Иман Хакыйттълэре
ИМАН ХАКЫЙТТЪЛЭРЕ
Димәк, иман үзендә мәгънәви бер җәннәт агачыныҗ орлыгын саклый. Көфер исә мәгънәви бер җәһәннәм ага-чының орлыгын саклый. Димәк ки, сәламәт белән иминлек исламият һәм имандадыр.
Бәдщззамап Саид Нурси
ИМАН ХАКЫЙКАТЬЛӘРЕ
АЛЛАҺКА ЫШАНУ ДӘЛИЛЛӘРЕ
Раббымыз Аллаһны безгә таныттыручы һәм күрсәтүче барлыгы өч дәлил бар.
Беренчесе: Каинәт (галәм) дип аталган Аллаһның зур китабыдыр.
Икенчесе: барлык инсаннарга мөгаллим итеп җибә-релгән Аллаһның рәсүле хәзрәте Мөхәммәд га-ләйһиссәлату вәссәлам;дыр.
Өченчесе: Аллаһның китабы Коръәне кәримдер.
Тәүхид (Аллаһны бер дип белү) һәм аңа ышану ике төрле булыр:
Беренчесе: Тәүхиде заһири - "Аллаһ бар һәм бер генә, аннан башка тәңре юк. Һәрбер нәрсә бары тик Аллаһныкыдыр" дип ышану.
Икенчесе: Тәүхиде хакыйкый - Аллаһны чын белү, Аллаһны хакыйкый тану. Галәмнед һәрбер нәрсәсендә һәм күренешендә аларныд чын хуҗасы һәм яратучысы булган Аллаһныц мәгъыәви печатълә-рен (дәлилләрен) гыйлем белән аңлап, Аллаһка хакыйкатьтә ышану.
Тәүхиде заһирида иман иясе кешедә әле шик-шобһә булырга мөмкин. Әмма тәүхиде хакыйкыйда ивданга ия кеше, һәрвакыт үзен Аллаһның хозурын-да белеп, рухын тулысынча тынычландырыр. Шуның белән ул кешенең яшәгән һәр сәгате гыйбадәт сана-лъш язылыр.
Ике төрле тәүхиднең аермаларын түбәндәге ми-сал белән аңлатабыз.
Мәсәлән, зур бер шәһәргә бай бер сәүдәгәрнең маллары, әйберләре килсә, ул әйберләрнең аныкы икәнлеген ике төрле белә алабыз.
Берсе: гомумән белү - "шулкадәр күп маллар ул кешедән башка кешенеке булуы мөмкин түгел" дип белү. Ләкин болай белүче кешенең күзе алдында кайбер малларның урлануы мөмкин, чөнки һәрбер әйбернең ул кешенеке икәнен исбат итеп булмас.
Икенчесе: һәрбер малның өстендәге паспортны уку һәм һәрберсендәге печатьне күреп, аларньщ һәрбер-сенең шул бай кешенеке икәнлеген чынлыкта белү. Бу чакта ул малларның һәммәсе үзенең чын хуҗа-сь!на кайтыр һәм аларны урлау да мөмкин булмас.
Шуның кебек тәүхид, ягъни Аллаһны бер дип бе-леп, аңа ышану да ике төрледер.
Берсе: шул хәтле зур галәмнең, җир һәм күкләрнең хуҗасы һәм яратучысы Аллаһтан башка булмас, дип ышану.
Икенчесе: галәмдәге кечкенә бер атомнан, барлык Җан ияләреннән миллиардча йолдызларга хәтле һернәрсәдә Аллаһның исемнәренең печатьләрен, дәлилләрен гыйлем белән аңлап һәм акыл белән уйлап, Аллаһка чын күңелдән хакыйкый бер иман Кйтерү. Беренче ышанучы кешедә шик-шөбһә булса да, ә икенче, хакыйкый иманга ия кешедә һичбер шик-шөбһә булмас.
Хәзер без "АЯТЕЛ-КӨБРА" рисаләсеннән дәлилләр китерәбез.
Бу рисалә турында Бәдиүззаман Саид Нурси хәзрәтләре әйткән: "Бозылмас, хакыйкый иманны теләгән һәм динсез анархистлыкка (атеистлыкка һәм яманлыкларга) каршы сынмас-кителмәс бер кылыч (дәлил) эзләгән кешеләр "Аятел-Көбра"га мөрәҗәгать итсеннәр".
АЯТЕЛ-КӨБРА
Каинәттән (галәмнәрдән) Аллаһны сораган бер сәяхәтченең күргәннәре.
Бу зур аять кебек, бик күп Коръән аятьләренең башта күкләрнең хикмәтләрен зикер иткәне кебек, без дә иң әүвәлге дәресебезне күкләрдән башлыйбыз.
Бу дөнья мәмләкәтенә кунак булып килгән кеше, башын күтәреп караганда, күк галәме йолдызлар теле белән аңа:"Миңа кара! Эзләгәнеңне сиңа күрсәтер-мен", - дип әйтер. Ул кеше карар һәм күрер: күк галәмендә кайберләре Җир шарыннан мең тапкыр-лар зуррак бик күп җисемнәр, йолдызлар бар. Алар-ның кайберләре туп ядрәсе тизлегеннән җитмеш мәртәбә тизрәк тизлек белән күк йөзе бушлыгында бер-берсе белән бәрелмичә әйләнәләр. Йөз миллиардлар санынча шул йолдызларны, бер зур армиянең полклары (самолетлары) кебек миллион еллар буенча үз тәртипләрен бозмыйча әйләндереп тору бары тик Аллаһның кодрәтеннән генә килә икәнлеген исбатлап тора.
Моннан соң ул сәяхәтче кешегә күктәге һава буш-лыгы каты тавыш белән кычкырып әйтте: "Миңа кара! Кызыксынып эзләгәнеңне һәм сине дөньяга җибәргән Яратучыңны минем аркылы белерсең һәм таба алырсың", - диде. Ул сәяхәтче кеше, күкнец сөенеч биргән күкрәү тавышын тыңлап, күк йөзенә карады һәм күрде: Җир белән күк арасындагы буш-лыкта торган болыт хикмәтле һәм шәфкатьле рәвештә Җир бакчасын сугарыр һәм инсаннарга кирәкле булган тормыш суын (абе хәятны) бирер. Шуның белән Җирдәге барлык җан ияләренең их-тыяҗларын канәгатьләндерер.
Әйе, галәмдәге нәрсәләрдә булган үзгәреш вә ярдәмләшүләргә карап, күрәбез ки: хәятсыз, фикер-сез һәм шәфкатьсез булган нәрсәләр, хәятлы, фи-керле һәм шәфкатьле нәрсәләр кебек үк бер-берсе-нең ярдәменә йөгерерләр. Шуңа бер мисал: болыт-ларның, Җирне, барлык җан ияләренең суга их-тыяҗын белгән кебек, сугаруы һәм агачларныц да инсаннарга шәфкать һәм фикер ияләре шикелле җимешләр бүләк итүе. Әмма алар җанга да, фикергә дә, шәфкатькә дә ия түгелләр. Шулай булгач, бу күренешләр Аллаһның чиксез зур кодрәтен, рәхим-шәфкатен һәм гыйлемле хикмәтен күрсәтеп торалар.
Аннан соң яңгырга карады һәм күрде: ул йомшак һәм чиста вә тәмле булып Аллаһның рәхмәт хәзинә-сеннән җибәрелгән тамчыларда шулхәтле мәрхәмәтле вазифалар бар ки, гүя Аллаһ үзенең рәхмәтен безгә шул яңгыр тамчылары рәвешендә җиткерә. Шуннан соң ул, яшен яшьнәтүгә һәм күк күкрәүгә карар һәм күрер: алар искиткеч гаҗәп вазифалар башкаралар. Шул вакыт ул күзен күк йөзеннән алып, уйлар: "Ындырда сугылган мамыклар рәвешендәге җансыз һәм фикерсез болытлар, әлбәттә, безне, кешеләрне, белмәсләр. һәм алар, Аллаһның әмере белән, тау-лар кебек зур яңгыр хәзинәләрен җилгә биреп, суга ихтыяҗы булган җирләргә яудырыр. Гүя болытлар аларга шәфкать күрсәтеп, күз яшьләре белән елый-лар һәм (шуныц белән Җир шары да) чәчәкләр ар-кылы елмаялар һәм көлемсериләр. Шулай итеп, яңгыр, җәй фасылындагы кояшның көчле эссесен киметер өчен, губка шикелле болытлар белән Җир бакчаларына су сибәр, Җир өстен дә чистартыр".
Әйе, бу күренешләр гафил кешеләргә әйтер: "Әй, гафил! Башыңны күтәр һәм күр: бу яшен һәм күк күкрәүләр үзен сиңа таныттырган бер Аллаһның зур кодрәте белән булуын аңла!"
Моннан соң күк галәменнән аның хуҗасын эзләгән сәяхәтчегә Җир шары әйтте: "Күк бушлыгында һәм йолдызлар арасында нәрсә эшлисең? -Кил миңа, эзләгәнедне күрсәтермен. Вазифаларыма кара һәм өстемдә язылганнарны укы".
Ул сәяхәтче күрә: Җир шары үз күчәрендә һәм бер үк вакытта Кояш тирәсендә әйләнеп тора. Һәм шуныц белән көынәр һәм төннәрнең, ел фасыллары-ныц барлыкка килүенә сәбәп булып, хәшер мәйда-нының да чикләрен сызып тора. Шулай итеп, Җир шары, барлык җаы ияләрен, аларның ашамлык һәм барча кирәкле әйберләре белән бергә алганда, күк дицгезендә Кояш тирәсендә әйләндереп тора торган А/'лаһның бер көймәсе шикелледер.
Ул сәяхәтче Җир йөзенә карар һәм күрер: йөз мецләгән төр барлыкларның барысы да га ди матдәләрдән бик тәртинле төзелгән. Ул кеше, барча җан ияләренең, ләззәтле, тәмле ризыкларның юк-тан яки коры туфрактан бар ителгәнен күреп, има-нын күбәйтер һәм "АМӘНТУ БИЛЛАҺ" дип әйтер.
Шуннан соң таулар һәм сахралар ул сәяхәтчене чакырдылар һәм: "Безнең өстебездәге язуларны да укы!" дип әйттеләр. Сәяхәтче карады һәм күрде: та-уларның зур һәм акылларны гаҗәпләндерерлек хикмәтле өч вазифасы бар.
Беренчесе, Тауларның җир тигезлегеннән күтәре-леп чыгулары һәм янар тауларның "тәрәзәләре" ар-кылы Җирнең сулыш алуы сәбәпле, Җир шары үзенең Кояш тирәсендәге орбитасыннан читкә чык-мавын тәэмин итә. Һәм гүя таулар зур дөнья көймәсе-нең хәзинәләр тулы мачталары рәвешендә торалар. Тауларның шул хикмәтләре Коръәннең түбәндәге аятьләрендә бәян ителә: '
Икенчесе. Бөтен җан ияләренә, махсус рәвештә инсаннарга кирәкле булган сулар, мәгъдәннәр, җир асты байлыклары, төрле матдәләр һәм дарулар җыел-ган таулар зур амбарлар вазифасын үтәрләр.
Өченчесе. Шәһәрләрдә пычранган һава, тауларда-гы урманнарга бәрелеп, чистарынып килә.
Таулар - туфракның анасыдыр, ягъни алар туф-ракларны диңгез суларының басып алуыннан сак-лап калалар. Тауларның шул гомум хикмәтле вази-фаларын күргәч, ул сәяхәтче чын күңеленнән "АМӘНТУ БИЛЛАЪ" (Бары тик Аллаһка гына ыша-нам мин) дип, иманын арттырды.Моннан соң диңгезләр һәм зур елгалар, үз дул-кыннарының тавышлары белән, ул сәяхәтчегә әйттеләр: "Безгә дә кара! Безнең хикмәтләребезне дә укы" диделәр. Ул каинәт юлчысы карады һәм күрде: даими дулкынланып торган барча зур диңгезләр, Җир шары белән бергә бер секундта 30 чакрым тиз-лек белән әйләнгән хәлләрендә, сулары ярларыннан чыгып, инсаннарга һәм җан ияләренә зарар да ки-термиләр. Шуннан соң ул диңгезләрнең төпләренә карады һәм күрде: бик гүзәл һәм зиннәтле җәүһәрләр белән бергә, анда меңнәрчә төр балыкларның һәм диңгез хайваннарының барлыкка килүләре һәм алар-ның ризыклары гади бер комнан вә тозлы-ачы бер судан гына ясалулары бары тик Аллаһның чиксез зур кодрәте һәм куәте вә хикмәте белән генә булуын аҗлады.
Каинәттән Халикыны (Аллаһны) эзләгән ул сәяхәтче үз сәфәрен дәвам итте һәм шуларны күрде: галәмнәрне ул, анда^күркәм һәм бик зур эшләр эшләнә торган бер шәһәр рәвешендә күрде. Һәр нәрсәне һәм барча барлыкларны берәр вазифа белән шөгыльләнә торган итеп күрде.
аятенең солдатлык мәгъ-нәсен искә төшергән мисалына карап, шуны белде: атомнардан, агачлар һәм үсемлекләр төркемнәреннән йолдызлар галактикасына хәтле хөкем йөрткән Ал-лаһның кануннарының һәр җирдә булуының меңләгән дәлилләрен акылы белән аңлады һәм күрде. Мәгәр Аллаһның шундый бер хакимлеге бар ки, Аның кодрәтенә шәрик (уртак) булмас.
Бер эшне идарә иткәндә берничә кул (кеше) кат-нашса, ул эшнең тәртибен бозарлар. Мәсәлән, бер мәмләкәттә ике падишаһ, бер районда ике башлык булса, тәртип һәм идарә бозылыр. Хәлбуки, чебеннәр-нең канатларыннан күктәге йолдызлар галактикасына хәтле һәм гәүдәләребездәге кечкенә күзәнәкләрдән күктә әйләнүче йолдызларга кадәр шундый бер тәртип (низам) бар ки, Аллаһның кодрә-тенә тузан бөртеге кадәр дә шәрик (уртак) була ал-мас. Мәгәр шәрик булса иде, тәртип һәм низам бо-зылыр иде. Хәлбуки, миллиардларча еллардан бир-ле бу галәмнәрнең тәртибе бозылмыйча саклана һәм барысы да тәртип белән әйләнеп торалар. Галәмдә сәфәр кылучы кеше шул гыйбрәт сабагын алгач,
иманын яктыртты һәм
диде. ГЧләмдә эшләнә торган Раббани эшләрнең һәр җиргә таралуы (Җир шарындагы һәр урында булуы һәм эшләнүе) һәр җирдә булган чиксез илаһи бер кодрәт белән булыр.
Түбәндә без бик күп мисаллардан бары тик дүрт кенә мисалны "Дүрт хакыйкать" исеме белән китерә-
без.
БЕРЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ.
Әйе, бал кортының яшәве һәм аның вазифалары шундый бер илаһи кодрәт могҗизасыдыр ки, Коръән-нең зур сүрәсе булган "НӘХЛ" сүрәсе бал кортының исеме белән аталган. Чөнки "Бал механизмы" булган бал кортының кечкенә генә башында аның әһәмият-ле вазифаларының камил программасы булуы һәм аның кечкенә генә ашказанында ашамлыкларның иң' тәмлесе һәм иң шифаласы булган балны ясап чыгару, артындагы энәсендә үтергеч агуны үзенә зарар китер-мичә урнаштыру һәм башка вазифалариы да аңа илһам биреп өйрәтү бары тик бердәнбер Аллаһның зур кодрәте белән генә булыр, башкача мөмкин түгел.
АллаПның шушы могҗизалы эшенең дөньядагы барлык бар кортларында һәм моңа охшаган эшләр-нең дә барлык җан ияләрендә эшләнүе көче-куәте Җир шарының һәр җирендә булган Аллаһе Тәгалә-нең чиксез кодрәтен акыл иясе булган һәр кешегә исбат итәр.
ИКЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ.
аяте гыйбрәт бирүче бер фәрмандьф. Әйе, башта сыер, дөя, кәҗә һәм сарык кебек сөт "механизмнары" бул-ган ана хайваннарның имчәкләрендә сөтләр ясала. Андый ап-ак, чиста, саф һәм файдалы сөтнең, барча аналарның һәм ана хайваннарньщ гәүдәләрендәге каннары һәм нәҗесләре белән болганмыйча, катнаш-мыйча, пычранмыйча, чиста булып чыгуы безгә Ал-лаһның чиксез кодрәтен күрсәтә. Шуның белән бергә ул апаларның йөрәкләренә үз балаларына карата шәфкатьне салу да Аллаһның чиксез кодрәтен һәм рәхим-шәфкатен күрсәтеп тора. Аллаһның шушы кодрәт могҗизаларыпың бөтен Җир шарындагы бар-лык хайван һәм инсан аналарында ясалуы Аллаһ-ның чиксез кодрәтенең һәр җирдә булуын исбат итәр.
ӨЧЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ.
Бу аять безгә "Хөрмә һәм йөзем җимешләренә игътибар белән карагыз" дип әйтә. "Акылы булган кешеләргә бу ике җимештә Тәүхид (Аллаһның бер-леген белү) өчен зур хикмәт һәм дәлилләр бардыр". Әйе, шул ике җимештән тукландыручы һәм куәт бирүче бик тәмле һәм ләззәтле ашамлыклар ясала. Шушы кыйммәтле һәм тәмле ике җимеш сусыз ком-да вә коры туфракта үсә торган агачлардан барлык-ка килә. Аларның һәрберсе, Аллаһ кодрәтенең мо-гҗизасы булып, берәр шикәр яки берәр баллы эчем-лек "механизмы" булып торалар.
Боларны күргән һәр кеше "Боларны шулай ясау-чы ЗАТ, әлбәттә, бу зур галәмне яратучы ЗАТ бу-лыр", дип әйтергә мәҗбүр булыр. Чөнки күзебез алдындагы бер бармак кадәрле йөзем чыбыгында егер-ме йөзем тәлгәше бар. Һәр тәлгәштә йөзәр данә бал-лы эчемлек бөртекләре бар. Һәм һәр данәнең битенә нәфис, нәзакәтле һәм матур төстәге бер тышчаны кидерү һәм аның эченә үсеш программасы булган орлыкларын урнаштыру бары тик Аллаһның чиксез кодрәте белән генә була ала.
Бу могҗизалы эшләрнең һәммәсенең бөтен Җир шарында бер үк вакытта бергә булып торуы, әлбәттә, ачыктан-ачык Аллаһның чиксез кодрәтенең һәр җирдә хазир һәм назир булганын исбат итеп күрсәтә. Бу аятьләрдә исбат ителгән Аллаһның могҗиза-лы эшләренә җансыз, фикерсез сәбәпләр һәм "Таби-гать" дип аталган нәрсәләр катнаша алмаслар. Алар Аллаһның кодрәтенә бары тик бер пәрдә генә булыр-лар. Башкача тәэсирләре юктыр.
ДҮРТЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ.
"Фәтхе сүәр", ягъни барча җанлы барлыклар сурәтләренең Аллаһның "Фәттах" исеме белән ачылуы.
Бу аятьләрдә бәян ителгәнчә, хайваннар дөнья-сын өйрәтүче фәннәрнең исбат итүенчә, барча сурәтләрнең ачылуы, ясалуы бары тик бөтен җирдә булган чиксез бер илаһи хикмәт һәм зур бер илаһи кодрәт белән генә булыр. Сурәтләрнең ачылуыннан максат - барча орлык һәм тышчалардан аларның нәтиҗәсе булган үсемлек вә агачларның ясалуы һәм барлык хайван вә инсан балаларының үз әниләре-нең корсакларында ачылуы, ясалуыдыр. Сансыз күп мисаллардан бер мисал. Югарыда китерелгән шул аятьләр әйтә: "Җир шарындагы барлык хайваннар-ның, аерым алганда, инсан аналарының корсакла-рындагы өч катлы тышча (пәрдә) һәм өч катлы золмәт (караңгы) эчендәге балалар сурәтләренең ике ак там-чыдан яратылуы чиксез зур кодрәте, зур хикмәте-нең билгеләре һәр җирдә күренеп торган Аллаһның барлыгына ап-ачык бер дәлил булып тора".
Бу аяте кәримә "Җәнабе Аллаһка ышануда шик-шебһә булмас һәм булмасын!" мәгънәсен аңлатып бирә.
Бәдиүззаман хәзрәтләренең "Асаи Муса" китабы-ның башында әйтелгәнчә, ике төрле фәлсәфә бар-дыр.
Беренчесе - кешеләрнең җәмгыять тормышына файдалы булган холык-сыйфатларны өйрәтүче һәм инсаннарны фәннең тәрәккыятенә өндәүче файдалы фәлсәфә. Бу фәлсәфә Коръәннең хикмәтләренә кар-шы тормас, бәлки аныц хикмәтләрен аңлауда бер ярдәмче булыр. Бу фәлсәфәгә каршы көрәшмибез.
Икенчесе - материалистик һәм атеистик фәлсәфә. Бу фәлсәфә инсаннарны фани, дөньяви көлке-уен-нарга өндәүче һәм Аллаһны инкяр иттереп, диннән ераклаштыручы фәлсәфә. Инсаннарга зарарлы бул-ган шушы фәлсәфә белән көрәш алып барабыз.
Нигезе материализм һәм атеизм булган фәлсәфә тарафдарларына Аллаһка ышану турындагы шундый ике хакыйкатьне әйтәбез.
БЕРЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ.
Иман белән кяферлекнең мәгънәви фикер көрәшендә өч каршылык бар; аларның һәрберсендә үзара ике нәрсә сутышып тора.
Беренчесе: нәфс-е әммарә (начарлыкны әмер иткән нәфес) белән изгелекне әмер иткән кальб.
Икенчесе: фәлсәфә шәкертләре белән Коръәне Хәкимнең шәкертләре.
Өченчесе: Ислам милләте белән көфер милләте. Шушы нәрсәләрнең бәхәсе Адәм пәйгамбәр вакы-тыннан башлап безнец көннәргә хәтле килде һәм кыямәткә кадәр дәвам итәчәк. Фәлсәфә шәкертләре-нең, көфер милләтенең һәм нәфс-е әммарәнең иң куркыныч бозыклыгы Җәнабе Хакны танымау һәм Аллаһны белмәүдән тора. Аларга каршы без шулай дибез: сәркатипсез бер хәреф тә булмас. Хакимсез бер генә канун да булмас. Шулай ук зур каинәт тә Яратучысыз булмас.
Шундый бер китап булса, - һәр кәлимәсе эчендә бер китап кадәрле мәгънә, һәр хәрефе эчендә бер касыйдә хәтле мәгънә язылган. Шундый китапның сәркатипсез булуы мөмкинме? Шуның кебек зур каинәт галәменең дә кятибсез, Яратучысыз була ал-мавы соң дәрәҗәдә нигезсездер.
Чөнки ул каинәт шундый бер китапдыр ки, аның һәр битендә күп китаплар язылган булыр. Хәтта һәр кәлимәсе эчендә дә бер китап кадәр мәгънә булыр. Мәсәлән, Җир йөзе каинәт китабында бер сәхифә-дер, бер биттер. Аның үз эчендә дә никадәр сансыз китаплар язылган. Бер агач - бер кәлимәдер, сүздер. Каинәт китабының бер кәлимәсе булган ул агачныц никадәр сәхифәләре бардыр. Аның бер җимеше бер хәреф, ә бер орлыгы бер нокта кебек булып торыр. Бер нокта булган шул орлыкта зур бер агачның үсеш программасы г\u1079?ылган. Шул орлыкның берсен утырт-саң, аңардан зур агач үсеп чыгар. Димәк, ул агач кәлимәсенең һәрбер орлыгында бер агач кадәр мәгънә языл^ан булыр. Шулай булгач, Аллаһның кодрәт каләме белән язылган шул каинәт китабы да Аның җәлал һәм җәмал сыйфатларын безгә күрсәтеп, ис-бат итәр. Димәк, шул галәмдәге бу күренешләрнең шаһитлыклары белән аларның Яратучысы булган Аллаһка ышанырга кирәк.
Сез беләсез, искиткеч бизәкләр белән бизәлеп, нечкә зәвык белән ясалган зур бер сарай да бер оста-сыз гына төзелә алмый. Хәтта ул сарайның һәрбер ташында да шул сарай кадәр үк сәнгать катнаша. Ул сарайның остасыз төзелүен һичбер акыл кабул итмәс. Аныд өчен мәһарәтле (сәләтле) зур бер сәнгать-кяр кирәк булыр.
Зур һәм күркәм каинәт галәме дә шундый бер са-райдыр ки, ай, кояш аның лампочкалары, ә йолды-злар шәмдәлләре булып тора. Ул каинәт сараенда бер ел эчендә, өч йөз алтмыш көндә, билгеле бер тәртиптә өч йөз алтмыш тәрле үзгәрешләр булып тора. Җир шарында ел саен өч йөз меңнән артык төрле-төрле җан ияләре терелтелә һәм яз саен ясал-ган нигъмәт өстәлләрендә аларның һәрберсенә үзенә кирәкле ризык-нигъмәтләр бирелә.
Шундый зур каинәт сараеның хуҗасы булган Аллаһка ышанмаудан да зуррак гафләт булуы мөмкинме?
ИКЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ.
Бу җир йөзендәге җан ияләре һәм бөтен барлык-лар "табигатьнең үз үсеш законнары яки сәбәплелек бәйләнешләренең берләшүе аркасында барлыкка килә" дип, Аллаһны инкяр итүчегә түбәндәге мисал белән җавап бирәбез.
Аптекага керсәк, без андагы киштәләрдә илледән артык шешә-савытларда төрле-төрле химик элемен-тлар торуын күрербез. Ул элементлардан кешеләр-нең төрле авыруларына шифа бирүче дарулар ясала. Шул даруларның берсен алып, аның составын тик-шерик. Күрербез ки, аның составында шушы киштәләрдәге химик элементлардан, махсус үлчәү белән, берсеннән - өч, икенчесеннән - биш, өченче-сеннән - дүрт миллиграмм үлчәп алып ясалган. Әгәр ул дару составындагы элементлар бер-ике милли-граммга артык яки ким алынган булсалар, ул дару шифа бирә алмас иде.
Күз алдьпа китерик: ул аптеканың кинәт кенә тәрәзәсе ачылып китте дә, көчле җил килеп кереп, киштәләрдәге шешә-савытларны идәнгә төшереп ватты, ди. Шул вакыт ул чәчелгән элементларның үзләреннән үзләре, даруларның рецепты буенча, кирәкле дәрәҗәдә генә үлчәүдә үлчәнеп, йөзләрчә төрле дарулар булып, киштәләргә үзләре үк менеп утырулары мөмкинме соң? Бераз акылы булган кеше моны кабул итәрме?
Шуның кебек үк, җирдәге җан ияләренең һәм үләннәрнең һәрберсе шифа бирерлек бер дару кебек-тер. Алар составындагы элементлар иң кечкенә, ягъ-ни миллиграммнар үлчи торган үлчәүләр белән үлчәнеп ясалган. "Алар бары тик табигать законна-ры яки сәбәплелек бәйләнешләренең берләшүе белән генә ясалган" дип уйлаучы кеше, аптекадагы дару-ларның, шешәләр ватылганнан соң, үзләре кушы-лып ясалуына һәм аны ясаучы бер химикның бул-мавына ышанган кебек үк нигезсез фикерләр һәм акылсызлык, ахмаклык булыр иде.
Кыскасы, галәмнең зур аптекасындагы һәм таби-гать дөньясындагы барлык җан ияләре дә хаким Аллаһның язганына муафыйк булган үлчәүләр белән һәм Аның чиксез кодрәте белән барлыкка китерелгән. Бу хәлләрнең табигать законнары белән генә һәм нигезсез сәбәплелек бәйләнешләре белән генә булуы мөмкин түгел...
"ҺҮВӘ" НҮКТӘСЕ.
( нең хикмәте)
Кардәшләрем!
Аллаһның барлыгын һәм берлеген безгә белдергән АИЛАҺА ИЛЛА ҺУ дигән кодүси һәм өрмәтле сүзендәге УЛ АЛЛАҺтыр мәгънәсенең хикмәтен түбәндә аңлатабыз.
Бу هُوَ ҺҮВӘ сүзен әйткән вакытта авызыбыздан чыккан, учыбызны тутырырлык аз һава безгә Ал-лаһның барлыгын көн кебек ачык исбат итәр.
вә هُوَ дәге ҺҮВӘ сүзендә АЛЛАНньщ барлыгын адлар, төшенер өчен бик зур һава катламнары тикшердем. Шуның белән Аллаһны инкяр итеп, көферлек юлында булуның нинди зур рухи авырлык вә начарлык икәнлеген, ә киресенчә, Ал-лаһка ышанып, иман китерүнең нинди дәрәҗәдә жиңел һәм бәхетлелек икәнлеген белдем. Шуңа бер мисал китерәбез.
Бер уч туфракта төрле вакытларда йөзләгән төрлетөрле чәчәкләр, үсемлекләр үстереп, җимешләр алырга мөмкин. Шуның шикелле эшләр сәбәплелек бәйләнешләренә бирелсә, ул чакта аз туфракта да шул чәчәкләр һәм җимешләр санынча механизмнар булуына яки ул туфракның чиксез гыйлем вә һөнәрлеккә хужа булуына ышану кирәк. Хәлбуки, шуны акыл белән кабул итеп булмый. Әмма таби-гатьтәге бөтен сәбәпләр Аллаһпың хезмәткәр бәндәләре булса, шул сәбәпләр аркылы Аллаһныц чиксез кодрәте меңләген төрле чәчәкләрне һәм җимешләрне ясый ала.
Шулай ук Аллаһның бер хезмәткәре булган һава-дагы иҗат кылынган гаҗәеп эшләргә игътибар белән карыйк.
Аллаһныд әмерләренец һәм ихтыярының бер билгесе булган һаваның аз гына өлеше дөньядагы бөтен радиостанцияләрнең таратып торган тавышларын үз эчендә саклый һәм безнең колакларыбызга җиткерә ала. Мәсәлән, кулыбыздагы бер радиоалгычның ан-теннасы бик аз һаваны куллана; ул радиоантенна
HУ
дип әйткәндә, авызыбыздан чыккан аз гына һава белән очраша. Хәлбуки, ул аз һаваның һәм гарәпчә, һәм төрекчә, һәм инглизчә, һәм татарча, һәм русча һәм башка телләрдә сөйләшүләрне, җырларны һәм музыкаларны, укылган Коръән аятьләрен дә безнең колакларыбызга җиткерә. Мон-да өч ихтимал (мөмкинлек) бар.
Беренчесе. Я ул аз һава дөньядагы бөтен радио станцияләрне үз эчендә саклый. Ә икенче ихтимал -яки ул һава йөзләгән радиостанцияләрнең безгә ишеттерә торган барлык телләрнең бөтенесен дә белә, яки ул һаваның ул тавышларының бөтенесен ишетә торган меңләгән колаклары һәм безләргә әйтә тор-ган меңләгән телләре була. Бу ике ихтималны аз гына акылы булган кеше дә кабул итә алмый.
Өченче һәм чынлыкта дөрес булган вариант шул хакыйкатьтер: бөтен җирдә булган һәм көче-куәте, гыйлеме-хикмәте бөтен җиргә таралган Аллаһның чиксез кодрәте һәм гыйлеме шушы мецләгән төрле телләрдәге тавышларны бер-берсенә катнаштырмый-ча тарата һәм безгә ишеттерә ала.
Димәк,
УЛ АЛЛАҺТЫР дип әйткән вакытта авызыбыздаы чыккан аз һава Аллаһның көче-куәте һәм гыйлеме-хикмәте һәр җиргә ирешкән икән-леген безгә исбат итә. Чынлыкта камил акылы бул-ган һәр кеше бу хакыйкатьне кабул итә ала.
Һава бу вазифаны үтәгән вакытта, инсаннарның һәм хайваннарның бавырларына сулышлары белән кереп, аларның каннарын чистартып, пакьләндерә бара. Шуның белән бергә бу һава агачларньщ яф-раклары, чәчәкләре,һәм җимешләренед ясалуында да Аллаһныц бер хезмәткәре булып эшли. Шул меңләгән вазифаларны үтәгән чакта электромагни-тик дулкыннарның, һәм төсләрнең таратылуына да сәбәп була. Мәсәлән, телевидение станцияләре ар-кылы бирелгәы киаоларныц төсләрен һәм тавышла рын миллионлаган җиргә һава тарата ала. һәм һава кояш яктылыгын һәм эссесен таратуга да сәбәпче була.
Шуңа бер мисал. Дөньяның иң акыллы кешесенә төрле телләрдә сүзләр әйтеп, ул сүзләрнең бөтенесен бер вакытта шул кешедән кабатлау соралса, ул кеше, ул эштән гаҗиз булып, әйтер: "Шул хәтле күп сүзләрнең барысын бер вакытта әйтергә көчем җитми. Минем бер акылым, ике колагым һәм бер генә телем бар", -дияр. Һәм дөньяның иң көчле ке-шесенә, күп төрле авыр эшләр һәм йөкләр йөкләнеп, йомышлар бирелсә, ул бөтенесен бер вакытта эшли алмый.
Хәлбуки, шул гыйлемсез, фикерсез, көчсез һәм җансыз булган һава югарыда әйтелгән меңләгән ва-зифаларның бөтенесен бергә һәм бер үк вакытта, бер-берсенә катнаштырмыйча, ялгыштырмыйча, камил рәвештә эшли. Шулай булгач, бу меңләгән эшләр дөньяның һәр җирендә билгесе булган Аллаһның чиксез гыйлеме һәм зур кодрәте белән эшләнә. Баш-кача мөмкин түгел.
Димәк, һава атомнары шул хәлләре белән
ЛАИЛАҺӘ ИЛЛА ҺУ дип әйтеп эшли. Ул һава Аллаһның барлыгын һәм берлеген, бөтен эшләрне бер үк вакытта эшли алырлык чиксез кодрә-те булуын акылы булган һәр кешегә көн кебек ачык күрсәтеп, исбатлап тора.
ХӘШЕР* ҺӘМ АХИРӘТКӘ ЫШАНУ
* Хәшер - кешеләрнең үлгәннән соң, кыямәт көнне те-релеп, бергә җыелуы.
Мәгънәсе: "Аллаһның рәхмәт әсәрләренә (галәмәтләренә) кара! Ул, зур Җир шарын үлгәннән соң
терелткән кебек үк, сезне дә үлгәннән соң терелтә ала. Аның көче-кодрәте һәрнәрсәгә җитә".
БЕРЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ. Бер генә дәүләт тә үз кануннарына буйсынучыларга эш хакы һәм бүләк, ә буйсынмыйча баш күтәрүчеләргә җәза бирмичә яши алмый. Шуның кебек үк Аллаһның галәмдәге пат-шалыгында, солтанлыгында да Аның әмерләренә буйсынучы бәндәләргә изге гамәлләрнең хакын һәм бүләкләрен бирү, ә баш күтәрүчеләргә җәза бирү урыннары булуы шарттыр. Бу хак, бүләк һәм җәза бирү урыннары бары тик ахирәттә генә булыр.
ИКЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ. Аллаһның Кәрим, Рәхим һәм Газиз исемле исемнәре, җәза һәм мөкяфәт (гамәлләрнең хакы) урыны булган ахирәтнең хак-лыгын катгый рәвештә исбат итә. Аллаһның бу галәмдәге чиксез бер рәхмәте, чиксез бер кәрәмәте һәм чиксез без гыйззәте (солтанлыгы) бардыр. Мәсәлән, Аллаһе Тәгалә яз фасылында бөтен агачларны ефәк кебек ямьяшел яфраклар һәм төрле чәчәкләр белән бизи. Ул агачларның куллары кебек булган ботаклары белән безгә меңләгән төрле жимешләрен бирә. Ә бал кортлары хезмәте аркылы безгә иц тәмле, иң шифалы бал бүләк итә. Ел саен һәр фасылда кара туфракка күмелгән орлыклардан барча инсаннарның ризыгы булган ашамлыкларны ризык итеп бирә. Җир йөзендәге бу күренешләр Аллаһе Тәгаләнед чиксез рәхимлеген һәм аныц чик-сез кәрим сыйфатын ап-ачык итеп күрсәтеп тора.
Кояш һәм аның тирәсендә әйләнеп йөрүче Җир шары вә Айдан алып ид кечкенә барлыкларга хәтле барысының да Аллаһның табигатьтәге канун вә әмерләренә буйсынуы Аллаһныц чиксез солтанлы-гын һәм гыйззәтен күрсәтә.
Югарыдагы мисаллардагы күренешләр шуны ис-бат итә: галәмнең идарәчесе Аллаһның чыннан да чиксез рәхмәте, чиксез кәрәме һәм чиксез җәлал вә гыйззәте бардыр. Шулай булгач, чиксез жәлал вә гыйззәт, ягъйи солтанлык гыйсьянкярларга жәза бирүне таләп итәр. Чиксез кәрам вә чиксез рәхмәт үзенә лаеклы мөкяфәт һәм бүләкләр бирүне таләп итәр. Хәлбуки, бу фани дөньяда һәм кыска гомердә Аллаһның рәхмәте вә кәрәменең диңгездән бер там-чысы кадәре дә бирелмәс. Димәк, Аллаһның рәхмәте һәм кәрәменә лаек булган мөкяфәтләр бирелә тор-ган урын - ахирәт бардыр.
Һәм ул Җәлал вә Солтанлыга лаек бер җәза уры-ны булачактыр. Чөнки бу фани дөньядан кяфер, за-лим һәм явыз кешеләр җәзаларын алмыйча, ә маз-лум мөэминнәр мөкяфәтләрен алмыйча үлеп, күчеп китәләр. Димәк, аларның җәза һәм мөкяфәтләре Аллаһныд зур мәхкәмәсе булган ахирәткә калдыры-лыр, анда һәр кеше үзенә лаек җәзасын күрер.
Галәмнең яратучысы Аллаһ барча барлыклар ара-сында инсанны иң югары дәрәҗәле һәм иң хөрмәтле итеп яратып та, аңа шул хәтле нәфис сәнгатьләре белән үзен таныттырып та, әгәр инсан аны таныма-са, һ?м рәхмәтенең нигъмәтләре вә җимешләре белән Аллаһ үзен сөйдереп тә, әгәр инсан шуның өчен Аңа шөкрана итеп, гыйбадәт тә кыйлмаса, җәзасыз ка-луы хак булырмы?
Нәм ул Рахманнуррахим булган Аллаһ үзен та-ныттыруыннан соң, инсан иман китереп, Аны таны-са һәм нигъмәтләре белән сөйдерүеннән соң, Аллаһ-ка шөкрана итеп, гыйбадәт кыйлса, мөкяфәтсез ка-луы хак булырмы?
АЛТЫНЧЫ ХАКЫЙКАТЬ. Аллаһның Җәлил һәм Бакый исемнәренең ахирәткә дәлил булуы.
Мәсәлән, каинәттәге сәййара йолдызларының самолетлар кебек күркәм һәм тәртипле рәвештә әйләндерелүләре, инсаннарга Җир шарын бишек, ә Кояшны бер лампа кебек итеп, аларны кешеләр әме-ренә буйсындыруы һәм кышын үлгән вә корыган Җир шарын яз көне терелтеп, хәят бирү кебек күркәм-зур хәлләр Аллаһның Җәлаллы һәм Бакый солтанлыгын күрсәтә.
Шул хәтле зур солтанлык иясе булган Аллаһ шушы кешеләрне бу фани дөнья тормышыннан соң бакый ахирәткә алмавы мөмкин түгел. Бу хакый-катьне түбәндәге тәмсилдән (хәл белән) чагыштырып кара.
Мәсәлән, син юлда чакта шул юл өстендә бер ку-накханә (хан) очратасың. Бер зур зат ул кунакханә-не үзенең кунакларына бар тик бер төн куну өчен генә төзегән. Тамаша һәм гыйбрәт өчен төзелгән бу кунакханәне төзү өчен ул миллионыарча алтыннар сарыф иткән. Һәм бер төн өчен генә кунак булып килгән ул кешеләр андагы нигъмәтләрнең беразы-ның гына тәмен татып китәләр. Ьәр кунак үзенең аппараты белән андагы хәлләрне кинога яки фотога төшереп ала. Кунакханә хуҗасы затның хезмәт-кәрләре дә ул кунакларның хәлләрен кинога төше-реп алалар. Һәм ул олы зат көн саен яңа кунаклар кабул итә, көн саен аларга яңа урыннар әзерләтә, көн саен сарайны яңача бизәтә. Моны күргәннән соң син аңларсың ки, шул кунакханәгә миллионнарча алтыннар сарыф итү бары тик бер төн кунак кабул итү өчен генә булмас, ә киресенчә, ул олы затның кунаклары өчен әзерләнгән бакый, даими һәм мәңге-лек йортлары һәм анда тагын да матуррак сарайла-ры булып, ул үз кунакларын шунда мәңгелек тор-мышка чакыра. Димәк, шушы юл өстендәге бер төн куну өчен әзерләнгән бу кунакханә бары тик гыйбрәт алу өчен генә төзелгәндер. Шул хезмәткәрләрнең кунакларны кинога төшерүләре дә киләчәк зур бер мәхкәмә (суд), яки имтихан билгеләре өчен булыр. Башкача мөмкин түгел. Ул затның бер төнлек ку-накханәсе өстәлләрендәге нигъмәтләр дә аның мәңге-лек йорты бакчаларындагы мәңгелек тәмле нигъмәтләр белән кызыксындыру өчен икәнлеген аңларсың.
Бу мисалны үрнәк итеп, шул фани дөнья тормы-шының чын хакыйкатенең нәрсә икәнлеген түбәндәге тугыз әсас (нигез) ярдәмендә аңларсың.
Беренче әсас. Аңларсың ки, шул хан (кунакханә) мисалы кебек үк, бу дөньяның да үзеннән-үзе шушы хәлгә килүе мөмкин түгел, бәлки ул барча барлык-ларның да, кунак кына булып килеп, узып китүлә-ре өчен ясалгандыр.
Икенче әсас. Аңларсың ки, бу дөнья ханы эчендә утырганнарның бөтенесе дә кунактыр. Кәрим Раббелары булган Аллаһ аларны даруссәламга (сәламәт-лек урыны булган җәннәткә) чакыра.
Өченче әсас. Аңларсың ки, бу дөньядагы зиннәт-ләндерү дә бары тик рәхәтләнеп тәм алу, ләззәтләнү өчен генә түгел. Чөнки кыска бер вакытта алар ләззәт бирсәләр дә, кешеләрне кинәттән ташлап китеп, күп вакыт кайгы, көенеч бирерләр. Сиңа тәмен бирер, аппетитны ачар, ләкин сине туйдырмас. Чөнки, я ул нигъмәтнең вакыты кыска, яки синең гомерең кыс-ка булуы аркасында, сине туйдырырга вакыт җитми. Димәк, кыйммәте зур, әмма вакыты кыска булган бу нигъмәтләр гыйбрәт алу, аның чын хуҗасына шөкрана кылу өчендер. Аллаһның мәңгелек оҗмах-тагы нигъмәтләренә кызыксындыру өчендер.
Дүртенче әсас. Аңларсың ки, бу дөньяны төрле сәнгатьләр белән бизәкләндерү(1) исә, Рахманың рәхмәтенең әһле иман өчен җәннәттә әзерләнгән нигъмәтләренең үрнәкләре һәм күргәзмәләре миса-лында булыр.
(1) Дөньядагы һәр нәрсенең яратылуы максатлары күптер. Алар, нигездә, өч төрледер.
Беренчесе. Яратылу максатының иң мөһиме шулдыр -Җәнабе Аллаһ үзе яраткан барлыкларда үзенең исемнә-ренең чагылышын күрергә вә тамаша кылырга теләр. Ул барлыклар Аллаһ алдында үзләренең хәлләрен Аллаһка тәкъдим итәрләр. Бу мәсьәләдә гомернец аз яки күп ва-кытлы булуы мөһим түгел, Аллаһның ризалыгы мөһим-дер.
Икенчесе. Галәмдәге барлыкларның яратылуы вә дөнья-га җибәрелүенең икенче максаты шул - Аллаһ барча бар-лыкларныц өстендә үзенең хикмәтләрен аңлы кешеләргә күрсәтеп, алардагы хикмәтләрне инсаннарга укыту өчен яраткан.
Өченчесе. Фани дөнья тормышына һәм барлыкларныц үзләренә караган максатлардыр. Бу максат - "шул фани дөнья тормышының бары тик тәмен һәм ләззәтен алу" дигән нәтиҗә. Мәсәлән, бер зур патшаныц зур бер кораб-лендәге бер моряк хезмәтенец йөздән бер өлеше аныц үз хезмәт хакына юнәлсә, ә туксан тугыз өлеше шул патша-ныц солтанлык файдасына булыр. Шуныц кебек, күз ал-дындагы барча барлыкларныц күп хикмәтләреннән берсе аныц аныц үз нәфсенә карар, әмма күбесе аныц яратучы-сы булган Аллаһныд чиксез хикмәтләренә карар -шун-дый олы, бөек максатлары бар.
Бишенче әсас. Аңларсың ки, бу фани, әмма кый-мәтле сәнгатьләр кыска бер вакыттан соң юкка чыгу өчен яратылмаганнар. Бәлки кыска бер вакыттан соң аларның мәгънәләре язылып саклансын өчендер.
Мәсәлән, әгәр бер кинофильм булдыру өчен мил-лионнарча акча сарыф ителеп тә, ул чыгымнар бары тик фильмны төшерү өчен генә күздә тотылган булса, ул акчалар исраф булыр иде. Әмма ул филъм еллар буе йөзләрчә тапкыр, йөз меңнәрчә тамашачыларга күрсәтелүе сәбәпле, ул чыгымнар исраф булмый.
Шушы мисалдагы кебек, бу дөньяда инсаниарның бик кыска булган тормышының уздырылуы өчен Аллаһе Тәгалә шул хәтле күп чыгымнар сарыф иткән. Җир шарыннан миллион тапкыр зуррак булган Кояш - инсаннарга җылылык бирүче бер лампочка, ә мил-лиардларча сандагы йолдызлар - инсаннарныд шәмдәлләредер. Шул Җир шары исә инсаннарның тормыш юлы өстендәге фани бер кунакханәсе рәве-шендә ясалган. Шулай булгач, бу дөнья тормышы-ның максаты бары тик шул фани тормыш өчен генә булса, инсаннарга хезмәт итә торган барча барлык-лар исраф булыр иде. Хәлбуки, чынлыкта алар ке-шеләрнең мәңгелек хәяты булган ахирәт тормышы өчен бирелгән. Кешеләрнең тормыш хәлләреи фәрештәләр мәгънәви киноларга төшерәләр. Димәк, аларның нәтиҗәсе ахирәттә күреләчәк һәм күрсәтеләчәк. Шуның өчен пәйгамбәребез бер хәди-сендә әйткән: "Дөнья - ахирәтнең кырыдыр. Анда нәрсә чәчсәң, ахирәттә шуны урырсың".
Алтынчы әсас. Аңларсың ки, инсан, хайваннар кебек муенына бавы тагылып, болында печән ашау шикелле, гомерен бушка уздыру өчен яратылмаган. Бәлки аның бөтен гамәлләренең сурәтләре төшере-леп барылыр. Һәм шулар белән исәпләшү өчен, язып алынып, сакланыр.
Җиденче әсас. Аңларсың ки, көз көнендә язгы һәм җәйге гүзәл сәнгатьләрнең (үсемлекләрнең, чәчәкләрнең) саргаюы ул аларның бөтенләй юкка чыгулары түгел, бәлки киләчәк язга урын калдыру һәм киләчәк сәнгатьле барлыкларга урын әзерләү өчендер. Бу үзгәрешле хәлләр аңлы кешеләрне гафләттән уяту өчен китерелгән гыйбрәтле күре-нешләрдер.
Сигезенче әсас. Адларсың ки, шушы фани галәм-нең бакый яратучысының шундый башка мәңгелек йортлары бар ки, бәндәләрне шунда җибәрер.
Тугызынчы әсас. Аңларсың ки, Рахманиррахим Аллаһ үз бәндәләренә үз йорты булган ахирәттә шундый ихсаннар вә икрамнар (бүләк вә нигъмәтләр) бирәчәк ки, аларның яхшылыгын.күз дә күрмәгән, колак та ишетмәгән һәм инсаннарныц хыяллары да барып җитмәгән булыр. Амәнна, шуңа ышаныбыз.
ҖИДЕНЧЕ ХАКЫЙКАТЬ. Аллаһның Хафиз (язып алып саклаучы) исеме дә ахирәтнец хаклы-гын исбатлар,.
Фән һәм гыйлем күзе белән караганда күрәбез: күктә, җирдә, туфракта һәм диңгезләр эчендә барча барлыкларның -кечкенәсенең дә, зурысының да -күренешләре Аллаһның Хафиз исеме белән язылып куела һәм шунда сакланып, тагын да югарырак бер максатка юнәлдерелә. Моны эшләгән затның (Аллаһ-ның) барлыкларның иң шәрәфлесе һәм иң югары дәрәҗәлесе булган инсаннарның гамәлләрен дә язып сакламавы мөмкин түгел.
Әйе, һәрбер сәнгатьле барлык камил тәртип белән барлыкка китерелә. Ул тәртипле, үлчәүле яратылу Аллаһның гыйлемен, хикмәтен күрсәтер. Шулай ук һәр барлыкның вазифасы вә гамәлләре баштан ахыр-га хәтле үк (дөньядан күчәр алдыннан) Аллаһның Хафиз исеме белән язылып куелыр. Моңа мисал: яз көненең чәчәкләре, сансыз күп җимешле агач вә үсемлекләренең гамәлләре (хәрәкәтләре һәм файда-лы нәтиҗәләре) аларның орлыкларында, тышчала-рында һәм тамырларында язылган булыр. Икенче бер яз фасылында ул орлык вә тышчалардан яңадан зур яз галәменең күренешләре барлыкка китерелер. Бу зур эшләрнең барысы да Аллаһның Хафиз һәм Кадир исеме белән эшләнәдер. Мәсәлән, инсаннарньщ хәят тормышы күренешләре аларның зиһеннәрендә, агачларның гамәлләре җимешләренең орлыкларын-да һәм барча кошларның хәятларының программа-сы да аларның йомыркаларында саклана. Шуның өчен инсаннарның зиһеннәре, агачларның җимешлә-ре, җимешләрнең орлыклары, чәчәкләрнең тышча-лары һәм бөтен кошларның йомыркалары Аллаһның хафизият (һәр нәрсәне саклавы) сыйфатының һәр җиргә таралганлыгын исбат итә.
Шушы фани галәмдәге шул хәтле кечкенә һәм зур барча барлыкларның да гамәлләре (файдалы нәтиҗәләре) Аллаһның Хафиз исеме белән язылып куелып та, галәмнең иң бөек ва иң хөрмәтле итеп яратылган инсаннарның гамәлләре Аллаһның Хафиз исеме белән язылып куелмавы мөмкинме соң? Әлбәттә, мөмкин түгел.
Шуннан аңлашыла ки, барча инсаннарның изге яки начар гамәлләре - кыямәт көне мәхкәмәсендә хисап бирү максатында -Аллаһның Хафиз исеме белән язылып куелулары аңлашыладыр.
Димәк, кыямәт көнендә зур бер илаһи мәхкәмә корылачак һәм анда инсаннарның язып куелган гамәлләренең нәтиҗәләре күренәчәк. һәр кешенең үз гамәленә лаек булган мөкяфате (гамәлнең хакы) яки җәзалары биреләчәк. Шулай итеп, Аллаһның гомум галәмдә күренеп торган Хафиз исеме дә ахирәт-нең булачагын катгый рәвештә исбат итеп тора.
"ХӘШЕР РИСАЛӘСЕ" ЗӘЙЛЕНЕҢ (КУШЫМТАСЫНЫҢ) 3 НЧЕ КИСӘГЕ
Сорау: Коръәндә кабатланган
Илаһи фәрманнары шуны күрсәтә: Хәшр-е Әгзам (инсаннарның үлгәннән соң терелүе) кинәттән булып чыга. Бу чиксез дәрәҗәдәге могҗизалы вә тиңдәш-сез булган күренешне тар акыл белән кабул итеп булмый. Шуңа шаһит була торган бер мисал сорала.
Шуның җавабы: хәшердә рухлар гәүдәләргә кире кайтачак һәм гәүдәләр тереләчәк һәм җәсәдләр төзеләчәк. Монда өч мәсьәлә бардыр.
БЕРЕНЧЕ МӘСЬӘЛӘ. Рухларның гәүдәләргә кире кайтуына мисал: бик гайрәтле бер армиянең солдат-лары ял итәр өчен төрле якларга таралган булсалар да, бер быргы тавышы белән яңадан җыелырлар.
Әйе, Исрафил фәрештәнең быргысы булган "СУР" быргысы армиянекеннән ким түгел. Мәңгелектән, рухлар һәм атомнар галәменнән, әзәлдән (очсыз-кы-рыйсыз илаһи галәмнән) килгән"
Тавы
Мин сезнең Раббыгыз түгелме?" шын ишетеп,
Әйе, Сез безнең Раббыбыз" дип җавап биргән рухлар, әлбәттә, армия солдатла-рыннан меңнәрчә кат мосаххар (буйсынучанрак) вә монтазам (тәртиплерәк) вә итагатьлерәктерләр. Мәгәр рухлар түгел, бөтен җан ияләренең атомнарының да Аллаһның солдатлары кебек булулары катгый дәлилләр белән "Рисаләи Нур"да исбат ителгән.
ИКЕНЧЕ МӘСЬӘЛӘ. Гәүдәләрнең терелүенә ми-сал: бик зур бер шәһәрдә шатлыклы, күңел^е бер кичәдә бер мәркәздән йөз мең электр лампочкалары көтелмәгән вакытта җанланганы вә яктырганы ке-бек, бөтен Җир шарын да бер үк мәркәздән йөз мил-лион лампочкаларны нурландырып җанландыру
мөмкиндер.
Аллаһе Тәгаләнең дә дөнья дип аталган кунак өендә бер хезмәтчесе, бер шәм яндыручысы булып, югарыдагы мисалдагы кебек үк, йөз миллионнарча нурлы электр лампочкалары торган шикелле, инсан-нарның гәүдәләре дә Аллаһның хикмәтле һәм тәртип-ле кануннарына буйсынып, хәшер вакытыида, :үз ачып йомган ара кадәр кыска бер вакытта терелеп, җанланып чыгарлар, барлыкка килерләр.
ӨЧЕНЧЕ МӘСЬӘЛӘ. Гәүдәләрнең кинәттән төзе-лүенә мисал: яз башында, берничә көн эчендә, ке-шеләрнең барысыннан да мең дәрәҗәдә артык бул-ган барлык агачларның яфраклары, үткән яздагы кебек үк мөкәммәл рәвештә яшәрүләре; бөтен агач-ларның чәчәкләре, җимешләре һәм яфраклары әүвәлге җәйдәге кебек үк - Аллаһның кодрәте белән - тиз арада уянулары, җанланулары; һәм мәетләр-нең сөякләре кебек кышын җансыз булып басып торган агачларның "җеназалары", Аллаһның әмере белән
"үлемнән соң терелү" кебек, яз көне яңадан яшәрүләредер.
Һәм, мәсәлән, меңләгән төрле кечкенә җан иялә-реннән берсе булган чебеннәрнең һәр елда яңадан терелгәннәренең саны Адәм пәйгамбәр заманыннан кыямәткә хәтле булачак кешеләр саныннан артык була. Шул хәтле чебеннәрне миллионлаган башка бөҗәкләр белән бергә ел саен терелтә алган Аллаһе Тәгаләнең кыямәт көнендә барлык кешеләрне дә те-релтә алуы шиксез вә шөбһәсездер.
Әйе, дөнья Дарул-хикмәт, ахирәт Дарул-кодрәт булуы аркасында, дөньядагы эшләр Аллаһның Ха-ким исеме белән, ә ахирәттәге эшләр Аллаһның Ка-дир исеме белән булыр. Шуның өчен дөньяда бер айда, яки бер елда эшләнгән эшләр ахирәттә бер мизгелдә, яки кинәттән булачак. Бу турыда Коръә-не-Кәримдә түбәндәге аять бар:
"Кыямәт көнендә Аллаһның эшләре (инсаннарга хәят бирүе) күз ачып йомганчы һәми аннан да тизрәк эшләнәдер".
Әгәр хәшернең килүен, язның килүе кебек кат-гый рәвештә аңларга теләсәң, "Рисаләи Нур"дан "Хәшер рисаләсен" игътибар белән укы.
ДҮРТЕНЧЕ МӘСЬӘЛӘ. Җир шарының һәлакәте һәм кыямәтнең кубуы да Раббыбызның әмере белән, бер койрыклы йолдызның кунак өебез булган Җиргә бәрелүе аркасында кинәттән булыр, ун елда салын-ган бер сарайның берничә минутта җимерелүе ке-бек.
"ХӘШЕР РИСАЛӘСЕ" ЗӘЙЛЕНЕҢ 4 НЧЕ КИСӘГЕ.
Ягъни инсан әйтер: "Черегән сөякләрне кем те-релтә ала? Әй, Расулем, син дә әйт: "Кем аларны алдан төзеп, хәят биргән булса, шул (Аллаһ) терелтә ала".
Мәсәлән, бер зат күз алдында бер көндә яңа бер зур гаскәр төзегән чакта бер кеше әйтсә: "Бу зат, солдатлары ял итәр өчен таралган бер полкны бер приказ белән җыеп, армия тәртибенә буйсындыра ала", - син, әй кеше, каршы торып, "инанмам" дисәң, никадәр дивана булуыңны аңларсың.
Шуның кебек үк барча җад ияләренең гәүдәләрендә дә, армия тәртибендәге шикелле камил бер хикмәт белән, ул гәүдәләрнең атомнарын,күзәнәкләрен һәм әгъзаларын, Аллаһ
әмере белән урнаштырган. Һәр гасырда, хәтта һәр язда җир йөзендә йөз меңнәрчә хайваннар төрләрен-төркемнәрен армия полклары кебек барлыкка ки-тергән чиксез кодрәт һәм гыйлем хуҗасы Аллаһ ке-шеләрне дә үлгәпнән соц терелтә алуына ышанмау-чы кеше дә дивана хәлендә булыр.
Җәнабе Аллаһның китабы Коръән ахирәттә була-чак зур күренешләрне безнең акылыбызга җиткерү өчен күз алдындагы дөньяви күренешләрне мисал итеп күрсәтер. Мәсәлән:
аятенең мәгънәсен хәшерне исбатлау өчен шулай әйтер.
Беренчедән, яратылуыбызның иң әүвәлге хәлен күз алдына китереп әйтер: "Ике ак тамчы судан бер бөртек кан, ул каннан бер ит кисәге, аңардан кеше-нең барлык әгъзаларына хәтле ана корсагында яра-тылуыбызны күрәсез. Шулай булгач, сез нишләп кешенең кабердән терелүен инкяр итәсез? Хәлбуки, бу шуңа охшаш. Бәлки икенче терелүегез беренче (ана корсагында) яратылуыгызга караганда Аллаһ-ның кодрәтенә тагын да җиңелрәк булыр".
Һәм Җәнабе Хак кешеләргә биргән зур яхшылык-ларын искә төшереп, шушы аять
белән әйтер.
"Сезләргә шундый зур нигъмәтләр биргән Аллаһ сезне башсыз хуҗасыз итеп, кабергә кергәч, терелт-мичә калдырмас бит". Һәм әйтер: "Үлгән агачлар-ның яңадан терелтеле яшелләнүен күрәсез. Утын агачы кебек сөякләргә җан бирелүен шуның белән чагыштырып карамыйча, акылыгыз белән кабул ит-мисез!" Мәсәлән, зур бер агачны бик күп авырлык-лар белән үстергән кеше, аньщ җимешләренә әһәмият бирмичә, башкаларга калдырырмы?
Җәнабе Аллаһ инсаннарны шул щур җир һәм күкләр агачының җимеше (нәтиҗәсе, максаты) итеп яраткан. Чиксез хикмәт хуҗасы Аллаһ галәмнең нәтиҗәсе булган шул кешеләрне, кабердән терелт-мичә, золмәттә калдырырмы?
Аять әйтер: "Кыямәт көнне сезгә җан бирәчәк зат, УЛ шундый бер ЗАТтыр ки, бөтен каинәттәге нәрсәләр Аңа буйсынучы солдатлар кебектер. Аның
Бул дисә, һичшиксез булыр!" дигән әмере каршысында баш ияр. Бер язны ярату, бер чәчәкнең яратылуы кебек, Аның кодрәтенә җиңел килер. Бөтен хайваннарны ярату, бер чебенне ярату кебек, куәтенә җиңел булган бер ЗАТтыр. Шундый зур кодрәт иясе ЗАТка (Аллаһка) каршы
"Сөякләрне кем терелтә ала" дип, Аның кодрәтенә каршы торалмас. Соңра
аяте белән әйтер: "Һәрнәрсәнең тезгене үз кулында. Һәрнәрсәнең ачкычы үзендә. Кич һәм көндезне, кыш һәм язны бер китап битләре кебек җиңел үзгәртер. Дөнья вә ахирәтне, ике бүлмә кебек, берсен япкан, икенчесен ачкан, зур кодрәт иясе Аллаһтыр".
Аятнең ахырында
ягъни "Кабердән сезне терелтеп, хәшер мәйданына китереп, үз хозурында исәп-хисап итәчәктер" дияр.
Димәк, бу аятъләр, күз алдында булган дөньяда-гы күренешләрдән мисал китереп, безгә ахирәтне исбат итте.
Тагын бер аятьтә әйтелә:
"Хәшер көнендә һәр кешенең бөтен гамәлләре бер бит эчендә язылып, нәшер ителә". Бу мәсьәләне тар акыл белән! кабул итеп булмый. Әмма без аны, ап-ачык мисалЗ белән, шулай аңлатабыз: "Җимеш биргән һәр агачның, һәр чәчәкле үсемлекнең дә үзенә генә хас гамәлләре, сыйфатлары һәм вазифалары була. Аларның бөтен бу гамәлләре (үзләренә хас хәрәкәтләре) гомум орлыкларында һәм тышчаларында язылып куелып, икенче язда башка бер туфракта чыгып үсәрләр. Үскән чакта ботаклары, яфраклары, чәчәк һәм җимешләре белән аналарының вә асылларының (әүвәлге орлыкларның) гамәлләрен, сыйфатларын тагын кабатлап, нәшер итәрләр. Шуннан икенче бер зур яз барлыкка килер. Шул хәтле зур хикмәтле эшләрне башкаручы Аллаһ әйтер:
"Сезнең бөтен гамәлегезне бер биттә язып, кыямәттә күрсәтәчәкмен" дип, аятьнең мәгънәсен шуның белән исбат итәр.
Мисал өчен түбәндәге аятьтән хикмәтен дә китерәбез:
Аның ике мәгънәсе бар.
Беренчесе. Җәнабе Хак, әсир(1) һәм күкләрнең пәрдәләрен ачып, дөньябызны яктыртучы Кояшны юктан бар итеп, Җир йөзе халкына лампочка миса-лында куеп күрсәтте. Кыямәт вакытында, дөнья са-раен япканнан соң, ул алмаз мисалындагы Кояшны пәрдәләренә сарып калдырачак.
Әсир (Әфир) маддәсе - күктәге буш пространствоны һәм молекулалар, атомнар арасындагы бушлыкларны ту-тыра торган мохит маддәнең исеме.
Икенчесе. Яктылык зыялыгын нәшер итеп, нур белән караңгылыкны Җир шарының башына чират-лап сарган Кояш, Аллаһның бер хезмәткәре булып тора. Һәр нәрсәнең бер ахыры булганы кебек үк, бу Кояш та бервакыт үзенең вазифасыннан алыначак-тыр. Хәтта вазифасының бетүенә һичбер сәбәп булмаса да, Кояш өстендәге кара таплар, вакыт узу белән зураеп, бөтен Кояш өстен каплап алачаклар. Шуның белән Кояш еллар буе тараткан яктылыгын үзенә алыр. Һәм шул аятьнең мәгънәсе Кояшка әйтер: "Инде Җирдәге эшең бетте. Җәһәннәмгә кит. Синең кебек Аллаһка буйсынучы бер хезмәткәрнең Ярату-чысын инкяр иткән кешеләрне анда яндыр" , - дип әйтер,
фәрманының мәгънәсен шулай күрсәтер (2)
Җәнабе Хактан меңдә биш йөз ел элек иңгән Коръән, 1960 нчы елларда булачак һәм булган "Кояш өстендәге тапларның зураюы" турында югарыдагы аять белән хәбәр биреп, могҗизалыгын күрсәтте. Бәдиүззаман хәзрәтләре дә бу аятьнең шул мәгънәсен 1926 елда ук үзенең "Хәшер рисаләсе" китабында язган иде.
АХИРӘТКӘ ЫШАНУНЫҢ ДӨНЬЯ ТОРМЫШЫНДАГЫ ФАЙДАЛАРЫ
Ахирәткә ышануның кешеләрнең шәхси һәм иҗтимагый тормышына китергән файдаларыннан берничәсен аңлатабыз.
БЕРЕНЧЕСЕ. Инсаннарның бөтен хайваннардан аермалы бер үзенчәлеге шунда - инсаннарның үз га-иләсе һәм якыннары белән рухи элемтәсе бар. Ае-рым кешенең инсаннарның барысы белән дә кальбән вә рухан мөнәсәбәте бардыр. Ул үзенең дөнья тор-мышының дәвамын теләгән кебек үк, бакый галәмдә-ге мәңгелекне дә гашыйк булу дәрәҗәсендә күңе-леннән теләр. Бу фани яшәүнең дәвамы өчен ашка-занына ризык теләгән кебек үк, мәңгелек җәннәт өстәлләрендәге мәгънәви азыкларны да күңелдән теләр. Шундый теләкләр белән тулган инсан күңе-лен һәм рухын бары тик мәңгелек ахирәткә ышану гына туйдырыр.
Бервакыт яшь чакта үземнең хыялымнан сорадым: "Сиңа бер миллион ел гомер һәм дөнья солтанлыгы бирелгәннән соң, терелмичә үзеңнең юкка чыгуың-ны телисеңме? Яки авырлыклар тулы дөнья тормы-шыннан соң мәңгелек бер хәят телисеңме?" Аны тыңлап карадым, - икенчесен теләде һәм: "Җәһәннәм булса да, бакый булырга теләр идем", - диде. Шун-нан соң аңладым ки, инсаннарның йөзләрчә мәгънәви хисләреннән берсе булган хыялы, миллион ел бәхет-ле булса да, фани тормышның ахырында үзенең юкка чыгуын теләми. Киресенчә, мәңгелекне, бакыйлык-ны тели. Шуның белән аңладым ки, инсаннарның рухын бары тик ахирәттәге мәңгелек тормышка ышану гына канәгатьләндерер.
ИКЕНЧЕСЕ. һәр кешенең һәрвакыт иң борчыган кайгысы шул -кабергә күмелеп, чын күңелдән сөйгән дусларыннан аерылып китүедер. Инсанның милли-оннарча дусларының (Адәм галәйһиссәламнән бу көнгә хәтле килгән изге кешеләрнең) юкка чыгула-рын уйлап, күңеле борчылып, рухи-мәгънәви, тирән бер яра белән сызланыр. Шул вакыт ахирәткә ыша-ну аның кальбенә керсә, ул инсан рухын караңгы хәлләрдән коткарыр. Ул иман күзе белән караса, -аның миллионнарча изге дуслары терелгәннәр һәм аны көтеп торалар. Ул ахирәткә иманның шул нәтиҗәсен уйлап, күңелен шатландырыр.
ӨЧЕНЧЕСЕ. Кешеләрнең бүтән җан ияләреннән аерым бер сыйфаты да шул - инсанның акылы, рухы кебек бик күп мәгънәви хисләре бар. Шул яктан хайваннардан аерылып тора. Хайваннар үзенең ту-ганнарын, ата-анасын һәм якыннарын белми. Хәлбу-ки, инсан, үзен үлем белән ташлап китәчәк әти-әни-сен, туганнарьш, балаларын, хатынын һәм бөтен дус-ларын күңелдән яратыр. Әгәр инде кальбендә ахирәткә иман булмаса, күңеле каралып, хайваннар-дан да бәхетсез булып, түбәнрәк төшәр. Шул куркы-ныч хәлендә ахирәткә ышану аңа ярдәмгә килер. Кабер кебек тар булган мәгънәви вакытын киңәй-тер, озайтыр. Аның рухына, үз эченә әзәли вә әдәби хәятны алган, бер хәят даирәсен күрсәтер(1)
1 Ахирәткә иман китергән инсан рухына әзәли һәм әдәби бер хәят даирәсе күрсәтүнең мәгънәсе шул: бер кеше Аллаһка һәм ахирәткә ышанмаса һәм ул иманның кирәге булган гыйбадәтне үтәмәсә, болай уйлар: "Атабыз Адәмнән бирле килгән инсаннарның барысы да үлеп череделәр. Моннан соң киләчәк кешеләр белән бергә мин дә үлеп чериячәкмен", - дап, имансыз булган кеше бары тик бүгенге тормышын гына уйлап яшәр. Ә Аллаһка һәм ахирәткә ихлас күңелдән ышанган кеше "Адәм галәйһиссәламнән альш бу көнгә хәтле килгән изге дусларның барысы да кабер артындагы мәңгелек галәмдә мине көтеп торалар. ләм изге дусларым белән бергә мин дә мәңгелек җәннәттә мәңгелек тормышка ирешермен", - дип уйлап, берничә көнлек аз заман эчендәге гомерен, әзәлне дә, әдәбне дә эченә алган чиксез киң бер хәлгә китереп, рухын, күңе-лен шатландырыр.
Әти әнисе һәм туганнары белән мәңге җәннәт тор-мышында бергә булуын уйлар һәм хатынының да җәннәттә дә үзенә мәңгелек иптәш, ә балаларының да җәннәттә үзе белән бергә булуын уйлап шатла-ныр. Димәк, ахирәт тормышына ышану кешеләрне дөньядагы гаилә тормышында да бәхетле итәр.
ДҮРТЕНЧЕСЕ. Инсаннарның дүрттән бер өлеше булган балалар бары тик ахирәткә ышану дәреслә-рен уйлап кына шатланып яшәрләр. Үзе кебек үк кечкенә балаларның да кайберләренең һәм зур ке-шеләрнең дә күз алдында үлүләре аның күңелендә тирән бер яра калдырыр ки, ул яраны төзәтү мөмкин түгел. Әгәр ул мәгъсүм баланың кечкенә кальбенә ахирәткә ышану кертелсә, ул әйтер: "Бу кечкенә туганым яки иптәшем үлде, җәннәтнең бер кошы булды. Бездән яхшырак һәм шатлыклырак тормышта яшәргә китте. Энем үлде, әмма ул Аллаһның рәхмәтенә китте. һәм җәннәттә мине кочагына алып сөячәк. Димәк, мин ул шәфкатьле энемне җәннәттә күрәчәмен", - дип уйлап, рухын, күңелен шатлан-дырыр. Шулай итеп, ахирәткә иман дәресләре бала-ларга да файда бирер.
БИШЕНЧЕСЕ. Исаннарның дүрттән бер өлеше булган картлар. тиздән хәятларының бетүен һәм гүзәл дөньядан аерылып, туфрак астына төшүләрен уйлап, күңелләрен һәм рухларына караңгы, авыр хисләр биләп алыр. Алар шул хәлдән котылу чара-сын бары тик ахирәткә ышануда гына табарлар. Әгәр аларның күңелләренә ахирәт иманы кермәсә, ул мәрхәмәтле аталар, бабайлар һәм шәфкатьле әниләр, әбиләр шундый бер кальби-рухи газап кичерерләр ки, аларның дөнья тормышлары мәгънәви җәһәннәм кебек булыр. Шул караңгы-золмәтле хәлдә ахирәткә ышану калебләренә керер һәм аларга әйтер: "Бор-чылмагыз! Сезнең җәннәттә мәңгелек яшьлегегез бар. Шатлыклы җәннәт тормышы сезләрне көтеп тора. Анда дөньядан күчкән барлык дус һәм туганнары-гыз белән күрешерсез. Эшләгән изгелекләрегезнең мөкяфәтләрен, савапларын да шул жәннәттә
күрәчәксез.
Бу иман дәресен алганнан соң, аларга йөз кар-тлык килсә дә, алар ахирәткә ышануның нуры белән, сабырлык һәм шатлык белән каршы торырлар.
АЛТЫНЧЫСЫ. Инсаннарның өчтән бер өлеше булган яшьләр, нәфсе-һәвәсләрен үзләренә җитәкче иткән очракта, әгәр ахирәткә иманны югалтып, ка-лебләрендә җәһәннәм куркусы булмаса, җәмгыять тормышының тынычлыгын бозарлар иде. Намус әһле булган изге кешеләрнең малы һәм намусы, зәгыйфь кешеләрнең һәм картларның да тынычлыгын вә рәхәтлеген куркыныч астына куеп, аларны газапта калдырырлар иде. Ул яшьләр, кыргый җанварлар шикелле, инсаннарга зарар китерерләр иде.
Әгәр ахирәткә ышану калебләренә керсә, тиз генә акылга килеп, шулай уйларлар иде: "Мине хөкүмәтнең милициясе күрмәсә дә, мин алардан сак-лана белер идем. Әмма җәһәннәм кебек бер зинданы булган Аллаһның (Падишаһы Зөл-Җәлалның) фәрештәләре мине күреп торалар, начарлыкларым-ны да язып торалар. Шулай булгач, мине бөтенләй надан (башибош) хуҗасыз түгелмен, ә вазифалы бер юлчымын. Мин дә, шушы кешеләр кебек үк, киләчәктә карт вә гаһиз булачакмын", - дип, үзен начарлык һәм золымнан тыяр. Ул гаҗиз һәм карт кешеләргә шәфкать итеп, хөрмәт күрсәтер. Шулай булгач, җәмгыятьтәге яшьләрне дә ахирәткә ышану тынычландырыр, залимлыктан коткарыр.
ҖИДЕНЧЕСЕ. Инсанның гаилә тормышы (өе) аның кечкенә бер дөньясыдыр, аның кечкенә бер мәгънәви җәннәтедер. Әгәр ахирәткә ышану аның өендә, гаилә тормышында хөкем сөрмәсә, ул гаиләдә булган кешеләр бик нык сызланып, үзләре кагыйда калырлар. Ул җәннәтләрен (гаилә тынычлыгын) мәгънәви бер җәһәннәм шикелле куркыныч һәм ачы хәлгә китерерләр. Яки алар дөя кошы кебек, башла-рын гафиллек туфрагына батырып, исерек булып, фани көлке-уеннар белән, акылларын йоклатырлар. Үлемне һәм дусларыннан аерылуларын искә төшермәү өчен, хисләрен югалтырлар.
Мәсәлән, бер ана үз рухын фида кыйлган балала-рын куркыныч хәлдә күрсе, тетрәп китәр. Балалар да, ата-аналарын бәлалардан коткара алмаулары ар-касында, бик күп рухи газаплар чигәрләр. Шулай итеп, ул гаилә тормышы тынычлыгын, бәхетлелеген югалтыр. Шул рәвештә аларның яхшы холыклары да начарлыкка әйләнер. Әгәр ахирәткә ышану ул гаилә'кешеләренең кальбенә кергән булса, аларның күңелен тиз генә зыяландырып, нурландырыр. Шу-лай ук үз араларындагы шәфкать, мәрхәмәт, хөрмәт бары тик фани дөнья тормышы өчен генә түгел, ә киресенчә, ул гаиләнең мәңгелек ахирәт галәмендә дә дәвам итүенә өметләнеп, тормышларын мәгънәви Җәннәткә әйләндереп, шатланырлар.
СИГЕЗЕНЧЕСЕ. һәр мәмләкәт, һәр ватан һәм ул ватанның һәрбер шәһәре дә зур бер мисал тормышы кебек саналыр. Әгәр ул мәмләкәтнең яки шәһәрнең милли тормышында ахирәткә ышану хөкем сөрсә, ул милләтнең кешеләрендә мәрхәмәт, шәфкать һәм татулык тарала башлар. Ахирәт иманы балаларга: "Җәннәт бар, усаллыкны ташла", - дип, аларның күңелен Коръәннең дәресе белән тынычландырыр. Ә яшьләргә: "Җәһәннәм бар, исереклегеңне ташла, акылга кил", - дияр. Залимнәргә: "Ахирәттә сиңа көчле газап булачак. Золымъщның җәзасын күрер-сең", - дип, гаделлеккә өндәр. Ьәм ул милләтнең картларына: "Синең дөньяда югалган бәхетең уры-нына мәңгелек җәннәт бәхете бар. Картлыгыңа кай-гырма, җәннәттә сине мәңгелек яшьлек көтеп тора. Шуны казанырга тырыш", -дип, аларның егълавын шатлыкка әйләндерер. Шушы мисаллардан күренгәнчә, ахирәткә иманның гомум милләт тор-мышында да меңләгән файдаларын һәм изге тәэсирлә-
рен күрербез.
Инсаннарның иҗтимагый тормышыньщ тыныч-лыгы вә бәхетлелеге өчен тырышкан социологлар, педагоглар, тәрбиячеләрнең колаклары чыңласын] һәм аңласыннар ки: ИКЕ ГАЛӘМНЕҢ ДӘ, ИКЕ ТОРМЫШ-1 НЫҢ ДА БӘХЕТЕНӘ СӘБӘПЧЕ БАРЫ ТИК ИМАНДЫр!
АЛЛАҺКА ҺӘМ АХИРӘТКӘ ЫШАНУДЫР.
ҮЛЕМ ХАКЫНДА БЕР МӘСЬӘЛӘ
СОРАУ: "Коръәне Хәкимдә
Кебек аятьләрдә "үлем дә хәят кебек бер нигъмәт булып яратылган" дип аңлатыла. Хәлбуки, күз алдында бит, үлем -юклыктьф, дөнья тормышыньщ сүнеп бетүедер. Һәм үлемне уйлау дөньяның ләззәтен дә ачылатьф. Шулай булгач, ничек нигъмәт булсын ул? ҖАВАП: Үлем - хәят вазифасыннан демобилиза-цияләнүдер, фани тормыштан бакый тормышка күчүдер, мәңгелек хәятка чакырудыр һәм мәңгелек-нең дә башыдыр. Дөньяга килгәндә инсаннарга хәят бирү Аллаһның тәкъдире - язмышы сәбәпле, Аллаһ-ның кодрәте белән була. Шуның кебек үк үлем дә Аллаһның теләге, Аллаһның кодрәте һәм хйкмәте белән буладыр. Чөнки хәят мәртәбәләренең иң түбәнендә булган үсемлекләр дөньясындагы үлемнәр аларның хәятларының яңадан башлануыдыр. Зира җимешләрнең, орлык вә тышчаларның туфракка күмелеп үлүләре аркасында алар яңадан хәятланып, үсеп, җимеш бирү хәленә керүләре белән терелерләр. Димәк, орлыкның үлүе сөмбелнең барлыкка килүе-нең башыдыр.
Шулай булгач, инсаннарның үлемнәре дә яхшы-лыктыр һәм бер нигъмәттер, чөнки мәңгелек җәннәт тормышына бара торган ахирәт сәфәре үлем белән башлана.
Мәсәлән, без инсаннарның ашказаныбызда шун-дый сансыз җимешләр күмелеп үләрләр. һәм хәлал суелып үтерелгән хайваннарның итләре дә безнең ашказаныбызда күмелеп үләрләр. Әмма аларның ашказаныбызда аш булып үлүләре сәбәпле, безнең хәятыбыз дәвам итәр. Шулай булгач, "алар үлем белән нәбати һәм хайвани хәят дәрәҗәсеннән инсани хәят мәртәбәсенә чыгып, тәрәккый итәрләр. Димәк, аларның барысының да үлүләре рәхмәттер һәм нигъмәттер", - дип әйтергә ярый.
Иң түбән дәрәҗәдәге хәят - үсемлекләрнең һәм хайваннарның хәятыдыр. Әгәр аларның үлемнәре рәхмәт һәм нигъмәт булса, әлбәттә, иң югары хәят дәрәҗәсе булган инсаннарның үлемнәре дә рәхмәттер һәм нигъмәттер. Чөнки җир астына кергән мөэмин кешеләр дә мәңгелек хәят булган җәннәткә шуннан юнәләләр.
Әмма үлемнең ничек нигъмәт булуын без түбәндәге дүрт әсас белән күрсәтәбез.
БЕРЕНЧЕСЕ. Хәятның авырлаша барган вазифа-сыннан һәм дөнья тормышының җаваплылыгыннан үлем белән азат ителеп, мондагы бер фани дус уры-нына җәннәттәге туксан тугыз бакый дусларга ка-вышуга сәбәп булуы аркасында, ул - зур бер нигъмәттер.
ИКЕНЧЕСЕ. Тар, сызланулы, дәгъвале һәм кур-кынычлы дөнья төрмәсеннән чыгарылып, киң, шат-лыклы, газапсыз һәм мәңге бер хәят белән Мәхбүб-ү-Бакыйның (Аллаһның) рәхмәт даирәсенә ирешүдер.
ӨЧЕНЧЕСЕ. Картлык кебек тормыш шартларын авырлата торган бик күп начар сәбәпләр кешеләрне бу фани тормыштан биздерер, үлемне сөйдерер. Мәсәлән, сине сызландырып, күңелеңне борчыган бик авыр хәлдәге әбиләр һәм бабайлар синең әти-әниләрең белән бергә синең күз алдында һич үлмичә яшәсәләр иде, ул вакытта хәятның алар өчен газап, ә үлемнең нигъмәт булганын белер идең. Көзен үлгән нәзакәтле кечкенә бөҗәкләр әгәр хәятта калсалар иде, кыш көне алар бик нык газапланырлар иде. Хәлбуки, мрхәмәт һәм шәфкать иясе булган Аллаһ, аларны көз көне үтереп, яз көне терелтә. Шуңа күрә ул үлем дә ул бөҗәкләргә рәхмәт була.
ДҮРТЕНЧЕСЕ. Авырып хаста булган кешеләргә йоклау бер рәхәтлек биреп, авырлыкларны онытты-рыр һәм аларны сызланудан коткарып, тынычлан-дырыр. Шуның кебек йокының зур туганы булган үлем дә кайбер бик авыр хәлдәге кешеләр өчен нигъмәттер һәм рәхмәттер.
Безнең мәсьәләбез булган үлемнең рәхмәт һәм нигъмәт булуы иман әһелләре өчендер. Ә көфер әһелләре өчен үлем газап эчендә газаптыр. Һәм ул безнең мәсьәләбез тышындадыр.
РИСАЛӘТИ ӘХМӘДИЯ ГАЛӘЙҺИССӘЛАТУ ВӘССӘЛАМ.
(Пәйгамбәребез турында бер дәрес)
Аллаһыбызны безгә таныттыручы өч зур дәлил-нең берсе булган хәзрәте Мөхәммәд галәйһиссәлату вәселлам турында Бәдиүззаман хәзрәтләре ундүрт рәшха (чишмә чыганагы) исеменнән дәрес бирә. Түбәндә без шул дәресләрнең кайберләрен китерәбез.
БЕРЕНЧЕ РӘШХА. Эй, кардәш! Халикыбыз Ал-лаһны безгә белдерә торган бик зур бер мәгънәви шәхес булган хәзрәте Мөхәммәд галәйһиссәлату вәсәлламның кем икәнлеген сораучыларга шулай җавап бирәбёз: хәзрәте Мөхәммәд галәйһиссәлату вәсәллам шундый бер ЗАТ ки, Җир шары Аның зур бер мәчете булды. Мәккә-и Мөкәррәмә - Аның мих-рабы, Мәдинә-и Мөнәввәрә - Аның мөнбәре иде. Ул мөэминнәр җәмәгате өчен иң соңгы һәм иң зур имам, бөтен инсаннарга да хатиб булды. Ул хатиб (хотбә укучы) үзенең хотбәсендә, дөнья һәм ахирәттә бәхетле булу кагыйдәләреннән дәрес бирде. Ул бөтен пәйгамбәрләрнең рәисё (башлыгы) булды. Ул алар-ның пәйгамбәрлекләренә һәм пакълекләренә, дөрес-лекләренә таныклык итеп, тасдыйк итте. Чөнки Аның дине булган Ислам үз эченә бөтен хак диннәр-нең нигезләрен һәм асылларын җыеп алган.
һәм Ул - бөтен әүлияларның да башыдыр.Пәйгамбәрлек сыйфаты белән аларны тәрбия һәм тәнвир итеп (яктыртып) зыяландырган. Аның уң ягында пәйгамбәрләрнең рухлары, ә сул ягында әүли-яларның рухлары саф-саф булып торып, ЛАИЛАҺӘ ИЛЛАЛЛАҺ зикерен әйтеп торалар. Шуның белән тәүхидне (Аллаһның берлеген) игълан итәләр. Шул-кадәр күп шаһидлары булган бер хак дәгъвага, ягъни
булган тәүхид дәгъвасына һичбер кем дә шикләнеп, каршы тора алмас.
ИКЕНЧЕ РӘШХА. Әй, кардәш! Кил әле, без хәзер синең белән бергә бу заманнан мәгънәви китеп, хыял белән Гарәбстан утравына барабыз. Пәйгамбәребез-нең Мәдинә-и Мөнәввәрә дип аталган мөнбәреннән бөтен инсаннарга укый торган хотбәсен чын күңелдән тыңлыйбыз һәм Аның халәтен дә күрәбез.
Ул - симасы (бите) гүзәл һәм әхлагы-рухы гүзәл ЗАТ, могҗизалар тулы бер әзәли хотбәне (Коръән-не) кулында тотып, инсаннарга шуның белән дәрес бирә. Ьәм бу хотбәне инсаннар белән бергә җеннәр һәм бүтән барлыклар да тыңлыйлар. Һәм ул бик зур бер мәсьәләдән хәбәр бирә. Галәмнәрнең һәм инсан-нарның яратылуының серен, тылсымын ачып күрсәтә. Фәлсәфә һәм хикмәтнең гасырлар буе җава-бын бирә алмаган, инсаннарның зур мәсьәләсе бул-ган өч сорауның җавабын бирә. Алар түбәндәгеләр: - Кайдан килдек? Кая барабыз? Дөньяга ни өчен килдек?
Шушы сорауларга ул Зат матур иттереп җавап бирә.
ӨЧЕНЧЕ РӘШХА. Әй, кардәш! Иман мөршиде булган шул нурлы Зат, Расуле Әкрам галәйһиссәла-ту вәсәлламның тараткан иман хакыйкатенең нуры һәм Хакның зыясы белән, инсаннарның төнен көндезгә әйләндерде һәм күңелләрен нурландырып яктыртты. Әйе, ул Затның китергән иман нуры белән бу галәмгә карамасак, каинәт гомуми бер матәм ае кебек караңгы күренер иде. Бөтен барлыклар бер-берсенең дошманы булыр иде. Таулар, диңгезләр, урманнар кебек җансыз барлыклар, зур бер җеназа кебек, куркыныч булырлар иде. Хайваннар һәм ин-саннар, ятимнәр кебек, аерылуның куркуыннан кыч-кырып егълый торган хәлләргә төшәрләр иде. Галәмдәге хәрәкәтләр, яңалыклар, үзгәрешләр фай-дасызлыкка бәйләнгән бер уенчык кебек булыр иде. Билхасса (аерым алганда), инсаннар хайваннардан да түбәнрәк дәрәҗәләргә төшеп, мыскыл булырлар иде. Галәмдәге бөтен нәрсәләр шундый куркыныч, золмәтле, караңгы хәлгә төшәрләр иде.
Фәкать ул камил мөршид булган Пәйгабәребез-нең күзе белән вә иман күзлеге белән галәмгә кара-сак, һәр тараф нурлы, зыялы, җанлы, хәятлы, сөек-ле бер хәлдә күренер иде. Әйе, шул галәм, иман нуры белән гомуми матәм өе булудан чыгып, зикер һәм шөкер мәчете булды. Бер-берсенә дошман булган бар-лыклар, бер-берсенә дус, әхбаб һәм кардәш булды-лар. Үлгән җеназа шикелле күренгән җансыз зур барлыклар (таулар, диңгезләр, урманнар) хәлләре-нең лисаны белән Аллаһны белдерә торган хезмәткәрләр булып, безгә сөекле һәм хәятлы күре-нерләр иде. Егълаган шикаятьче ятимнәр шикелле булган инсаннар, иманның нуры белән, гыйбадәтендә закир (зикер кылучы) һәм Халикына шакир (шөкер кылучы) сыйфатында булырлар иде. һәм галәмнә-рдәге хәрәкәтләр, үзгәрешләр, яңалыклар файдасыз булудан котылырлар, Раббани мәктүпләр (хатлар), тәкъвини аятьләр (Аллаһны таныта торган дәлилләр) һәм Аллаһның исемнәренең көзгеләре булырлар иде. НӘТИҖӘ. Иман нуры белән галәм шулай тәрәккый итәр ки, "Хикмәти Самадания китабы", ягъни Аллаһның хикмәтләре, гыйбрәтләре тулы бер китап булыр иде. Һәм иман нуры белән инсаннар түбән, гаҗиз вә ярлы хайваннар дәрәҗәсеннән ко-тылырлар; Аллаһның зур кодрәте алдында үзенең зәгыйфьлеген, гаҗизлеген белеп, бәндәлек гыйшкы белән гыйбадәт кыйлып, калебләрен яктыртып, нур-ландырырлар. Иманның хәшмәте (күркәмлеге) белән акылын зурайтып һәм зыяландырып, Җир шарын-дагы башка барлыкларга хаким вә хәлифә дәрәҗәсендә булырлар иде. Көфер золмәте булган күңелләргә караңгы бер каберлек шикелле күренгән узган вакытларда һәм караңгы төн кебек күренгән киләчәк вакытлар да, иман нуры белән нурланып, якты күренер иде. Киләчәк еллар исә, җәннәтнең бостаннары, бакчалары шикелле булыр иде. Шуның өчен, әгәр дә ул нурани Зат - Пәйгамбәребез га-ләйһиссәләтү вәсәллам килмәсә иде, һәрнәрсәнең дә, билхасса (аерым алганда), инсаннарның кыйммәте дә юкка чыгар иде, әһәмияте дә калмас иде. Шулай ук бу гаҗәеп һәм гүзәл вә фәкать фани галәмгә шун-дый бер Зат кирәкле булуы турында Аллаһыбыз бо лай ди:
"Әй, Мөхәммәд, сине яратмаган булса идем, бу галәмне Дә ясамас идем". Ягъни барча каинәтне, галәмне Синең хөрмәтеңә яраттым, дип кодси хәдистә әйткән
ДҮРТЕНЧЕ РӘШХА. Әй, кардәш! Ул Затны хәрәкәткә китереп, Гарәбстанда зур үзгәрешләр бул-Дыручы бары тик кодси, илаһи бер куәттер.
Әие, син кардәш, кара: ул сахраларда, чүлләрдә кире, бик начар гадәтләре булган һәм каты күңелле вә мәрхәмәтсез гарәп кешеләре яши иде. Хәтта ул кешеләр кечкенә кыз балаларын тере килеш күмеп үтерсәләр дә, вөҗданнары сызламас иде.
Ул нурани Зат булган пәйгамбәребез галәйһиссә-лату вәсәллам килде. Аз гына вакыт эчендә ул ка-вемнәрнең начар холыкларын изге холыкларга әйләндерде. Аларның кальбенә иман кергәннен соң, кызларны тере килеш үтереп тә күңеле сызланмаган ул кешеләр, кырмыскага да басмас кебек бер шәфкать һәм мәрхәмәт иясе булдылар.
БИШЕНЧЕ РӘШХА. Расуле Әкрам галәйһи'ссә-лату вәсәллам пәйгамбәрлеген дәгъва иткән вакыт-та, Коръәне Кәримне дәлил итеп китерде. Һәм Ул меңнән артык могҗизалар күрсәтте. Могҗиза дигән хадисә шул - пәйгамбәребезнең кяферләрнең кире-леген кисү һәм мөэминнәрнең дә иманнарын күтәрү өчен күрсәткән, инсан көче җитмәгән гаҗәеп хәдисләрдер. Мәсәлән, сусыз калган иптәшләре һәм солдатларына ун бармагыннан ун кранлы чишмә кебек су агызып эчүе, өч кешелек аш белән өч йөз кешене туйдыруы; агач, таш, хайван кебек барлык-ларның телгә килеп, аның пәйгамбәрлегенә танык-лып итеп, таныклык сүзен әйтүләре. Шуның кебек меңнән артык могҗизалары бар.
Хәтта ул вакытның кяферләре дә, Аның кайбер могҗизаларын күреп, хәйран калдылар да, үзләрен һәм тарафдарларын алдау өчен, "Мөхәммәт безгә сихер күрсәтте" дип, могҗизаларын инкяр итә ал-мадылар. Аның рисаләтенә ышанмаган кяферләрнең дә бу могҗизаларны инкяр итмәүләре тагын бер көчле дәлил булып чыкты.
Ә могҗиза дигән нәрсә - галәмнең Халикы булган Аллаһ тарафыннан Аның дәгъвасына бер тасдыйк-дыр. Ягъни Аллаһ "САДАКТӘ" ("Дөрес эшләдең") дип әйтеп, тугрылыгына кул куйган кебектер.
Аллаһның Аны тасдыйк итүе шулайдыр: мәсәлән, син бер падишаһның мәҗлесендә: "Падишаһ мине шушы эшкә вазифалы хезмәткәр итеп җибәрде", дип әйттең ди. Синнән шушы дәгъвага бер дәлил сорал-са һәм падишаһ: "Әйе, мин вазифа биреп җибәрдем", - дисә, ул сине тасдыйк иткән булыр. Шуның кебек үк, ул падишаһ синең хөрмәтеңә үзенең гадәтләрен һәм программасын үзгәртсә, бу хәл "Әйе, дөрес!" сүзеннән тагын да катгыйрак рәвештә сине тасдыйк иткән булыр.
Шушы мисал кебек пәйгамбәребез Расуле Әкрам галәйһиссәлату вәсәллам әйтә: "Мин - шушы галәм-не Яратучының илчесемен. Дәлилем дә шул: Аллаһ галәмдә эшли торган үз кануннарын, минем догам аркасында, минем хөрмәтемә шулай итеп үзгәртте: минем бармакларыма карагыз. Ун кранлы чишмә кебек чиста су агыза һәм аннан, меңләгән кеше эчеп, ихтыяҗларын канәгатьләндерәләр. Күктәге Айга ка-рагыз: бармагымның бер ишарәте белән ул~Ай ике өлешкә бүленә(1) Шул агачларга һәм хайваннарга карагыз: мине тасдыйк (раслар) өчен яныма килеп, пәйгамбәрлегемә таныклык итәләр. Ике-өч кешене туйдыра торган шул аз ашамлыкка карагыз: аның белән ике йөз - өч йөз кешене туйдырам мин" , - диде.
(1) камәр (Ай)ның ике өлешкә бүленүе могҗизасы. Корьәннең шул
аяте белән расланды.
Шушы мисаллар кебек, галәмнең Яратучысы Аллаһ, үзенең пәйгамбәре хөрмәтенә галәмдәге үз кануннарын үзгәртеп, Аңа меңнән артык могҗиза күрсәтергә ярдәм итте. Һум шул могҗизалар белән пәйгамбәрлеген раслады, тасдыйк итте.
УНИКЕНЧЕ МӘКТҮБ
(Хәзрәте Адәмнең һәм шайтанның яратылуы турында)
БЕРЕНЧЕ СОРАВЫГЫЗ: Хәзрәте Адәмнең җәннәттән чыгарылуы вә кайбер кешеләрнең җәһәннәмгә кертелүе нинди сәбәптәндер?
ҖАВАП: Хикмәте таузыйфдыр, ягъни хәзрәте Адәм пәйгамбәргә шундый бер вазифа кушып җибә-релгән иде ки, - бөтен кешеләрнең мәгънәви талан-тларының үсүе вә инсаннарның Аллаһның бөтен исемнәренә яхшы бер көзге булуы - ул вазифаның нәтиҗәләреннәндер. Әгәр хәзрәте Адәм пәйгамбәр җәннәттә калса иде, фәрештә кебек бер дәрәҗәле урында булыр иде. Кешелекнең талантлары үсмәс иде. Хәлбуки, бер үк дәрәҗәдә иясе булган фәрештәләр күптер. Андый бәндәлек өчен кешеләргә ихтыяҗ юктыр. Бәлки, Аллаһның хикмәте буенча, хәзрәте Адәм, чиксез талантларны узып китәчәк адәм баласының сәләте белән килешкәне аркасында, фәрештәләрнең киресе буларак, бәндәчелеккә хас мәгълүм гөнаһы сәбәпле, җәннәттән чыгарылды.
Димәк, хәзрәте Адәмнең җәннәттән чыгарылуы Аллаһның хикмәтенә вә рәхмәтенә муафыйктыр. Шуның кебек үк кяферләрнең дә җәһәннәмгә керте-лүе - хактыр вә гаделлектер. Гәрчә кяфер аз гына гомердә гөнаһ эшләгән икән, ул гөнаһ эчендә дә чик-сез җинаять булыр. Чөнки көфер - бөтен галәмдәге барлыкларны хурлаудыр һәм кыйммәтләрен түбән төшерүдер. Ягъни, Аллаһ тарафыннан бар ителгән барлык нәрсәләрне Вахданияткә (Аллаһның барлы-гына һәм берлегенә) шәһадәтләрен ялганлаудыр һәм барлыкларның көзгеләрендә чагылып күренә торган Аллаһның исемнәрен танымаудыр. Шуңа күрә бар-лыкларның хакын кяферләрдән алыр өчен, галәмнә-рнең солтаны булган Каһһары Зөл-Җәлалныд (Ал-лаһның) кяферләрне мәңге җәһәннәмгә атуы хак-тыр вә гаделлектер. Чөнки бу чиксез көфер җиная-тен эшләгән кешегә Аллаһның чиксез газабы лаек булыр.
ИКЕНЧЕ СОРАВЫГЫЗ: Шайтаннарның яраты-луына сәбәп нәрсәдер? Җәнабе Хак шайтаннарны һәм аларның шәррләрен, явызлыкларын бар итүнең хикмәте нәрсәдә икән? Шәррнең бар ителүе шәрр түгелмедер?
ҖАВАП: Алай түгел! Хәлкъ-ы шәрр - шәрр түгел, бәлки кәсб-и шәрр - шәррдер. Ягъни шәррнең яра-тылуы - шәрр түгел; Аларны эшләү, эшләп гөнаһ казану шәрр буладыр. Чөнки яратылу һәм бер нәрсәне иҗат итү бөтен нәтиҗәләргә карар. Кеше-нең кәсебе исә, хосусый рәвештә булганы өчен, хо-сусый нәтиҗәләргә карар. Мәсәлән, яңгыр яууның меңнәрчә нәтиҗәсе бардыр, барысы да яхшыдыр. Кайбер кешеләр яңгырдан зарар күрсә, "Яңгырның яудырылуы рәхмәт түгел" дип әйтәләр; алай әйтергә ярамый. һәм "Яңгырның яудырылуы шәррдер" дип хөкем чыгару да дөрес түгел. Бәлки, ул кеше яңгыр-дан яхшы файдалана белмәде. Шуның өчен яңгыр аның үзенә шәрр булды. Һәм утның барлыкка ките-релүендә дә бик күп файдалар бардыр, барысы да яхшыдыр. Ләкин кайбер кешеләр, утны яхшы кул-лана белмәү (сәбәпле, уттан зарар күрсәләр, "Утныц яратылуы шәррдер" дип әйтергә хаклары юктыр. Чөнки ут ул кешене яндыру өчен бар ителмәгән. Бәлки ул кеше, ашын пешергән утка кулын тыгып, зарар күрде. Үзенә хезмәт өчен бар ителгән утка до шман булды. Ягъни, ут ул кешенең кулын пешергән булса, моның гаебе утта түгел, аның үзеннәндер.
НӘТИҖӘ. Күп хәер өчен азрак шәрр кабул ите-лер. Ягъни бер нәрсәнең хәере күбрәк, шәрре азрак булса, ул нәрсәнең хәере күбрәк булганы өчен, ка-бул ителер. Әгәр аз шәрр булмасын дип, күп хәерлә-ре булган аз бер шәрр ташланса, ул вакыт күп шәррләр килер.
Мәсәлән, җиһадка (дин һәм милләт өчен булган сугышка солдат җибәргән вакытта, әлбәттә, кайбер бәләкәй авырлыклар булыр; кайбер кешеләр шәһид булып, мал-мөлкәт тә юкка чыгар. Фәкать ул җиһад-та күп хәерләр бардыр ки, Ислам дине һәм мөсел-ман милләте кяферлернең басып алуыннан котылып, сәламәт булыр. Әгәр аз шәрр булмасын дип, җиһад ташланса, ул вакыт күп хәерләр киткәннән соң, күп шәррләр килер. Бу - бик зур золымдыр.
Мәсәлән, гангрена булган һәм киселүе дә мәҗбүри булган бер бармакның киселүе хәердер. Хәлбуки, ул күренә торган бер шәррдер. Бармак киселмәсә, кул киселер; ул чакта күп шәрр булыр.
Шулай итеп, галәмдәге шәррларнең, зарарларның һәм шайтаннарның яратылуы - шәрр һәм ямьсезлек түгелдер. Чөнки алар бик күп мөһим хәерле нәтиҗәләр өчен бар ителгәннәр. Мәсәлән фәрештәләргә шайтаннар кагылмавы сәбәпле, тәрәкәыятьләре (алга үсешләре) юктыр, дәрәҗәләре дә үсмәс. Шулай булгач, хайваннарның да, шайтан-нарның кагылмаганы өчен, дәрәҗәләре үсмидер, кимдер. Инсанияттә исә мәгънәви үсеш дәрәҗәләре вә түбәнгә төшү дәрәҗәләре чиксездер. Нәмрудлар-дан, фиргавеннәрдән башлап ихлас күңелле әнбия вә әүлияларга кадәр бик озын мәгънәви дәрәҗәләрнең арасында үзгәрешләр булыр. Күмер кебек булган кяфер рухларны олуг мөэмин рухлардан аерыр өчен һәм имтихан булсын өчен, шайтан-нар яратылды һәм пәйгамбәрләр белән илаһи китап-лар иңдерелде.
Шуның өчен кешеләр тәҗрибә һәм җиһад юлы белән, нәфис һәм шайтан белән көрәшеп ярышу өчен, имтихан ителәләр. Әгәр иҗтиһад вә имтихан булма-са иде, инсаниятнең үзенчәлеге булган алмас һәм күмер хөкемендәге сәләтләре дә бертигез булып ка-лыр иде. Алай Иллиендәге (иң олы бер дәрәҗәдәге) Әбу Бәкер сыйддыйкның рухы белән әсфәл-е сафи-лендәге (иң түбән дәрәҗәдә) Әбү Җәһелнең рухы бертигез иде. Димәк, шайтаннарның вә шәррләрнең бар бар ителүләре шәрр түгел, ямьсез түгел. Ул им-тиханда кимчелекләр - бәндәләрдән, яхшылыклар -Аллаһтан булыр.
ӘГӘР СОРАСАГЫЗ: "Пәйгамбәрләрнең җибәре-леүе белән бергә шайтаннарның бар ителүе сәбәпле, бик күп кешеләр кяфер була һәм зарар күрә. "Әл-хөкме лил-әксәр" ("күплеккә карап хөкем ителер") кагыйдәсе буенча, күп кешеләр аңардан зарар күрсә, ул вакыт шәррләрнең бар ителүе - шәррдер, хәтта пәйгамбәрларнең җибәрелүе да рәхмәт түгел. Хәтта пәйгамбәрнең җибәрелүе дә рәхмәт түгел дип әйтергә мөмкинме?
ҖАВАП: яки күплекне мөмкинлек ягыннан ча-гыштырганда әһәмият юктыр. Асыл күплек әһәми-яткә карар. Мәсәлән, йөз хөрмә орлыгы булса, алар-ны туфрак астына салып, су сибелмәсә, йөз сум кыйммәтендә йөз орлык булыр. Ләкин су сибелсә вә үсү өчен шартлар тудырылса, сиксән данәсе бозылса да, егермесе җимеш бирә торган агач булса, ул ва-кытта син: "Су сибү шәрр булды, күбесен бозды!" дип әйтә алырсьщмы? Әлбәттә, әйтә алмассың. Чөнки ул егерме орлык агач булып, егерме мең хөкемендә кыйммәт булды. Сиксәнне югалткан, егерме меңне казанган кеше зарар күрмәс, бу аңа шәрр булмас. Мәсәлән, тавис кошының йөз йомыркасы булса, шул йомыркаларның бәясе биш йөз сум булыр. Ләкин ул йөз йомырка өстенә тавис кошы утыртылса, сиксәне бозылса, егермесе егерме тавис кошы булып чыкса, "Күп зарар булды, шәрр булды. Бу тавис кошының йомыркаларга утыртылуы файдасыз булды", - дип әйтү дөрес түгел. Чөнки ул дүрт йөз сум бәясендәге сиксән йомырканы югалтып, сигез мең сум кыйммә-тендәге егерме тавис кошын казанды.
Шул мисалдагы кебек, инсанлык ул - пәйгамбә-рләрнең җибәрелүе белән имтихан тоту. һәм шай-таннар белән көрәшү аркасында, инсанлык галәме-нең кояшлары, айлары, йолдызлары хөкемендәге йөз меңнәрчә пәйгамбәрләр, миллионнарча әүлияләр һәм миллиардларча асфияләр дә галимнәрне казанды.
Аның киресе буларак, күп санлы, ә кыйммәте аз вә түбән булган, зарарлы хайваннар сыйфатындагы кяферләрне вә монафыйкьларны югалттты, Шуның өчен пәйгамбәрләрнең җибәрәл