивели болсун - хер агаҗың, өсүмлигиң эден тесбихинден, ягшы ниетиң билен өзүңе етерлик пай аларсың.
Икинҗи магдан: хем-де бу багда ети-шен мивелерден ким ийсе - хайван-ынсан тапавуды ёк - сыгыр болсун, сиңек болсун, мүшдери болсун, огры болсун - сениң садакаң хөкмүнде кабул эдилер.(39) Эмма, шейле шерт билен ягны, сен газанан малы-ңы Реззакы Хакыкының ругсат беренлериниң чәгинде харчламалысың, өзүңи онуң газандыранларыны махлукларына пайлаян гуллукчы хаеапламалысың...
(39) - Бу маныда бир хадысы Җабир (разыаллаху анх) шейле гүррүц берипдир: "Ресулылла (саллаллаху алепхи веселлем):
-Бир мусулман бир агач эксе, ол агачдан ийлен ипмиш хөкман онун үчин садакадыр. Ол агачдаи огурланан шшишем онун үчин садакадыр, ябаны хайваиларыц иени хем садакадыр, гушларың ипдиги хем хөкман шонун садакасы диплип кабул эдилер - дипди. Бухари, Эдеп - 27, Мүслим, Мусакат - 7.
Ине, серет: намазы терк эден нәхили өзүне улы зелел эдер. Хас мөхүм байлыгы элден гидирер. Бу ише өрән улы ислег дөреден, амалда рухы бир кувват берен ол ики нетиҗеден хем-де ол ики чешмеден махрум, эллери бош галар. Хат-да гаррадыкча өз багында ишлемекден хем ирер, гөвничөкгүнлик гелер. "Бу затлар маңа нәмә герек?" диер... Мен өңи-соңы бу дүнйәден гидйәрин. Бейле болса, мунча зәхмет чекмек нәмәме герек?" дийип, ялталыга йүз урар. Эмма намазыны берҗай эдйән адам болса шейле диййәр: "Хас зыяда ыбадат билен бирликде халал рызк газанмак үчин ишләрин. Ятан ерим ягты болуп, җеннетиң бир боссанына өврүлсин. Ахыретим үчин хас зыяда азык эдинейин".
Җемләп айтсам, эй, небис! Билип гой: Дүйнки гүн сениң элиңден гитди. Эртир хакьшда айтсак, эртир оңа эе болҗакдыгьща гүвәлик хатың, кепилнамаң ёк. Бейле болса, несип эден шу г үнүңи хакыкы өмрүң дийип бил. Хер гүнүңи әтияч пулы кимин хакыкы гелҗегиң болан ахырет үчин харчла - ыбадат ве намаза сарп эт. Хем-де билип гой: хер доган гүн саңа ве хер бир ынсан үчин ачылан тәзе әлемиң гапысыдыр. Эгер намаз окамасаң, сениң ол гүнүң зулуматлы ве перишан халда йитип гидер. Сениң гаршыңа мысал әлеминде шаятлык эдер. Чүнки, хер кимиң шу әлемде өзүне махсус бир әлеми бар. Ол әлемиң хили ол адамың калбына ве амалына баглыдыр. Меселем: аҗайып бир көшгүң шекили айнаның реңкине гөрә шөхлеленер. Айна гара болса гара; гырмызы болса гырмызы гөрнер. Хем-де онуң хилине лайыклыкда үйтгәр. Ол айнаның чүйшеси дуры болса, көшги хас гөзел, дуры болмаса ярамаз гөркезер. Иң непис затларың бетгелшик гөркезилип билниши ялы, сен калбың, аклың, көңлүң, иманың билен өз ички дүнйәң шеклини үйтгедип билерсиң. Я өз пейдаңа я-да зыяныңа шаят этдирип билерсиң. Эгер намаз окасаң, намазың билен ол әлемиң Саныйы Зүлҗелалына йөнелсең, саңа бакан әлемиң бирден нурланар. Намазың өзи электрик лампасы, намаза ниетиң болса, онуң дүвмесини галдырмак кимин, ол әлемиң зулматыны дагыдар. Гарым-гатым дүнйәдәки булам-буҗарлыкларың, перишан халдакы өврүлишиклериң, херекетлериң хикметли дүзгүн-нызам, манылы гудрат китабыдьпъшы гөркезер.
اَللهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ
(40) Алла асманларыц ве Ерин нурудыр. (Нур, 35). Нур, ягны ышык - барлыкларыц гөрүлмегини үпҗин эдер. Әхли зады барлык мейданына чыкарып, гөзлеримизе гөркезен, хакыкаты билдирен, гөзлери ве көцүллери шатландыран Алла Тагаладыр. Алланыц нур болмагынын манысы Онуц әхли әлемлерин, әлемлерде гөрлен бүпгин ышыкларыц ве ышыгы гөрен дуйгуларын ярадыҗысы болмагыдыр.
аятының көп нурларындан бир нуруны сениң калбыңа салар. Шол гүнки әлемиңи ол нуруң шөхелеси билен ышкландырар. Нуры билен сениң бәхбидиңе шаятлык эдер.
Асла сен: "Мениң намазым нире, Хакыкы намаз нире?!.. дийме. Чүнки хурма мивесиниң кичиҗик шәниҗеги уллакан хурма агаҗыны өзүнде җемләр. Оларың тапавудының диңе гысылан ве гиңелен халда болшы ялы, сениң хем мениң кимин соватсызың - дуймасак-да -- намазының бейик бир велиниң намазы кимин шол нурдан пайы бардыр. Биз аң етирмесек-де, шу хакыкатың бир сыры бардыр - онуң дереҗелериые гөрә, нурланышы ве яйрайшы дүрли-дүрлидир. Меселем, хурма шәнигин-ден кәмил хурма агаҗына ченли өсүш
басганчакларының болшы ялы намазың дереҗелеринде-де хас көп мертебелер бардыр. Эмма әхли мертебелерде ол нуруң хакыкатының эсасына душ гелнер.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ قَالَ (اَلصَّلٰوةُ عِمَادُ الدِّينِ) وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِۤ اَجْمَعِينَ
(41) Аллахым! "Намаз динин сүтүнидир" диен Пыгамберимиз Хз. Мухаммеде, машгаласына ве әхли сахабаларына салат ве салам болсун!
ХАТЫМА -СОНДАМА
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَاۤ اِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ
(42) Дүнйә дурмушы дице метагу'л-гурурдан (алдавчы матадан) башга зат дәлдир. (ал-Имран, 185).
(Гапыл баша деген бир токмак хем-де алнан бир сапак)
Эй, гафлатда галан, бу дурмушы датлы гөрүп, ахырети ундуп, дүнйә талап болан бетбагт небсим! Нәмә меңзейәндигиңи бил-йәрмиң? Дүегушына... Ол гуш авчыны гөр-йәр, эмма учмаяр, авчы өзүни гөрмесин дийип, башыны гума сокяр. Улы гөвреси дашында галансоң, авчы оны гөрйәр. Иөне диңе ол гөзүни гума соканы үчин, авчыны гөрмейәр. Эй небсим! Шу тымсала бак, серет:
Ачгөзлик - эзиз леззети аҗы азаба өвүрер. Бир обадан ики адамы мысaл алалың. Оларың бириниң йүз достундан тогсан докузысы шәхере гөчүпдир. Гөченлер говы хем рахат яшапдырлар. Обада болса онуң ялңыз бир өзи галыпдыр. Шонуң үчин ол хем шәхере муштак - хемише шәхери ятлаяр, достларыны күйсейәр. Оңа хачан "Сенем шәхере гит!" дийилсе, хөвес билен бегенип гитҗек.
Икинҗи адамың болса йүз достундан тогсан докузсы обадан гидипдир. Оларың биртопары йитипдир. Бирнәчеси болса не өзлери гөрҗек не-де илиң олары гөрүп билҗек ерине дүшүпдирлер. Ялңыз галан обалы олар перишан хала дүшендирлер дийип гүман эдйәр. Достларыны йитирен бу бичәре адам оларың әхлисине дерек, ялңыз бир мыхман билен достлашып теселли тапяр. Шейдип, айралыгың агыр элеминден гутулмак ислейәр.
Эй небсим! Овалбашда Хабыбылла, әхли дост-ярың габрың бейлеки тарапын-дадырлар. Бәрде галан бирки санысы хем бахым гидерлер. Өлүмден үркүп, габырдан горкуп, башыңы чашырма! Габра мердана бак, диңле ол сенден нәме талап эдйәр! Батыр бол, өлүмиң йүзүне гүлүп серет, өлүм сенден нәме ислейәр! Зынхар, гапыл галып, икинҗи адама меңземе!
Эй, небсим! "Замана үйтгеди, асыр башгалашды, хер ким дүнйә иши билен башагай, дурмуша ыснышыпдыр экленч дердесери билен серхош" диймегин. Чүнки адам башы өлүмли. Шол бир вагтың өзүнде-де пырак хем бакы дәлдир. Адамзадың эҗизлиги, ынсаның пакырлыгы песелмейәр, гайта хас хем артяр. Адамзат ёлагчылыгы кесилмейәр, терсине тизлешйәр.
Сен: "Мен хем әхли киши ялы " дийме. Чүнки, әхли кишиниң саңа достлугы габрың гапысына деңичдир. Хер кес билен ярамаз ишлерде ёлдаш болуп, өзүңе теселли гөзлеме, бу дүшүнҗәң габырда пуч болар.
Хем өзүңи өз эркиңе гөйберилен эесиз бир махлукдырын өйтме. Чүнки, шу дүнйә мыхманханасына хикмет назары билен серетсең, бир зат дүзгүн-нызамсыз, максатманысыз дәлдир. Онсаң сен ненеңси ала-бөле бидүзгүн ве максатсыз яшап билерсиң? Хер бир хадысалар ер титремеси ялы төтәнлейин затлар дәлдир.
Меселем: Земин лыбасы - өсүмликлер, онуң гөрки хайванатлар бири-бириниң ичинден гечирилип чызылан овадан нагыш кимин дүнйәни өртендир. Олар башдан-аяга максатлар, хикметлер билен безелип, Кемалы Интизам (кәмил дүзгүн-нызам) билен ярадыландыр. Олар бир максатда, зикр эдип, айланып дурандырлар. Шейле хем Адам атаның неберелериниң, айратын-да, иман әхлиниң халанмаян гафлат ишлери себәпли рухы дертден яңа эгин силкмеги ятладян ер титремеси ялы, өлүме тарап барян дурмушы хадысалары динсизлер дейин максатсыз, төтәнлейин кабул этмек; мусыбата дучар боланларың, чекйән элемли зыянларыны гайтаргысыз хасапламаклары олары эрбет умытсызлыга элтер. Оларың шейтмеклери улы хата ве агыр зулумдыр. Хава, бейле хадысалар Хакими Рахымың эмри билен иман әхлиниң паны малыны садака өвүрип бакылашдырар, нәшүкүрликден, газанылан гүнәлери ювар.
Бир гүн гелер, шу эмре табын Земин, өз йүзүниң зынаты болан ынсанларың ширке тарап гиденини, нәшүкүрликлерини гөрүп халамаз. Халыгың эмри билен улы бир ер титремеси - кыямат билен йүзүни арассалар, Алланың эмри билен ширк әхлини җәхеннеме дыкар. Шүкүр әхлине "Баш үстүне, җеннете гириң!" диер.
يَآاَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ { اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ اْلاَرْضَ فِرَاشاً وَالسَّمَآءَ بِنَآءً وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلاَ تَجْعَلُوا للهِ اَنْدَاداً وَاَنْتُمْ تَعْلَمُونَ
Ягны: "Эй, адамлар! Сизи ве Сизден өң өтенлери ярадан Реббиңизе ыбадат эдиң. Диңе шейдип таква мертебесине етип билерсиңиз. Ене-де Реббиңизе ыбадат эдиң. Чүнки Ол ери сизе дүшек, асманы үчек этди. Асмандан сувы сизе рызк болсун, ерден миве ве бейлеки азыклары өндүрсин дийип иберди. Онда сиз, башга затлары Аллаха шәрик саймаң. Билйәрсиңиз ахырын, Алладан башга Мабудыңыз ве Халыгыңыз ёкдур". (Бакара сүреси, 2/21-22.)
СӨЗБАШЫ
(Ишаретул Иҗаз китабындан)
Дини ынанчлары, иманың буйрукларыны кувватландырмак хем-де дурнуклы хала гетирмек билен бирликде эндиге өвүрип билҗек диңе ыбадатдыр.
Хава, выждана ве акыл-пайхаса дегишли иман хөкүмлери Алланың буйрукларыны амал этмекден ве гадаган эден ишлеринден сакланмакдан ыбарат болан ыбадат билен тербиеленмесе ве гүйчлен-дирилмесе оларың тәсири кем болар. Муңа Ыслам әлеминиң хәли-хәзирки ягдайы хем шаятдыр. Шейле хем, ыбадат дүнйә ве ахырет сагадатларына весиле болшы ялы, экленчден башга затлары-да ягны, дүнйә хем-де ахырет ишлерини дүзгүне салмага-да себәпдир, шахс ве несил кәмиллигиниң серишдесидир; Халык билен гул арасын-дакы хас улы бир якынлыкдыр хем-де шерефли багланшыкдыр.
Ыбадатың дүнйә сагадатына себәп болмагыны гөркезйән җәхтлер:
Биринҗиси: Ынсан бүтин хайванлардан ёкары ве айратын болуп, аҗайып, гөзел тебигат билен ярадыландыр. Ярадылышың аслыетинден ынсанда дүрли-дүрли мейиллер, арзувлар дөрәпдир.
Меселем: ынсан иң бир сайлама - аңырбаш затлара мейил эдер; зынатлы затлары арзув эдер, ынсанъете лайык яша-йыш ве абрайлы өмүр исләр.
Шу мейиллери канагатландырмагы, ийҗек, гейҗек затларыны ве бейлеки хаҗатларыны ислейши ялы, аҗайып гөр-нүшде ерине етирмеги үчин хем көп хүнәрлери башармагы зерурдыр. Ол хүнәрлериң хеммесини башарып билмейәнлиги себәпли, ковумдашлары билен бирликде ишлемәге меҗбур болар, ягны, хер бириси өз элинден гелйән иши билен достуна ики тараплайын ярдам эдер ве шейдип өз зерурлыкларьшьщ үстүни етирер.
Эмма ынсандакы арзув-ислег, гахар-газап дуйгусы, акыл-пайхас кувваты Ярадан тарапындан чәклендирилмәндир. Ынсаның җүзъи ыгтыяры билен бейгелмегини ве өсүш газанмагыны үпҗүн этмек үчин бу дуйгулар өз эркине гойберилени себәпли, ынсан гатнашыкларында зулум ве өте гечмелер йүзе чыкяр. Бу өтегечмелериң өңүни алмак үчин, адамзат өз ишлериниң өнүмлерини ики тараплайын пейдаланмакда адалата мәтәчдир. Эмма хер бир шахсың акыл-пайхасы адалата дүшүнмекден эҗиз-диги үчин күлли акыла зерурлык бардыр. Гой, шахслар ол күлли акылдан пейдалансынлар. Эмма күлли акыл хем канун шеклинде болар. Ол канун болса, диңе шеригатдыр.
Соңра ол шеригатың тәсирини аян этҗек, оны берҗай этмеги, уланмагы үпҗүн этҗек бир доландырыҗы меркез, оңа эе герек. Ол доландырҗы меркез ве онуң эеси пыгамбердир.
Пыгамбер болан шахсың хем гөрүнйән ве гөрүнмейән гөрнүшде халка хәкимлигини довам этдирмеги үчин мадды хем-де рухы бейиклиге, айратын тапавуда эе болшы ялы, Халык билен болан мынасы-бетиниң дереҗесини хем-де Онуң билен багланшыгьшы субут этмек үчин, бир делил герекдир. Шол делил олса, диңе мугҗыза - гудратдыр.
Соңра Алла Тагаланың буйрукларына, гадаган эден затларьша боюн болмагы, тагат кылмагы гурамак ве үпҗин этмек үчин Яраданың азаматыны зехинлере орнашдырмак зерурдыр. Бейле орнашдырма хем диңе акаид билен, ягны, иманы эсасларың билинмеги билен газанылар. Иманы хөкүмлери кувватландырмак ве олары өсдүрмек гайталамак ве тәзеленип дуран ыбадат аркалы газанылар.
Икинҗиси: Ыбадат адамың пикирлерини Саныйы Хакиме гөнүкдирмек үчиндир. Гулуң Саныйы Хакиме йөнелмеги, онуң боюн сунмагына ве тагат кылмагына гетирер. Боюн болмак ве тагат кылмак болса, гулы иң кәмил дүзгүн-нызама дахыл эдер. Гулуң өзүни тертибе салмагы ве дүзгүн-нызама табын болмагы билен хикметиң хакыкылыгы әшгәр болар. Хикмет болса, әлем сахыпаларында парлаян сунгатының нагышлары билен таналар.
Үчүнҗиси: Ынсан әхли ярадылышың дүзгүнлериниң, нызамларының ве әлемдәки иләхи канунларың шөхлериниң мерке-зидир. Шонуң билен бирликде, ынсаның ол канунлара багланмагы ве олара пугта япышмагы зерурдыр; чүнки, умумы акымы үпҗүн этмелидир. Әлем гатлакларында агып-дөнүп дуран хадысаларың херекетлерине гаршы дуруп, ол хадысаларың чархларының арасында эзилмели дәлдир. Бу хем диңе шол эмирлер ве гадаганлыклардан ыбарат болан ыбадат билен амала ашар.
Дөрдүнҗиси: Алланың эмирлерини берҗай этмек, гадаган затлардан гачмак билен бир шахс социал дурмушда көп мертебелере етер. Айратын хем дини канунлар ве умумы меселелер барада бир шахс бир ковум дереҗесине гөтерилер. Ягны, бирнәче хукуклар, дереҗелер, догры ёла чагырмалар, тәлимлер, өзгерилишиклер гиризмек кимин везипелер бир шахса йүкленер. Эгер ол эмре боюн болан, гадаганлыклардан гача дуран шахс болмаса, шол везипелер тутушлыгына йитип гидер.
Бәшинҗиси: Ысламыетиң саясында ыбадат аркалы ынсанда әхли мусулманлара дурнуклы бир якынлык, ичгин багланшык дөрәр, дегишлилик дуйгусы эмеле гелер. Олар болса, сарсмаз доганлыга, хакыкы мухапбете себәп болар.
Хакыкатда, социал дурмушың кәмиллешмегине ве өсмегине илкинҗи басган-чаклар доганлык билен мухапбетдир.
Ыбадатың шахсы кәмиллиге
себэп болмагының
дүшүндирилиши
Ынсан мадды тайдан кичи, гүйчсиз ве эҗиз болмак билен бирликде, ол-да бир җандар сайылып, хас белент рухы гүйҗи гөтерйәр ве әгирт улы укыба эедир; чәксиз мейиллери бардыр; түкениксиз хыяллара эедир; сан етмеҗек пикирлери, ене-де ченсиз арзув-ислег, гахар-газап дуйгулары бардыр; Ол шейле аҗайып ярадыландыр, гөйә, әхли җанлы-җандарлара ве әлемлере нусгадыр.
Ине, шейле ярадылан ынсаның ол белент рухуны шатландыран ыбадатдыр. Укыпларыны өсдүрен, кәмиллешдирен ыбадатдыр. Мейиллерини сайлап-сечен, оны айпдан горан ыбадатдыр. Максатларыны, мейиллерини хасыл эден ыбадатдыр. Пикирлерини гиңелден ве дүзгүнлешдирен ыбадатдыр. Арзув-ислег, гахар-газап дуйгуларыны чәклендирен ыбадатдыр. Дашкы ве ички дуйгуларыны хапалан тебигат (матери-алситик) кирлеринден саплан ыбадатдыр. Ынсаны кемаллик дереҗесине етирен ыбадатдыр. Гул билен мабут арасында иң белент, иң аҗайып багланшык диңе ыбадатдыр.
Хава, ынсаның кәмиллиге етмегиниң иң белент мертебеси шу багланшыгы ве якынлыгы эмеле гетирен ыбадатдыр.
Ятлама: Ыбадатың рухы ыхласдыр. Ыхлас болса, кылнан ыбадатың диңе эмир чэдилендиги үчин ерине етирилмегидир. Ыбадатда башга бир хикмет, өзге бир бәх-бит аралса, ол ыбадат батылдыр. Пейдалар, бәхбитлер, хикметлер хөвеслендирип билер, эмма максат болуп билмез.
СӨЗЛҮК
Абы-хаят - эбеди яшайша себәп болан дирилик сувы
Алет - гурал
Арифи Биллах - Алланы танаян
Ахад - бир болан Алла
Бакыы Лайезал -өлүмсиз, эбеди Алла
Весиле - себәп.
Вирди Зебан - дилине долама, белли вагтларда окалмагы дәп болан Куръандан аятлар ве догалары ызыгидерли окамак; дили сеналы болмак.
Гадымы Лемйезел - башлангыҗы болмадык ве ёк болмаян Алла.
Гапыл - Хабарсыз, әтиячсыз, Алланы ундан, долы дүшүнмейән.
Гудраты Самеданы - Самеданы гудраты, сер. Самед
Дары паны - паны дүнйә.өрән
Җевады Керим җомарт.
Җемили Бакы - эбеди аҗайып болан Алла.
Җенабы Керими Мутлак - соңсуз хеззет эеси ве җомарт болан Алла.
Җихад - душман билен уруш; Алла ёлунда сөвеш; дин үчин җаны-ңы гайгырман ишлемек.
Закгумы җәхеннем - жәхеннемдәки агач, жәхеннемдәкилериң агзыңы, ичиңи якян иймити.
Заты Зүлҗелал - җелал (азамат, соңсуз дереҗеде бейик, гахар-газаплылык) эеси Алла.
Зикр - ятламак; Алла Тагаланы гайта-гайта ятлап, азамады барада ойланмак.
Иҗмаъ - пикирдеш, бир меселеде алымларың бир пикире гелмеги, фыкых ылмына гөрә: сахабаларың бир меселеде пикирдеш болуп, када өвүрен дин буйрукларының җеми.
Иттифак - агызбирикдирмек, бирлешмек.
Кадыры Зүлҗелал -желал эеси болан Алла.
Кадыры Рахым - Түкениксиз гудрата эе болан, мерхемет эеси Алла.
Кайюмы Бакы - бакы ве кайым (хемише) болан Алла.
Кайюмы Сермеди - хемише эзели ве эбеди болан Алла.
Калбы салых - сап йүрекли, догручыл.
Каххары Зүлҗелал - җелал эеси болан мыдама гахар этмәге, азап бермәге гүйҗи етйән Алла.
Кемалы Интизам - кәмил нызамлы.
Кемалы рубубиет - Алланың тербие ве махлукларына гөзегчилик этмегиндәки кәмиллик.
Кудсы хадыс - манысы Пыгамберимизе вахй я-да ылхам эдилен, Пыгамберимизиң өзи тарапындан айдылан Алланың мүбәрек келамы.
Куръаны Азымүшшан - шан-шөхраты бейик Куръан.
Куръаны Хаким - хикмет билен гуршалан; барлыгың хакыкатының сырларна эе болан Куръан.
Лутуф - юмшаклык ве мылайымлык; Алла Тагаланың мылайымлык ве еңиллик билен гулларыны мырадына етирмеги.
Мабуд - өзүне ыбадат эдилйән.
Мабуды Бакы - ыбадат эдилйән, бакы Алла.
Магсыет - тагатсызлык, гүнә, ысян.
Магневи - мадды болмадык, рухы, абстракт.
Мата - харыт, мал.
Махбубы Хакыкы - Хакыкы сөйгә лайык болан Алла.
Метагу'л-гурур - ынсаны алдадып, Алла ёлундан дашлашдырян дүнъе малы.
Мисгин - ялта; газанҗы аз, малмүлксиз адам.
Мубах - эдилмегинде гүнә-согабы болмадык иш. Фыкых тайындан: иймек, ичмек, укламак ялы эдилип-эдилмезлиги шеригатда җайыз болан иш.
Мугҗыза - ынсанларың элинден гелмейән, диңе Алла тарапындан пыгамберлере берлен үйтгешик, кераматдан бейик тәсин хадыса -гудрат. Мугҗыза пыгамберлигиң бир кепилнамасыдыр. Пыгамберелери инкәр эденлере гөркезилен субутнама.
Мусыбат - апат, бела, хассалык, дерт.
Мүбтела - ташлап болмаҗак хәсъетлере эе болан.
Мүн'им - ныгмат берен.
Мүн'ими Хакыкы - Хакыкы ныгмат берен Алла.
Мыхмандары Керим - дүнйә мыхманханасында гулларына ярдам ве ныгмат берйән Реббимиз - Алла я-да мусулманлара дүнйә мыхманханасында ёл гөркезиҗи болан Хезрети Мухаммет Мустапа.
Мәлики Рахым - Мерхеметли Хәким, Первердигәр.
Мәлики Эбеди - Эбеди эе болан Алла.
Небис - ынсаның ичинде мыдама эрбетлиги буйрян дуйгы.
Небси Эммаре - эрбетлиги эмир эден небис, ынсаның эрбет ислеглерине ве шейтаның хөвеслендирмелерине җогапсыз ве г өрешсиз табын болмак ягдайы.
Пазылат (фазылет) - оңат гылык-хәсъетлерде артыкмачлык; ылым, хүнәр, оңат гылык-хәсъет.
Пасык (фасык) - гүнәкәр, хак ёлундан дашлашан, Алланың эмирлерини этмезлиге, гадаган эденлерини болса, этмәге өвренишен, улы гүнәлери эдйән я-да кичи гүнәлери гайталаян,
Пырак (фирак) - айралык.
Рахымы Зүлҗемал -җемал эеси рехмет эдиҗи, багышлайҗы Алла.
Рахымы Сермеди - хемише рехмедиң эеси болан Алла.
Реб - мәлик, эе, сейит. Алла Тагаланың етишдирен, тербиелән диен манылары берйән ады. Бу ат Куръанда 846
гезек гайталаняр
Ресулы Керим - керемли Ресул.
Рубубиети ылахы -ылахы тербие.
Рыззакы Керим - рызк бериҗи керемли Алла.
Сабур - иң сабырлы.
Самад - хич киме, хич бир зада мәтәч дәл бейик Алла.
Самеданы - Самад болан Аллаха дегишли.
Саныи Басыр - хер бир зады гөрүп дуран, кәмил сенеткәр болан Алла.
Саныйы Зүлҗелал - җелал эеси иң кәмил сенеткәр болан Алла.
Сеййиди Керим - бейик Сейит, Алла.
Саныйы Хаким - хикмет эеси иң кәмил сенеткәр болан Алла.
Сефахет - харамлык, кейпи-сапа ве гадаган эдилен харам затлара йыкгын этмек. Наданлык эдип, нетиҗесиз зада, соңуны сайман небси үчин чыкдаҗы этмек.
Сеферберлик - харбы мобилизация.
Солтанаты улухыет - Алланың солтанлыгы.
Таква - әхли гүнәлерден өзүни саклаян. Диниң гадаган эденлеринден я-да халалдыгы шүбхели затлардан гача дурмак.
Такдыс этмек - әхли кемчиликлерден дашда сакланмак.
Теватур - догрулыгы анык хабар, фыкых ылмына гөрә, ичинде яланлык әхтималы болмадык җемагата даянян гүйчли хабар.
Теҗелли - гөрүнмек, шөхлеленмек.
Тесбих - "Субханалллах" диймек, Алла Тагаланы шанына лайык сөзлер билен ят этмек.
Тесбихат - Алла Тагаланы сыпатларына лайык сөзлер билен ятламак, зикр этмек.
Тилсим - гизлин сыр.
Товпык (тевфик) ~ мынасып болмак, Алла Тагаланың өз гулуна хемаят этмеги.
Төвекгел (Тевеккүл) - өзүне дегишли ишлери берҗай эденден соң, нетиҗесини Алла табшырмак.
Тубайы җеннет - көки асманда, пудаклары ашак болан җеннет агаҗы.
Тәлимгәхи бешер ~ адамзадың тәлим алян ери.
Тәхеҗҗүт - бәш вагтдан башга гиҗе туруп окалян намаз. Бу намаз нефил намазларының иң согаплысыдыр.
Улухыет - ыбадат ве тагат эдилмегине диңе Өзи лайык болан Алла Тагала.
Фатыры Хаким - хикмет эеси, ярадыҗы болан Алла.
Хабыбылла - Алланың сөени Хезрети Мухаммет (саллаллаху алейхи веселлем)
Хайю Кайюм - барлыгы, дирилиги хемишелик болан, гөклери, ери мыдама гудрат элинде саклаян, хер бир зада гүйжи етйән Алла Тагала.
Хакими Зүлкемал - кәмиллик эеси, хикмет эеси болан Алла
Халык- Ярадан Алла.
Хашр - өлүмден соңра тәзеден дирелип, җем болмак.
Хвдаят - догрулык, ысламлык. Хакың хакдыгына, батылың хем батылдыгына дүшүнип, догры ёла гирмек.
Хикмет - ынсаның барлыгың хакыкатларына дүшүнип, хайырлы ишлери этмек сыпаты; хер кесиң аклы етмеҗек гизлин себәп; әлемдәки ве ярадылыш-дакы ылахы максат; ахлак ве хакыката дегишли гысга сөз.
Хәкими Эзели - Эзели хәким болан Алла.
Эбедүл эбет - түкенмез соңсузлык.
Эзели - барлыгының башлангыҗы болмадык, мыдама бар болан.
Эммаре - эмр эден, зо.р салан, җебир эден.
Эрхамүррахымын -? йңрехимли, иң рехимдар болан Алла.
Шеригат - догры ёл, хак диниң ёлы. Куръаны Керим ве Хезрети Пыгамберимизиң тарыплан ве өвреден ёлы. Ыслам хукугьшы өз ичине алян хөкүмлер.
Ширк - иң улы гүнә болуп, Аллаха шәрик кабул этмекдир. Алладан умыдыңы үзүп, башгадан медет дилемек.
Әлеми Берзах - губур әлеми.
Әхли зевк - Алла якынлыгы билен иман ве Куръан хакыкатл?рындан зевк дуянлар
Әхли ихтисас - өз ишине уссат, велилер.
Әхли кешф - Алла Тагаланың ылхамы билен болҗак хадысаны өңүнден билйәнлер.
Әхли мушахеде - сгр. Әхли кешф.
Әхли таква - Таквалар
Ынтызампервер - хер бир зады тертип дүзгүне салян, тертип-дүзгүни говы гөрйән.