Хашиp Pисалесı
Pисале-и Нұp шығаpмалаp жинағынан
ӨЛIМ ЖӘНЕ МӘҢГIЛIК
ХАШИP PИСАЛЕСI
ОНЫНШЫ СӨЗ
Ескерту: Бул шығармада салыстырмалы мысалдар қолдануымның себебі, әрі түсіну оңай, эрі Ислам ақиқаттары қаншалықты ақылға қонымды, әрі бір-бірін қуаттап отыратындығын, тығыз байланысты екендігін көрсету. Хикаялардың мағыналары, соңындағы ақиқаттарда. Хикая ақиқатқа жол сілтеп отырады. Демек, қияли хикаялар емес - ақиқат.
بِسْمِ اللّهِ الرّحْمنِ الرّحِيمِ
فَانْظُرْ اِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللّهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَآ اِنَّ ذَلِكَ َلمُحْيِى اْلمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
[Бауырым! Хашир мен ахиретті, жай ғана қарапайым тілмен түсіндіруді қаласаң, төмендегі мысал етіп алған хикаяларға нәпсіммен бірге құлақ бер.]
Бір уақыт екі адам жәннәтқа ұқсас әсем бір елге (бул дүниеге ишарет) барады. Барлық адамдар үйлері мен дүкендерінің есіктерін ашық тастап, қарауылдауға мән беріп жатпайды. Заттар да, ақшалар да ортада, иесіз қалған. Манағы екі адамның біреуі қалаған нәрселерге қол сұғып, ұрлап, жымқырып бағады. Нәпсінің құлқынына құл болып, ойына келгенін істейді. Айналасындағылар оған тиіспейді.
Екінші адам оған:
-"Не істеп жатырсың? Жазаға тартыласың, мені де бәлеге қалдырасың. Бұл заттар мемлекеттің мүлкі. Айналадағы адамдар бала-шағасымен әскер қатарында немесе мемлекет сақшылары. Бұл жұмыстарда кәдімгі қызметкер (штатскиий) ретінде іс атқаруда. Сондықтан да саған онша тиіспейді. Бірақ жаза өте ауыр. Патшаның барлық жерде телефоны мен сақшылары бар. Тез райдан қайтып кешірім сұра."
Бірақ анау өркөкірек, тәкәппарсып: "Жоқ, дәулет мүлкі емес, ортақ нәрсе, иесіз. Жұрттың бәрі керегінше жұмсай алады. Мына әдемі заттардан пайдалануыма кедергі боларлықтай еш нәрсе көріп тұрғаным жоқ. Көзіммен көрмеген нәрсеге сенбеймін."- деді. Әрі даурығып, көптеген қисынсыз нәрселер айтты. Екеуінің арасында айтыс басталды.
Өркөкірек адам әуелі:
"Патша деген кім? Танымаймын..." деді. Жолдасы да оған:
"Бір ауыл ауылнайсыз болмайды. Бір ине ұстасыз жасалмайды. Жазушысыз бір әріптің жазылмайтынын білесің. Осындай шексіз керемет елдің әкімсіз болуы мүмкін бе? Осынша байлық тиелген поезд, әр сағатта ғайыптан келгендей толып келіп, бул жерге төгіп босатып кетіп жатыр.(Сілтеме)(1) Олардың иесіз болуы мүмкін бе? Сондай-ақ әр жерде ілінген хабарландырулар, тулар, заттардың үстіне басылған мөрлер, таңбалар қалайша иесіз болады?
(1)(Сілтеме): Бір сағат деп отырғаны бір жыл, ризықтарға толы вағон болса көктем мезгілі.
Сен мына ислам жазуларын оқи алмай отырсың, білгеннен де сурамайсың. Кел, сөзіме қулақ түр. Саған үлкен жарлық оқып берейін,"- деді.
Манағы тәкәппар тағы да тайқып шықты:
"Ал мақұл, патша бар. Бірақ менің алған азғана заттарымнан оған қандай зиян келеді, қазынасы ортайып қала ма? Оның үстіне бұл жерде абақты, түрме жоқ, жаза да бола қоймас."
Жолдасы оған жауап ретінде:
"Бауырым-ау, көз алдыңдағы мына мемлекет бір тәжірибе алаңы. Әрі, Сұлтанның таңғажайып өнерінің көрмесі. Әрі ол - қонақүй, мейманхана. Күн сайын келіп-кетіп жатқан керуендерді көріп отырсың, Толассыз ағылып босалып отыр. Бір шама заман өткен соң бұл ел қоныс аударады. Мына тұрғындары да басқа бір мәңгілік мекендеріне тұрақты қоныс тебуге көшіріледі. Ол жерде әркім атқарған қызметіне, жасаған іс-әрекетіне қарай жаза не болмаса сый-құрмет көреді,"-деді. Әлгі өркөкірек тағы да қасарысып: "Сенбеймін, бұл мемлекеттің тас-талқаны шығып, басқа жаққа көшуі мүмкін емес,"-деді. Будан кейін жолдасы: "Қасарысып қоймадың, сөзіме құлақ қой. „Үлкен бір сот" (Махкеме-и кубра) бар екендігін, бір сый-құрмет жері мен жаза беретін зынданы бар екендігін, әрі мына мемлекет бос қалып тас-талқан болатынын бұлтартпас шексіз дәлелдерден тек бірнешеуін "Он екі сурет" арқылы көрсетіп берейін,"-деді.
БІРІНШІ СУРЕТ:
Бір салтанат, әсіресе мұндай кемелденген өзінің адал да жақсы қызмет етушілеріне сый-құрмет көрсетпеуі, ал қарсы шығып заңға бағынғысы келмегендерге жаза бермеуі мүмкін бе? Бұл жерде көре алмағаныңмен басқа жерде үлкен сот бар.
ЕКІНШІ СУРЕТ:
Болып жатқан мына жағдайларға назар сал. Ең жарлы, ең нашарынан бастап бәріне де өте жүйелі түрде ризық берілуде. Ешкімі жоқ (жалғыз басты) науқас жандардың күтімі тым жақсы. Тәтті тағамдар, сырмалы нақыштар, безендірілген киімдер мен жасаулы дастарханға назарыңды сал. Сен секілді алаңғасардан басқаның бәрі өз істерін толық атқаруда. Титтей де болса артық кетіп жақтан ешкім жоқ. Ең жоғарғы мақам иесі, ең тілалғыш та сол. Оның үстіне патшаның әмірінен қорқып қызмет атқаруда. Демек, мына салтанат иесінің өте күшті жомарттығы, өте кең пейілі бар. Өте жоғары намысы, қаhары мен абыройы бар. Ал, жомарттық болса нығмет бергісі келеді, кең пейілі жақсылықсыз бола алмайды. Намыс болса жігер қажет етеді. Абырой мен намыс әдепсіздерді жөнге салуды қажет етеді. Ал, мына мемлекетте ондай мәрхамет пен намыстылыққа лайық істердің мыңнан бірі де атқарылып жатқан жоқ. Залым зұлымдығын жасап, жәбірленушілер қор болып, бұл жерден көшіп жатыр. Демек, үлкен бір сотқа қалып отыр.
ҮШІНШІСУРЕТ:
Назар салып қарасаң жұмыс біткен қаншама асқан хикметпен жүргізіліп жатқанын көресің. Әрі нағыз әділетті түрде. Үкімет болса, патша салтанатының қол астына кіргендерге хикметімен жақсылық жасауда. Әділет болса, үкіметтің абыройы мен салтанатының қадірін сақтау үшін қол астындағылардың құқын сақтап отыруы қажет. Шындығына келсек, бұл жерде ол хикметтер мен әділеттілікке лайық істердің мыңнан бірі атқарылып жатқан жоқ. Сен секілді бұзақылар жазасын тартпастан кетіп жатыр. Ендеше, үлкен бір сотқа қалып отыр.
ТӨРТІНШІСУРЕТ:
Жақсылап зер сал. Мына жаймадағы сансыз жауhарлар мен дастархандағы сансыз тағамдар, бұл жердің патшасының аса жомарт, байлығының шегі жоқ екендігін көрсетеді. Ал мұндай жомарттық пен шексіз байлық, барлық нәрселерге толы дастархан мәңгілікке жиналмай, келушілердің де үзілмегенін қалайды. Таусылып біту мен көз жазып, бөлек қалуды әсте қаламайды. Себебі, қайғы-қиыншылықтың бітуі ләззәт болғанындай, ләззәттің бітуі, таусылуы да қайғы-қасірет. Жаймаларға назар сал. Мына жарлықтар мен хабарландыруларға көңіл бөліп қара. Патшаның ғажайып өнер туындыларын жаймаға шығарып, әлемге жар салушы делдалдардың сөздеріне құлақ түр. Мағынауи кемелдігін көрсетіп, теңдесі жок, сұлулығын паш етуде. Жасырын сұлулығының жұмақтай әсемдігінен хабар беруде. Демек, оның аса таңқаларлық кемелдігі, мағынауи сұлулығы бар. Жасырын да кемшіліксіз кемелдік болса, қадір қасиетін біліп, сұлулығын танып „Машаллаh" деп куә болушыларға сырын ашқысы келеді. Жасырын, теңдесі жоқ сұлулық болса, көрінгісі және көргісі келеді. Яғни өз сұлулығын екі жақты көргісі келеді. Біріншісі; көптеген айналардан өзін көргісі келеді. Екіншісі; сулулығын танып, оны көруге құштар көрермендерге көріну арқылы өз сұлулығын көру. Әрі көргісі, әрі көрінгісі келеді, hәм мәңгі көрінгісі, hәм көргісі келеді. Ондай сұлулық, оны көріп таң қалушылардың да тоқтаусыз болғанын қалайды. Себебі, мәқгі сұлулық өткінші махаббатқа разы бола алмайды. Себебі, еш уақыт қайта оралмайтындай тұқғыйыққа айдауға кетіп бара жатқан жанның махаббаты дұшпандыққа айналады. Махаббаты мен қурметі тас-талқан болады. Себебі, адам баласы қолы жете алмаған, біле алмаған нәрселерге дұшпан келеді. Ал мына қонақжайдағылардың бәрі де тез кетіп, жоғалуда. Мынадай кемелдік пен сұлулықтың бір ғана сәулесін тіпті қараң еткен көлеңкесін аз уақыт ішінде қарап үлгірместен, тоя алмай кетіп жатыр. Демек, басқа жерде мәңгі тамашалау орны бар.
БЕСІНШІ СУРЕТ:
Жасалып жатқан мына істер теңдесі жоқ бір Күштің аса мейірімі бар екендігін көрсетеді. Неге десеңіз, бәлеге душар болғандардың бәріне көмекке келеді. Барлық сұрақтар мен талап-тілектерге жауап береді. Тіпті қарамағындағылардың ең төменгі сатысындағылардан болмашы бір қажеттілік көрсе, оны да қамтамасыз етеді. Бір қойшының қойының аяғы ақсап қалса, жарасына дәрі жағуға мал дәрігерін жіберіп отыр. Мына аралда үлкен бір жиналыс бар, ал енді соған барайық. Бул мемлекеттің барлық игі жақсылары сол жерге жиналуда. Назар сал, үлкен бір таңбасы, нышаны бар бір Яуер-и Әкрем сөз сөйлеуде. Мейірімді патшасынан бір нәрсе сұрауда. Жанындағылардың бәрі де „Иә, иә біз де қалаймыз,"-деп оны қуаттауда. Ал, патшаның сүйіктісі болса: „Әй, біздерді нығметтермен азықтандырушы Султанымыз! Бізге усынып отырған үлгілерің мен көлеңкелеріңнің асыл негіздері мен қайнарларын көрсет. Бізді салтанат сарайыңның орталығына ал. Бізді мына шөлдерде қақтатпа. Бізді құзырыңа ал. Бізге мәрhәмет ет. Бұл жерде дәмін татқызған ләззәтті нығметтеріңді ол жерде жегіз. Бізді жоқ етіп, өзіңнен ұзақ ұстап азап берме. Сені сағынып, саған шүкір етуші қол астыңдағы бізді бос тастап, жоқ ете көрме!"-деп қатты жалбарынуда. Оны сенде естіп отырсың. Апырым-ай, осыншама мейрімді де құдіретті патшаның ең төменгі дәрежедегі бір адамның болмашы тілегіне өте мән беріп қамтамасыз етіп ең сүйіктісі Яуер-і Әкрамының тілектерін қабылдамауы еш мүмкін бе ? Ал шындығында ол сүйіктісінің тілектері, көпшіліктің де мақсат тілегі. Әрі патшаның разы болып көңілінен шығатын нәрселері, hәм мерhаметі мен әділеттігіне сай. Әрі оған бұл істер өте оңай. Мына қонақжайда411171;ы фәни өткінші көрсету алаңындағылардан да оңай. Үлгілерін ғана көрсету үшін бес-алты күндік жаймаларға осынша шығын жасаған екен. Әлбетте, нағыз қазыналары мен кемелдіктерін, өнерін көрсету үшін Салтанат Сарайының орталығында бір көрме ашатын болады. Ол көрменің кереметтігі сондай, көргендер есінен танады. Демек мына емтихан алаңында олар жәй әншейін емес. Оларды бақыт сарайлары мен зындандар күтуде.
АЛТЫНШЫ СУРЕТ:
Енді мыналарға зер сал: Мына поездар, ұшақтар, қоймалар, жаймалар мен жабдықтаулар перденің арғы жағында кереметтей патша салтанатының бар екендігін көрсетеді. (Сілтеме)(2)
(2)(Сілтеме): Мәселен: қазіргі заманда әскери жаттығуларда Қарулан, сүңгі тақ!" әмірімен үлкен әскери бөлім найзалы ормандай бола қалатыны секілді. Әр мейрам күндерінде парадқа шығушы әскерлардің "Формаларыңызды киіңіз, қару жарақтарыңызды алыңыз!" әмірімен горнизондағылар түрлі түсті шешек атқан әсем бақтарға үқсап қалатынындай-ақ, жер жүзінің майданында Султан-ы Эзәлидің шексіз әскерлері; періште, жын және адамзат пен хайуанат сияқты тіпті санасыз өсімдіктерде өмір үшін жасаған жиhадтарында كُنْ فَيَكُونُ эмірімен "Қорғану үшін қару-жарақтарыңызды алыңыз"-деген Аллаhтың әмірін алған кездерінде; жер жүзіндегі барлық тікенді өсімдіктер, тікендерін таққан кездерінде, манағы сүңгілерін тағып әзір турған әскерлерге уқсап қалады. Әрі көктемнің әр күні, әр аптасы, әр түрлі өсімдік тайпасының мейрамы секілді болғандықтан, әр бір тайпа өз Султанының ол тайпаға тарту етіп таққан нышандарын тағып Султан-ы Әзәлидің алдынан өтіп эскери парад жасайды. Бүкіл өсімдік атаулы мен ағаштар және гүлдер мен жемістер нышандарыңызды тағыңыз, шешек ашыңыз деген Раббани әмірлерді тыңдағандықтан, жер жүзі қулпырып, әскери формалары мен әскери нышандарын тағып парадқа шыққан әскерлерді еске түсіреді.
Осыншама хикметті дәрежедегі тәртіппен жиhаздалу, әлбетте шексіз қуатты бір султанның, өте әділ әкімнің әмірлерімен болып жатқандығын соқыр болып қалмағандарға көрсетеді.
Мұндай салтанат; өзіне лайық бас июшілердің болғанын қалайды. Солай бола тура өзің көріп отырғаныңдай бәрі де мына қонақ жайға жиналған. Ал қонақжай болса әр күн жаңарып отырады. Әрі барлық бағынушылар, мына емтихан алаңында. Ал алаң болса сағат сайын ауысып отыр. Һәм барлық қол астындағылар Патшаның қымбат сыйлықтарының үлгілерін, ғажайып өнер туындыларын жаймаларда қызықтау үшін мына көрмелерде бірнеше минут турып тамашалауда. Ал жаймалар минут сайын өзгеріп отыр. Кеткендер қайта оралмайды, ал келгендер кетеді. Ендеше мына қубылыс; бұл қонақ үй және алаң* сондай-ақ жаймалардың арғы жағында мәңгілік сарайлар, өзгермес орындар, мына үлгілер мен суреттердің негіздеріне толы бау мен қазына бар екенін көрсетеді. Демек бұл жердегі күйкі тірлік солар үшін. Бұл жерде жұмыс істеткізіп, ол жерде ақысын төлейді. Әркімнің қабілетіне қарай ол жерде бақыты бар.
ЖЕТІНШІ СУРЕТ:
Жүр, біраз серуендеп қайтайық. Мына мәдени тұрақтардың ішінде не бар, не жоқ аралап шығайық. Ал енді зер сал. Әр жерде әр бұрышта көптеген фото аспабы суретке түсіруде. Әне қара, әр жерде сансыз хатшылар отырып алып бір нәрселер жазуда. Барлық нәрселерді тіркеп қоюда. Түкке тұрғысыз істер мен болмашы оқиғаларға дейін жазып тіркеп қоюда. Әй әне қара, ана бір биік таудың басында Патшаның үлкен фотоаспабы құрылған екен. Ол бұл жердегі барлық оқиғаларды суретке түсіріп алуда. (Сілтеме)(3)
(3)(Сілтеме): Бул суреттің мегзеп отырған мағыналарының бір бөлімі жетінші ақиқатта баяндалған. Бір айта кететін жағдай, бул жердегі Патшаның фотоаспабы деп отырғанымыз шындығында Леух-и Махфуз. Леух-и Махфуздың бар екендігі Жиырма алтыншы сөзде былайша дәлелденген: Кішкене-кішкене куәліктер (паспорттар) үлкен мемлекеттік тіркеудің бар екендігін дәлелдейді. Кішкене-кішкене есеп қағаздар (чектер) үлкен есеп дәптердің бар екендігін көрсетеді. Сызақтап аққан тамшылар үлкен су көзінің бар екендігін дәлелдейтіні секілді, адамзаттың еске сақтау қабілеті, ағаштардың жемістері, жемістердің туқымдары әлбетте бір Хафыза-и Күбраның, Үлы дәптер мен Леух-и Махфуздың бар екендігін дәлелдейді. Тіпті ақылы барға керсетіп береді.
Демек, Патша қол астындағы мемлекетте жасалып жатқан іс-әрекеттердің барлығын тіркеп, жазып отыруға әмір берген. Олай болса оның көзінен еш нәрсе таса қалмайды. Міне, осыншама мүқият тіркеу, жазып отыру, әлбетте сұраққа тарту үшін. Олай болса ең төменгі дәрежедегі тұрғынның болмашы іс-әрекетін көзден таса қылмай отырған Хаким-ы Зүлжәлалдің тұрғындар ішінде ең жоғарғы дәрежедегілердің ең үлкен іс-әрекеттерін есепке алмай, сый-құрмет немесе жазаламауы мүмкін бола қояр ма? Ол патшаның абырой мен намысына тиіп, қамқорлығының қабыл ете алмайтын сойқандықтарды, әлгі жоғарғы дәрежедегілер жасауда. Бұл жерде жазаға тартылып жатқан жоқ.
Демек, Махкеме-и Күбраға қалып жатыр.
СЕГІЗІНШІ СУРЕТ:
Кел, саған әлгі патшадан келген хабарды оқып берейін. Қулақ сал, Ол уәде беруде әрі қатаң ескерту жасауда. Сендерді ол жерден алып, Салтанат сарайымның орталығына әкелемін. Маған тәуелді болып заңдарымды орындағандарды бақытқа бөлеймін. Қарсы шығып бас көтергендерді зынданға қамап тастаймын. Ал ана уақытша жердің тас-талқанын шығарамын. Мәңгі зәулім сарайлары мен зындандары бар басқа мемлекет құрамын. Уәдесі болған бұл нәрселер оған өте оңай. Қол астындағылар үшін де өте маңызды. Уәдесінде тұрмай сөзінен таю, әкімшілік қасиетіне қайшы келеді. Әй есалаң, ал енді бері қара. Сен жалған әрі турақсыз пікіріңді, қисынсыз ақылың мен алдатушы нәпсіңді мақұлдаудасың. Қай жағынан алсаң да өтірік пен уәде бұзуына мәжбүрлігі жоқ, әрі өтірік пен уәде бұзушылық қасиетінің жараспайтынын әрі барлық жасалып жатқан істер оның тура да әділ екендігін дәлелдеп отырған біреуді өтірікші қылғың келеді. Әлбетте ауыр жазаны тілеп алып отырсың. Мына бір мысалдағы батырға ұқсайсың: Бір жолаушы күннің жарығынан қашып көзін жүмады. Қиялдап, қияли жарқырауық қоңызы тәрізді басындағы шамның жарығымен қараңғы жолды жарық қылғысы келеді. Уәде берген екен әрине, орындайды. Алайда орындау оған өте оңай. Біздер және барлық жаратылыс атаулыға және оған, Оның салтанаты өте қажет. Демек, бір Махкеме-и Күбра және үлкен бақыт бар.
ТОҒЫЗЫНШЫ СУРЕТ:
Енді мынаған зер сал. Мына ұйымдар мен жамағаттардың басшыларында (Сілтеме)(4) тікелей Патшамен сөйлесе алатын телефондары бар.
(4)(Сілтеме): -Бул суреттегі дәлелденген мағыналар „Сегізінші ақиқатта" анықталады. Мысалдағы басшы деп отырғаны; Пайғамбарлар мен Әулиелер. Ал телефондар болса уаhилерді қабылдаушы жүректерден шыққан Илаhи байланыс. Журек, ол телефонның (трубкасы)қүлағы тәрізді.
Олардың кейбіреуі Патшаның Хұзырына шыққан. Олар не дейді құлақ берейік. Олар бірауыздан былай дейді: Ол; сый-құрметтер мен жаза беру үшін әрі көркем, әрі қорқынышты бір жер дайындаған. Орасан зор уәде беріп, қатаң да қаhарлы ескертулер жасауда. Әрі оның абыройы мен айбындылығы қай жағынан алсаң да уәдеден таюға жол бермейді. Ана хабаршылар болса бір ауыздан бірін-бірі қуаттай отырып мынаны хабар беруде: Кейбір нышандары көрінген мына үлкен салтанаттың негізгі орталығы, бұл жерден ұзақ басқа мемлекетте. Сондай-ақ мына емтихан алаңындағы үйлер уақытша нәрселер. Кейін тұрақты сарайларға өзгеретін болады. Бұл жерлер орын ауыстыратын болады. Себебі, шығармаларынан ұлылығы білініп тұрған мына зәулім мәңгілік салтанат; мынадай өткінші, жалған, түрақсыз, түкке тұрғысыз, қубылмалы, баянсыз, шолақ істер үшін болуы мүмкін емес. Демек оған лайық, мәңгі де тұрақты істер үшін қурылған. Демек, басқа бір ел бар; әлбетте сол орталыққа орналасатын болады.
ОНЫНШЫ СУРЕТ:
Кел, бүгін наурыз мейрамы. (Сілтеме)(5) Үлкен төңкерістер болып, таңғажайып істер жасамақ. Көктемнің мына уылжыған күнінде, жасыл желекті далаға серуенге шығайық. Міне қара! Халық та осы жаққа келе жатыр. Бір сиқыр бар. Әнебір үйлер бірден тас-талқаны шықты. Басқа түрге ене қойды. Зер сал, мүғжизе бар. Әлгі тас-талқаны шыққан үйлер; кенет бұл жерге қайта салынды. Бейне бір мына ен дала мәдени қалаға айналды. Қарашы! Кино перделері секілді әр сағатта әр түрлі әлем көрсетеді. Басқа бейнеге ене қояды. Көңіл бөліп қарасаң осынша аралас, тез, көптеген нақты перделерде неткен керемет тәртіп бар. Барлық нәрсе орынды орнына қойылуда. Қиялымыздағы кино кадрлары да осынша керемет бола алмайды. Миллиондаған сиқыршылар жиналса да мынадай өнер көрсете алмайды. Демек, бізге көрінбей тұрған әлгі патшаның өте күшті мүғжизелері бар.
(5)(Сілтеме): Бул суреттің сілтемесін “Тоғызыншы ақиқатта” көресің. Мәселен: Наурыз күні, көктем маусымын білдіреді. Қулпырған жасыл алқап болса; көктем айларындағы жер жүзі. Ал өзгеріп отыратын перделер мен көріністер болса; ерте көктемнен бастап жаздың аяғына дейінгі Сани-и Қадир-и Зүлжелалдың, Фатыр-ы Хаким-и Зүлжелалдың Қүдіретімен жүйелі түрде өзгеріп отырған асқан мейірімімен жаңартып, бірінен соң бірін жіберіп тырған көктемдегі мақүлықтардың түрлеріне, жаздық шығарма туындылардың тайпаларына және хайуанат пен адамзатқа жіберіп отырған азық, тағамдарға ишарет.
Әй, нақұрыс! Сен ғой: "Мына алып ірі мемлекет қалайша тас-талқан болып, басқа жерге көшірліеді?"-дейсің. Міне, сенің ақылыңа сыймай отырған манағы көшірілулерге ұқсас көптеген төңкерістер, өзгерістер жасалуда. Мына көз алдыңдағы бір жерге жиналулар, ыдыраулар, тағы сол сияқты көріністерден шығатын ұйғарым: мына көрінген жылдам жиналыстар, ыдыраулар, түрге ену, бузылулар босқа емес, онда бір мақсат бар.
Бір сағаттық жиналыс үшін он жылға жетерлік шығын жұмсалуда. Демек бұл түрге енулер басты мақсаттары емес. Бұл бір тәмсіл, бір еліктеу. Олардың суреттері алынып, нөмірленіп тіркеліп қойылсын, әрі нәтижелері сақталып жазылып алынсын деп, әлгі Мүғжизеші, мұны өз құдретімен атқаруда. Мәселен, соғыс тәсілін үйретерде сынақ алаңда болған барлық көріністер тіркеліп, жазылып қойылады.
Демек, "Үлы жиналыста" осы мәселелер талқыланады. "Мәhшәр-і ағзамда" әрдайым көрсетілетін болады. Олай болса, мына өткінші, турақсыз көріністер; нақты суреттер, бақи жемістер береді.
Демек, мына турақсыз, қүбылмалы жағдайлар; соңында тұрақты көрініс, мәңгі жемістер беретін болады.
Демек, бұл құбылыстар жәй емес, бір улы бақыт, бір Махкемә-и Күбра әрі біз білмейтін улы мақсаттар үшін жасалуда.
ОН БІРІНШІ СУРЕТ:
Кел, әй қасарысқан достым! Батыс пен шығысқа, яғни өткен шақ пен болашаққа апаратын ушаққа немесе отарбаға мінейік. Мына мүғжизеші тулғаның басқа жерлерде қандай мүғжизелер жасағандығын көрейік. Міне, қара! Куә болған алаңдар мен көрмелер сияқты ғажайыптар барлық жерде бар.Тек өнер тұрғысынан, пішіні жағынан бір-бірінен өзгеше. Ал, сен мынаған жақсылап назар аудар: әлгі тұрақсыз мекен-жайлар мен өткінші алаңдарда, әлгі баянсыз көрмелерде қаншалықты ашык, хикметтің тәртібі, қаншалықты жақсылықтың белгісі, өте жоғары әділеттің нышаны, қаншалықты мол мәрхаметтің жемістері бар екендігі көрінеді десеңізші! Оның хикметінен асқан хикмет, оның инаетінен өткен инает, оның мәрхаметінен күшті мәрхамет, оның әділетінен жоғары әділет болуы мүмкін еместігін, ақылға да келмейтінін соқыр емес көреді. Сонда да болса, сенің ойлағаныңдай оның мемлекетінде тұрақты мекендер, мәңгі жерлер, баянды мақамдар, отырықшы халық, бақытты мойынсұнушылары жоқ деп қараса; Мына хикмет, инает, мәрхамет және әділеттің ақиқаттарына мына жалған мемлекет лайық бола алмайтыны мәлім. Және оларға лайық болатын басқа жерде де болмайтын болса, ол кезде тал түсте Күн сәулесін көре тұра, Күнді жоққа шығару сияқты ақымақтық жасап, көз алдымыздағы хикметті жоққа шығаруға, өзіміз көріп отырған инаетті бекерге шығаруға, көріп жүрген мәрхаметті өтірікке шығаруға, мына толып жатқан нышандарды, ишареттерді, көрініп тұрған әділетті жоққа шығаруға тура келеді.
Ал, жасалып жатқан әділ де мейрімді істердің иесін, Астапыраллаh, артист залым деп білуіміз керек, Құдай сақтасын. Ал бұл дегенің ақиқаттардың теріс айналуы. Алайда, ойшылдардың бірлеьз қабылдағанындай, ақиқаттардың теріс айналуы мүмкін емес, әрі қисынсыз. Айта кететін жағдай: болмыс атаулыны жоққа шығаратын скептиктер дейтін ақымақтар ақыл иесіне жатпайды.
Демек, бул жерден басқа бір жер бар. Ол жерде бір „Махкеме-и Күбра" бар. Жоғары дәрежелі сыйға бөлеу мен жазаға тарту орны бар. Мақсат; әлгіндей мәрхамет, хикмет пен инает және әділет толық көрінсін.
ОН ЕКІНШІ СУРЕТ:
Ал енді кері қайтамыз. Мына жамағаттардың басшыларымен кездесіп, қалай жабдықталған екен соған қарайық. Мына жабдықтау; тек қана сол алаңдағы аз ғана өмір үшін берілген бе? Әлде басқа жерде бақытты да ұзақ емірді иелену үшін берілген бе? Көрейік. Барлығына, әрбір жабдықтауларға қарап шығу мүмкін емес. Бірақ, өрнек ретінде мына басшының куәлігіне, дәптеріне қарайық. Бул куәлікте оның шені, айлығы, міндеті, талап-тілектері мен әрекет ету ережелері жазылған.
Қара, оның шені бірнеше күндік емес, өте ұзақ мерзім үшін берілген. "Айлығыңды пәлен кезден бастап қазынадан аласың" деген уәделі жазу бар. Ал, ол уәделі мерзім болса; ұзақ уақыттан соң, бул алаң жабылғаннан кейін келеді. Мына атқарар міндеті болса; мына уақытша алаң үшін емес, патшаның өзіне жақын жерінде, мәңгі бақытты иелену үшін берілген. Одан талап етілген нәрселер болса; мына бірнеше күндік қонақүйде күн көру үшін болуы мүмкін емес. Олар; ұзақ әрі бақытты өмір үшін беріледі. Демек, куәлік иесі басқа жерге шақырулы, басқа әлем үшін жұмыс істеуде. Мына ережелер соны көрсетеді. Міне, мына дәптерлерде құрал жабдықтардың пайдалану жолдары, жауапкершілігі көрсетілген. Егер басқа бір мәңгілік жері болмаса, мына дәптерлер мен куәліктер түкке қажетсіз болар еді. Әрі мына қадірлі басшы; бәрінен де бейшара, пақыр, әлсіз дәрежеге түсер еді. Осыған қарап салыстыр.
Байқап отырғаныңдай, қай нәрсені алсаң; бұл фәниден кейін, мәңгілік бар екеніне шәhәдат етеді.
Әй, достым! Демек, бұл уақытша мемлекет бір егістік. Тәлім жері әрі базар. Әлбетте бұдан кейін бір Махкеме-и Күбра, Үлы бақыт орнайды. Егер мұны жоққа шығарсаң, барлық басшылардағы куәліктерді, дәптерлерді, құрал жабдықтарды, ережелерді, тіпті мемлекеттегі барлық тәртіпті тіпті үкіметті жоққа шығаруға тура келеді. Барлық істерді өтірікке шығару керек. Ол кезде саған ақыл иесі, саналы деуге болмайды. Скептиктерден де бетер ақымақ боласың.
Мемлекеттің орын алмасуы осы „он екі суреттегілер" мен бітті деп ойлама. Есепсіз дәлелдері бар. Мына тұрақсыз мемлекет; мәңгі, соңсыз мемлекетке айналады. Тұрғындардың бұл қонақ үйден көшіп салтанат орталығына жайғасатынына сансыз дәлел мен нышандар бар.
Бұл он екі суреттен де қуатты айғақ көрсетейін.
Қара, мына ұзақта көрінген жамағаттың ішінде ең баста аралда көрген үлкен нышан иесі Явер-и Әкрем сөз сөйлеуде. Барып соны тыңдайық. Ол Явер-и Әкрем жоғарыда ілулі ұлы хабарды халыққа жеткізуде. Онда былай делінген:
“Дайындалыңдар! Басқа мәңгі мемлекетке барасыңдар. Мемлекет болғанда қандай, оның қасында бүл жер, зындан тәрізді. Патшамыздың Салтанат Сарайына барып мейріміне, игілігіне бөленесіз. Әрине егер әлгі хабарларды ден қойып тыңдасаңдар. Ал, қарсы шығып, бас көтеретін болсаңдар, зынданға қамаласыңдар.”
Үлы хабарда басылған мөрдің жалған әрі жасанды еместігін сен де көріп түрсың. Сен сияқты нақұрыстардан басқалардың бәрі ол хабардың патшадан келгендігін біледі. Сен секілді соқырлардан басқалар Явер-и Әкрәмнің патшаның хабарын жеткізуші шабарман екенін толық түсінеді. Апырым-ай, Явер-и Әкрәмнің Үлы хабармен бірге бар күшін салып, жеткізуге тырысқан қоныс аудару мәселесін жоққа шығару мүмкін бе? Жоқ, мүмкін емес. Жоққа шығару үшін көрген нәрсеміздің бәрін жоққа шығаруымыз керек.
Ал достым! Сөз сенде, бұған не дейсің?
Мен не дейін. Буған қарсы не айтуға болады. Тапа-талтүсте Күнді жоққа шығаруға бола ма? Әлхамдүлиллаh... Жүз мың шүкір. Нәпсі мен әуесқойлыққа тұтқын болудан құтылдым. Зынданнан да құтылдым. Мына қонақжәйдан басқа бақыт жері, жақынында шаттық сарайы бар екендігіне кәміл сендім. Біз де ол жаққа шақырулымыз.
Міне, хашир мен ахиретті мегзейтін, сол жәйіндағы „он екі сурет" осымен аяқталды. Енді Аллаhтың таупықымен ұлы ақиқаттарға көшеміз. Өткен "Он екі суретке" қатысты "Он екі ақиқат" және "Кіріспе" баяндаймыз.
Кіріспе
(Бірнеше ишареттермен басқа жерде ягни Жиырма екінші, Он тоғызыншы, және Жиырма алтыншы Сөздерде баяндалған бірқатар мәселеге ишарет етеміз.)
БІРІНШІ ИШАРЕТ:
Жоғарыда баяндалған хикаядағы есалаң адам мен оның сенімді жолдасы арасындағы айтыста үш ақиқат бар.
Біріншісі: Жүгенсіз нәпсім мен жүрегім.
Екіншісі: Пәлсәпә шәкірттері мен Қасиетті Құранның тәлабалары.
Үшіншісі: Ислам үмбеті мен Қудайдан безгендер тобы.
Пәлсәпә шәкірттері, Құдайдан безгендер және жүгенсіз нәпсі қатты қателесіп отыр. Қателік: Жаратқан Аллаhты танымау. Хикаяда сенімді жолдасы оған: "Бір әріп жазушысыз болмайды, бір заң әкімсіз болмайды" дегеніндей, біз де оның ойын •жалғапбылайдейміз:
Мәселен, бір кітап болса, бірақ қарапайым емес. Керемет кітап. Әр сөзінің үстіне ұсақ қаламмен бір кітап жазылған. Әр бір әрпіне майда қаламмен тыянақты түрде бір өлең жазылған. Кереметтігі сондай, жазушысының болмауы әсте мүмкін емес. Сол сияқты, мына әлемнің суретшісінің болмауы ақылға сыйымсыз, әсте мүмкін емес әрі қисынсыз. Неге десеңіз, бұл әлем бір кітап тәрізді. Кітап болғанда қандай кітап десеңізші! Әр бір парағында көптеген кітаптар жазылған. Тіпті әр сөзінде бір кітап бар. Әріптерінің әр қайсысында бір өлең бар. Жер жүзі- бір парақ, онда қаншама кітап бар десеңізші! Ағаш -бір сөз. Ішінде қаншама парақ бар десеңізші! Бір түйір жеміс-бір әріп, бір түйір дән-бір нүкте. Нүкте болғанда қандай нүкте, ішінде зәулім ағаштың програмасы, мазмуны бар.
Міне, мұндай бір кітап; Жәлал мен Жәмал қасиеттеріне ие, асқан қүдрет пен хикмет иесі Зат-ы Зүлжәлалдың құдрет қаламының ғана нақышы болуы мүмкін. Демек, әлемді көре тұра иманға келмеу мүмкін емес. Құдайдан беземін деп мәңгүрт болғандар, тақырыптан тыс.
Сондай-ақ, мысалға бір үйді алайық. Оның ұстасыз салынуы мүмкін емес. Оның үстіне үй; таңғажайып шеберліктермен, ою-өрнектермен, сан-алуан нақыштармен безендірілген, тіпті дуалындағы әрбір тас, бір сарай тәрізді әшекейленген. Ондай сарайдың ұстасыз болуы өте қисынсыз. Ол, міндетті түрде шебер бір ұстаның туындысы. Әсіресе, ол сарайдың бөлмелері кино кадрлары тәрізді сағат сайын түрлі бейнеге еніп, жүйелі түрде бейне бір киім ауыстырғандай, сан қубылады. Тіпті әр перде ашылған сайын сан-алуан кішкене-кішкене бөлмелер жасалады. Сол сияқты, мына әлемге шексіз хикмет иесі, өте ғалым, құдреті күшті уста қажет. Өйткені, мына ұшы-қиыры жоқ әлем; сарай тәрізді. Сарай болғанда қандай сарай, Ай мен Күн оның шамы, жулдыздар шырақтары, уақыт бір лента тәрізді, ол лентаға Зат-ы Зүлжәлал, жыл сайын басқа әлемді іліп назарларға ұсынады. Лентаға асылған әлем, үш жүз алпыс түрлі, көз жауын алатын суреттерден турады. Суреттерді жүйелі түрде, асқан хикметпен сан құбылтуда. Жер жүзін нығмет толы дастарқан бейнесінде жаратқаны сондай, әр көктемде үш жүз мың мақулық түрімен безендіріп отырады. Сан жетпес ихсан түрлерімен көмкеріп, жайнатып қойған. Жайнатып қойғаны сондай, аралас-қуралас күйде болса да асқан реттілікпен, өзгешіліктермен ерекшеленеді. Бұған басқа жақтарын салыстыр...Мұндай сарайдың Үстасын танымай, немқұрайды қарауға бола ма екен?
Һәм, мәселен, ашық аспанда жарқырап Күн тұр. Оның теңіз бетінде және барлық көпіршіктерде әрі жер бетіндегі жалтырақ нәрселерде, сондай-ақ ақша қардың бетінде сәулесі көрініп, шағылыса жарқыраған сәтте Күнді жоққа шығару қаншалықты ақымақтық, ақылсыздык, десеңізші. Себебі, ондай жағдайда бір ғана Күнді жоққа шығару мен мойындамау салдарынан тамшылар, көпіршіктер, қар түйіршіктерінің санындай кішкентай нағыз күндердің бар екендігін мойындауы қажет. Әр бөлшекте, бір атом әрең сыятын әрбір бөлшекте, алып Күннің ақиқатының бар екендігін мойындауға мәжбүр болатыны сияқты, кезекпен, әрдайым хикметті түрде құбылған, жүйелі түрде өзгеріп, жаңарып отырған мына әсем бір әлемді көре тұра, Халиқ-ы Зүлжәләлды әсем ерекшеліктерімен, толық сипаттарымен мойындамау, бекерге шығару әлгіндегіден бетер далалет, ақымақтық, барып тұрған есуастық. Өйткені, кез келген нәрседе тіпті әрбір бөлшекте Улухиеті Мутлақа бар екенін мойындауы тиіс. Неге десеңіз, ауаның әрбір бөлшегі, әр гүл мен жемістерге, әрбір жапыраққа сіңіп, кіріп жұмыс атқарады. Міне, бұл бөлшек, қызметші болмаса, кіріп жұмыс атқара алатын туындылардың құрылыс бейнелерін, суреттерін, құрамын білуі тиіс. Сонда ғана іс атқара алады. Демек, мұндай іс атқару үшін теңіздей білімі, асқан құдіреті болуы қажет. Мәселен, топырақтың әрбір бөлшегі барлық дәнді дақылдар мен тұқымдарға бастау, қайнар көзі бола алады. Егер ол қызметші болмаса, онда оның ішінде өсімдіктер мен ағаштардың санындай мағынауи құрал-жабдықтармен, қондырғыштар болуы тиіс. Және олардың барлық қүрылысын білетін, жасайтын, оларға кигізілген бейнелерді білетін, әшекейлейтін өнер мен құдіреті болуы керек. Будан басқа жаратылыс атаулыны да салыстырып көр. Сонда, барлық нәрсе де ап-анық Уахданиеттің қыруар дәлелдері бар екенін аңғарасың. Иә, бір нәрседен барлық нәрсені жасау, барлық нәрсені бір ғана нәрсе жасау, барлық нәрсені жасай алушыға ғана тән қасиет.
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
деген атақты бұйрыққа зер сал. Демек, Уахид-ы Әхадты жоққа шығарудың салдарынан қанша болмыс атаулы болса, сонша илаhтарды, құдайларды мойындауға тура келеді.
ЕКІНШІ ИШАРЕТ:
Хикаяда бір Явер-і Әкрем дегеннен әңгіме қозғалды. Онда былай делінген болатын: Көзі бар адам оның нышандарын көріп, ол кісі патшаның әмірімен жүретінін әрі оның өзіндік жеке құлы екенін түсінеді. Міне, ол Явер-і Әкрем дегені, Расул-ы Әкрем болып табылады (С.Р.С.). Рас, муншама әсем бір әлемнің, сондай бір қасиетті Үстасына осындай бір Расул-ы Әкрем, күн қалай сәуле шашпай тұра алмайтын болса, солайша ол да керек-ақ. Себебі: Күннің сәуле шашпауы әсте мүмкін емес. Дәл сол сияқты Улухиеттің де Пайғамбар жіберіп, өзін көрсетпеуі әсте мүмкін емес.
Һәм, шексіз бір жәмал; өзін көрсетуші, таныстырушы арқылы көрінгісі келмеуі әсте мүмкін бе?
Һәм, өте жәмал әрі асқан шеберлік; назарларды оған аударушы бір делдал арқылы көрмеге шыққысы келмеуі, көрінуді қаламауы әсте мүмкін бе? Һәм, жаппай Рубубиеттің ұшы-қиырсыз салтанаты; жалпыға ортақ әрі жеке түрде өзінің Уахданиет және Самеданиетін; қос қанатты өкіл арқылы жар салынуын қаламауы мүмкін бе? Яғни Ол өкіл, өзінің ауқымды құлдығы жағымен кесрет қабатының Иләhи елшісі болуымен қатар қурбиет (жақындық) әрі елшілік жағымен де кесрет қабатының Иләhи жауапты қызметкері болып табылады.
Һәм, шексіз дәрежедегі әсемдік атаулынын иесі, өзінің жәмалының әсемдіктерін, көркінің нәзік жақтарын көргісі, көрсеткісі келмеуі әсте мүмкін бе? Яғни, сондай бір сүйікті расул арқылы көрінбеуі мүмкін бе? Ал, ол расул hәм сүйкімді, hәм өзін құлдығымен сүйсіндіреді, айна қызметін атқарады. Һәм бір жағынан расул Оны мақұлықтарға сүйгізеді. Оның әсем есімдерін көрсетеді.
Һәм, таңғажайып мүғжизелер және ғажап әрі құнды нәрселерге толы қазыналардың иесі; өзі ғауhаршы, әрі хабаршы бірісі арқылы халықтың назарына усыну жайып салу арқылы өзінің құпия әсемдіктерін баяндағысы келмеуі, қаламауы әсте мүмкін бе?
Һәм, бул әлемді өзінің есімдерінің абырой даңқын білдіретін туындылармен әшекейлеп, тамашалау үшін таңғажайып, нәзік шебер өнерлерімен безендірілген бір сарайға ұқсатып, оған бір таныстырушы мұғалім тағайындамауы әсте мүмкін бе?
Һәм, бұл әлемнің иесі, мына әлемнің құбылысындағы мақсат пен мурат не екенін хабаршы арқылы білдірмеуі және құпия сырын, hәм болмыс атаулының „Қайдан, Қайда, Кімсің" деген үш мүшкіл сауалының жауабын бір елші арқылы бермеуі әсте мүмкін бе?
Һәм, мына әсем болмыстар мен саналыларға таныстырған әрі баға жетпес нығметтерімен өзін сүйсіндірген Сани-й Зүлжелал; жасаған жақсылықтарына қарсы өзінің талап-тілегін, не қалайтынын бір елші арқылы білдірмеуі әсте мүмкін бе?
Һәм, адам баласын, санасымен көпшілікке құштар; ал, бейімділік жағынан ауқымды терең құлдық жасауға сай түрде жаратып, жетекші бір мұғалім арқылы оларды кесреттен уахдетке, яғни көп нәрсеге емес бір Аллаhқа бағыттауды қаламауы әсте мүмкін бе? Тағы бұл сияқты пайғамбарлықтың міндеттері бар. Ол міндеттер Улухиеттің елші жібермеуі қисынсыз екенін анық түрде дәлелдейді.
Енді, тарихқа зер салайық. Апырмай, әлемде Мұхаммеди Араби Ғалейhиссалату Уәссәламнан артық, жоғарыда аталған міндеттер мен ерекшеліктерге ие, әлдеқайда қабілетті әрі қасиетті кім болған? Елшілік мәртебесіне, оны жеткізу, жаю міндетіне одан артық, өте лайық, әрі үстем біреу болғанын заман көрсете ала ма? Жо-жоқ, мүмкін емес. Ол-барлық пайғамбарлардың мырзасы, барлық елшілердің имамы, барлық асфияның басшысы, барлық муқаррабиннен де жақын, барлық мақұлықтардың аса қадірлісі, барлық муршидтердің султаны.
Иө, шыншылдардың бірлесе мақулдағанына сүйене отырып, шаққы Қамәр және саусақтарынан су ағуы сияқты мыңдаған мүғжизелермен және қисапсыз пайғамбарлығын растайтын дәлелдерден басқа Құран-ы Азимушшан секілді ақиқат теңізі, қырық жағынан мүғжизе болған әлгі мүғжизелердің мүғжизесі, оның пайғамбар екендігін ап-анық көрсетуге толық жетеді. Басқа еңбектерімде, әсіресе "Жиырма бесінші Сөзде" Құраннын қырыққа жақын ижаз жақтары баяндалған болатын. Соған сілтеп бул жерде қысқартып отырмыз.
ҮШІНШІ ИШАРЕТ:
Бұл алып дүние оның іс-әрекеттерін сұраққа тарту үшін жабылып, басқа бір әлем ашылатындай, мына кіп-кішкене адамның қандай маңызы бар?-деген ой келмесін. Себебі: Мына кіп-кішкене адам, жаратылысының ауқымды күрделілігімен бұл болмыс атаулының басұстасы, Илахи Салтанаттың жаршысы, ауқымды құлдык, жасай алатындықтан маңызды ролі бар. Қып-қысқа өмірде қалайша мәңгі азап шегуге лайық болады деген ой тағы келмесін. Өйткені, күфүр мына Самедани хаттар дәрежесіндегі және құндылығындағы әлемді мағынасыз, себепсіз, жәй бір сатыға түсіргендіктен, бір жағынан бүкіл әлемнің намысын таптау, бір жағынан осы болмыс атаулыда шағылыстары мен нақыштары көрінген барлық Илахи қасиетті есімдерді жоққа шығарып, мойындамау, сондай-ақ, Аллаhу Тағаланың хақтығы мен турашылдығын көрсететін шексіз күллі дәлелдерін бекерге шығару болғандықтан, соңсыз ауыр қылмыс болып саналады. Соңсыз ауыр қылмысқа соңсыз азап тиісті.
ТӨРТШШІ ИШАРЕТ:
Жоғарыдағы хикаяда, аты шулы бір патшаның әсем де уақытша құрылған қонақжәйі сияқты бір елі болсын да, тұрақты және айбындылығына сай, Үлы салтанатына сәйкес басқа бір мәңгілік елі болмауы мүмкін еместігін он екі сурет арқылы көрдік. Сол сияқты мына фәни әлемнің мәңгі Халиқы, мұны жаратсын да, мәңгі бақи бір әлемді жаратпауы әсте мүмкін бе? Һәм, мына көркем әрі баянсыз әлемнің мәңгілік Саниы мұны жаратып, ал басқа тұрақты да әрдайымғы бір әлемді жаратпауы мүмкін емес. Көрме және өмтихан алаңы және егіс алқабы тәріздес мына дүниенің Хаким, Қадир, Рахим болған Фатыры, оны жаратып, ал оның көздеген барлық мақсаттарына сәйкес ахирет мекенін жаратпауы мүмкін емес. Бұл ақиқатқа „Он екі қақпа" арқылы кіріледі. Ол қақпалар „Он екі ақиқат" арқылы ашылады. Ең қысқа әрі қарапайымынан бастаймыз,
БІРІНШІ АҚИҚАТ:
Рабби есімінің шағылысы болған Салтанат пен Рубубиет кақпасы.
Рубубиеттің ісімен Улухиеттің салтанаты, әсіресе мына сияқты әлемді өзінің кемелдіктерін көрсету үшін, өте жоғары мақсаттар, жоғары талаптар қойып жаратып; Оның талап-тілектеріне орай, иман және құлдық ету арқылы әрекет еткен мү'миндерге сый-сыяпаты болмауы, ал ол мақсаттарға қарсы шығып, беделін түсірген әхли далалетке жазасы болмауы әсте мүмкін бе?
ЕКІНШІ АҚИҚАТ:
Керем мен Рақымдылық есімдерінің шағылысуы Рахмет пен Керем қақпасы болып табылады.
Жаратқан туындыларымен шексіз жомарт, орасан рахмет және асқан абырой, соңсыз қайрат иесі болған мына әлемнің Раббы, жомарттығы мен рахметіне лайық сыяпат, абырой мен қайратына сәйкес жаза бермеуі әсте мүмкін емес. Иә, мына дүниенің судай аққан құбылысына көз тастап көрейікші: өте әлсіз, тым дәрменсізден бастап (Сілтеме)(6) сонау ең күшті қуаттыға дейін әрбір жан-жануарға лайық ризық берілуде.
(6)(Сілтеме): *Адал азық, кушпен келмейтініне, керісінше қажеттілік салдарынан берілетініне, бултартпас дәлел мынау: Әлсіз сәбилердің керемет қоректенуі, hәм ақымақ аңқау балықтардың семіз келетіні, ал зерек, қу түлкі мен маймылдардың пішіні күн көрудің қамын жеп арық келетіні. Демек азық, күш және ерікпен кері пропорционал. Негурлым өзінің күш-қуатына, еркіне сүйенсе, согүрлым қоректенудің қамын жейді, қиындық көреді.
Ең әлсіз, өте дәрменсізге ең күшті азық берілуде. hәр мақұлыққа күтпеген жерден дәрмен жеткізуде. Өте қайырымды, жомарт сый-сыяпат, жарылқаулар жасалатыны сондай, аса жомарт бір қолдың атқарғандығын анық түрде көрсетеді.
Мәселен, көктем кезінде жәннәт хор қыздары тәрізді ағаштарға жібектей көйлектер кигізіп, гүл-шешек, жемістерді әшекейлермен безендіріп, қызметші жасап, олардың нәзік қолдары-бүтақтарымен сан-алуан дәмді әрі шебер жасалған жемістерін бізге ұсыну. Һәм, улы бір жәндіктің қолымен шипалы да тәтті бал жегізу, hәм, әсем де жұмсақ көйлекті, қолы жоқ бір жәндіктің қолымен бізге кигізу, hәм біз үшін рахметтің мол қазынасын шағын бір дәннің ішінде сақтау, міне, бұл қаншалықты жәмил бар жомарт керем, қаншалықты нәзік бір рахмет қол таңбасы екені айдан анық белгілі.
Һәм, адам және кейбір жануарлардан басқа Күн, Ай, жер жиhаннан бастап, сонау кіп-кішкене мақұлыққа дейін барша нәрсе мүқият түрде міндет атқарулары, сәл де болсын шектен тыс аспауы; айбынды айбаттың қол астында бірдей мойынсунғандарын, алып бір жәлал, абырой иесінің әміріне әрекет еткендерін білдіреді. Сондай-ак,, өсімдіктің болсын, хайуанның болсын, адам баласының болсын аналары арқылы әлгі әлсіз әрі дәрменсіз балаларын рақымды түрде (Сілтеме)(7) сүт сияқты нәзік қоректік заттармен өсіп-өніп тәрбиеленуі, қаншалықты ауқымды мол рахметтің шағылысы іс атқарғанын анық түрде көрсетуде.
(7)(Сілтеме): * Иә, аш арыстанның, элсіз күшігін өзінен устеи санап, тапқан етін жемей кушігіне әкеліп беруі; hәм сужурек тауық балапанын қорғаштап ит пен арыстанға шабуыл жасауы; hәм інжір ағашы өзі шалшык, су ішіп, жеиісіне таза сут беруі анық турде шексіз Рахим, Кәрим, Шефик біреудің атымен әрекет еткендерін соқыр еместерге көрсөт/п отыр. Рас, өсімдіктер мен жануарлар сияқты санасы жоқ иақулықтардың өте саналы түрде, хикмет толы істерді атқарулары; өте ғалым, Хаким біреудің бар екендігін, оларды атқарып отырғандығын ап-анық көрсетеді. Олар, оның атымен іс атқарады.
Бұл әлемнің билеушісінің мұнша шексіз жомарттығы, мұнша соңсыз рахметі, мұнша ұшан-теңіз жәлал мен абыройы бар екені рас болса, онда әлгі ұшан-теңіз жәлал мен абырой, әдепсіздердің тәртіпке салынуын қалайды. Ал, шексіз жомарттық болса, шексіз сыйға бөлеуді қалайды. Үшы қиырсыз рахмет болса, өзіне лайық жарылқау болғанын қалайды. Алайда мына фәни дүниеге, қысқа өмірге, олардың теңізден бір тамшы сияқты миллионнан бір ғана мөлшері сыйып, шағылысуда. Демек, ол асқан жомарттыққа, сол рахметке,сәйкес бір бақыт жері ашылады. Әйтпесе, әлемді жарыққа бөлеп тұрған Күнді жоққа шығаруға тура келеді. Өйткені, қайтып келмеске қоштасу мейрімділікті қайғыға, сүйіспеншілікті өкінішке, нығметті ауыр азапқа, ал ақылды мазалаушы аспапқа, ләззатты уайымға айналдырып жібереді. Осылайша рахмет ақиқатының өшіп қалуы керек. Һәм әлгі Жәлал мен Иззетке сай жазалау орны ашылады. Өйткені, көбінесе залым абыроймен, жәбірленуші қорлықпен бұл жерден көшіп барады. Демек, бұл істер Махкеме-и Күбраға қалып, кейінге қалдырылып жатыр. Әйтпесе қараусыз қалып жатқан жоқ. Кейде дүниенің өзінде жазаға тартылады. Өткен ғасырларда із қалдырған, қыршын да қырсық қауымдардың бастарына келген азаптар, адам баласының бостан еместігін, әрдайым жәлал мен қайраттың соқпағына ушырап отыратынын көрсетеді. Адамның болмыс атаулыдан салыстырғанда маңызда міндеті, күрделі бейімділігі болып, және оның Раббы оған мұншама керемет туындыларымен өзін таныттырса, жауап ретінде адам иман етіп, оны танымаса... Һәм мұншама рахметінің балдай тәтті миуаларымен өзін сүйсіндірсе, жауап ретінде адам гибадет арқылы Оны сүйсіндірмесе... Һәм мұншама сан-алуан нығметтерімен өзінің сүйіспеншілігі мен рахметін көрсетсе, жауап ретінде адам, шүкір және хамд арқылы Оны қурметтемесе; жазаға тартылмауы әсте мүмкін бе? Бостан жүруі, әлгі иззет пен қайрат иесі Зат-ы Зүлжәлалдың бір жазалау орнын дайындамауы мүлдем мүмкін бе? Ондай Рахмән-ы Рахим өзін таныттырған кезде, иман келтіріп танып, сүйсіндірген кезде ғибадет арқылы сүйсініп әрі сүйсіндіріп, рахметін бөлеген кезде шүкір ету арқылы жауап берген мү'миндерге арнайы бір сыйға бөлеу орнын, сондай-ақ, мәңгі бақыт жерін ашпауы әсте мүмкін бе?
ҮШІНШІ АҚИҚАТ:
Хикмет пен Әділет бабы. Бұл Хаким және Әділ есімдерінің шағылысы.
Молекулалардан бастап Күнге дейін жайылып жатқан хикмет, тәртіп, әділет, жүйе арқылы өзінің салтанатын көрсеткен Зат-ы Зүлжәлал, Рубубиетінің қол астына тығылған, хикметі мен әділдігіне иман арқылы, құлдық ұру арқылы орынды әрекет жасаған мү'миндерді қуанышқа бөлемеуі, еркелетпеуі әсте мүкін бе? (Сілтеме)(8) Сондай-ақ, әлгі хикмет пен әділдікке, күпірлік пен азғындық арқылы қарсы шыққан әдепсіздерді тәртіпке салмауы әсте мүмкін бе? Алайда, мына баянсыз дүниеде, адамдар арасында ол хикмет пен әділетке лайық істердің мыңнан бірі іске асып отырған жоқ, кейінге қалуда. Әхли далалеттің көбі, жазаға тартылмай, әхли хидаеттің көбі ақысын алмастан бұл жерден көшіп барады. Демек, бір Махкеме-и Күбраға, сөз жетпес басқа бақыт жеріне қалуда.
(8)(Сілтеме): Рас,осы бір "әсте мүмкін бе?" сөзі көп қайталанып отыр. Неге десеңіздер, маңызды сыры бар. Жалпы күпір мен далалет көбінесе истиб'адтан келеді. Яғни, ақылға сыйьшсыз, жөнсіздік деп, жоққа шығарады. Міне, осы хашир кітабында нағыз жөнсіздік, тура бекершілік, ақылға сыймастық пен қисынсыздық, тіпті түғырыққа тірейтін мүшкілдер, күпірліктің дәл өзінде екендігін, ал нағыз мүмкіндік, тура қисын, тіпті сөзсіз жеңілдік; имандылық пен Исләмиеттің кең арнасында.
Сонымен әхли пәлсәпә истиб'ад етіп Қүдайдан безеді. Бүл кітап истиб' кімнің тарапында екенін сол сөзбен көрсетеді. Олардың ауыздарына қум қүяды.
Иә, мына әлемнің билеушісі, шексіз хикметпен іс атқарғаны көрініп тұр. Айғақ керек деймісің? Барлық нәрсе де бір пайда, бір себеп бар. Өзің де білесің, адамның барлық мүшелерінде, сүйектер мен тамырларында, тіпті денедегі клеткаларда, барлық жерде, түкпір-түкпірінде пайдалар мен хикметтер бар. Тіпті кейбір мүше, ағаш тәрізді, ағашта қанша жемістер болса, әлгі мүшеге де сонша хикметтер мен пайдалар жаратуы; асқан хикметті бір қол жасаранын көрсетеді. Сондай-ақ, барлық нәрсенің жасалуындағы өнерде шексіз түрде реттіліктің болуы; шексіз бір хикметті іс атқарылғанын көсетеді.
Иә, әдемі бір гүлдің шебер программасын кіп-кішкене тұқымда орналастыру; зәулім ағаштың амал дәптерін, өмірбаянын, жиhаздар тізімін кіп-кішкене дәнінде мағынауи тағдыр қаламымен жазу; міне бүлар, шексіз хикметті бір қаламның іс атқарғанын көрсетеді.
Һәм әр нәрсенің жаратылысында асқан шеберлік; өте дана хаким бір устаның нақышы екендігін көрсетеді. Иә, мына шап-шағын адам болмысына бүкіл әлемнің мазмұнын, рахметінің барлық қазынасының кілттерін, барлық есімдерінің айналарын орналастыру; асқан шеберлікті әрі мол хикметті көрсетеді.
Ал енді, мұндай Рубубиеттің басқарма істерінде билігін жүргізген хикмет; сол Рубубиеттің қанатының астына тығылған және иман арқылы мойынсұнғандардың көңілін жайлағысы келмеуі, мәңгілік қуанышқа бөлемеуі әсте мүмкін бе?
hәм, әлемде әділдік және өлшеммен іс атқарылғанына айғақ көрсет деймісің? Болмыс атаулыға дәл мөлшерде, өзіндік өлшемдермен дене, түр беру, тиісті орнына орналыстыру міне бүлар асқан әділдікпен, өлшемді түрде іс атқарылғанын көрсетеді.
hәм, ақы иесі әр нәрсеге қабілетіне қарай ақысын беру, яғни тіршілігіне қажетті барлық заттарды, өмір сүру үшін қажет жиhаздарын тиімді түрде беру; шексіз түрде әділдікті көрсетеді.
hәм, бейімділік тілімен сұралған, қалаулы әр нәрсені еш бірісін жауапсыз қалдырмай әрдайым жауап беру; шексіз дәреже әділдік пен асқан хикметті көрсетеді.
Енді, мұндай кіп-кішкене бір мақүлықтың, өте қарапайым қажеттілігін қамтамасыз еткен әділет пен хикмет; адам сияқты ең үлкен мақұлықтың мәңгілік сияқты ең үлкен талабын орындамай, құлақ аспауы, өте маңызды өтінішіне, қажетті тілегіне жауап бермеуі, Рубубиетінің айбындылығын, қулдарының намысын қорғай отырып сақтап қалмауы; әсте мүмкін бе?Алайда, мына фәни дүниеде қысқа өмір сүретін адам болмысы, ондай әділеттің ақиқатын толық көре алмайды, көре алмауда. Олай болса, Махкеме-и Күбраға қалып барады. Өйткені нағыз әділет; мына кіп-кішкене адамның кішкентайлығына қарай емес, керісінше қылмысының үлкендігіне, оның мағынасына, жүктелген жауапкершілігіне, маңыздылығына қарай я құрмет, я жазаға тартуды талап етеді. Рас, мына баянсыз, фәни дүние, мәңгі тіршілік үшін жаратылған адам тұрғысында ондай әділет пен хикметтің іске асуына оңтайлы жер емес. Олай болса, міндетті түрде өте әділ Зат-ы Жәлил-і Зүлжәлалдың, және Хаким болған ол Зат-ы Жәмил-і Зүлжәлалдың мәңгі жәhәннамы әрі таусылмас жәннаты бар.
ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ:
Жуд пен Жәмал есімінің шағылысы. Аса жомарттық пен қайрымдылық, сарқылмас байлық пен бітпес қазыналар, теңдесі жоқ таусылмас жәмал, кемшіліксіз мәңгі кәмал; мәңгі бақыт және қонақ жайда мәңгі қалғысы келетін, мүқтаж шүкір етушілерді, ынтық айна қызметін атқарушыларды, таңқалар көрермендерді қаламауы әсте мүмкін бе? Рас, дүниені мұншама әсем туындыларымен безендіру, Ай мен Күнді шам шырақ жасау, жер жүзін нығмет толы дастақанға айналдырып, тағамдардың ең әдемі түрлерімен құлпырту, жемісті ағаштарды қазан тәрізді әрбір маусымда бірнеше рет жаңаландыру; міне бұл істер, асқан жомарттық пен қайрымдылықты көрсетеді. Ал, мундай шексіз жомарттық пен қайырымдылық; іші тола бітпес қазыналар, рахметтер, мәңгі әрі қалаулы нәрселер бар бір қонақжай, және бақыт сарайларын қажет етеді. Аяқталу мен қоштасу, оларды қайғыға салмауы үшін міндетті түрде әлгі қонақ астан ләззат алғандардың сол бақыт сарайларында одан әрі жалғастырып мәңгі қалуларын керектіреді. Өйткені қайғының соңы ләззат. Сондықтан мұндай қайрымдылық; қайғыға салғысы келмейді. Демек, оның мәңгі жәннаты; ішінде қалатын мәңгі мұқтаждарды қалайды. Себебі, шексіз жомарттық пен қайрымдылық, шексіз түрде жарылқағысы, әрі нығметке бөлегісі, ихсан еткісі келеді. Шексіз ихсан мен нығметке бөлеу болса шексіз қарыздар және нығметке бөленетіндерді қажет етеді. Бул болса, жарылқаушының мәңгі бар болғанын қалайды. Неге десеңіздер, мәңгі түрде мейрімге мәңгі түрде бөлене отырып, әлгі шексіз мейрімге бөлеуге деген өзінің шүкір ететінін, қарыздар екенін білдірсін. Әйтпесе аяқталудың нәтижесінде ащы болып кететін азғантай ләззат алу, қысқа мерзімдік болғандықтан әлгіндей байлық пен жомарттықтың талабына сай келмейді.
Сондай-ақ, Аллаhтың өнер туындыларының көрмесі, мына әлемге назарыңды сал. Жер бетінде тіршілік еткен өсімдіктер мен жануарладың қолдарындағы Раббани жарнамаларға зер сал. (Сілтеме)(9) Рубубиеттің әсемдіктерін жар салушы пайғамбарлар мен әулиелерге қулағыңды түр. Бәрі де Сани-ы Зүлжәлалдың нұқсансыз кемелдігін, оның таңғажайып туындылары арқылы көрсетіп жатыр, назарларды өзіне аударуда.
(9)(Сілтеие): Иә, кеуіп қалған бір ағаштың басындағы жіңішке бүтағында өте эсем әрі керемет бір гүл және өте шебер жасалған бір жеміс тур. Сәзсіз түрде ол, асқан шебер, мүғжизе көрсететін әрі дана бір Үстаның әсем туындыларын саналыларға оқытқызатын бір жарнама болып табылады. Міне, өсімдіктердің орнына жануарларды қойып салыстыр...
Демек, мына әлемнің Саниының өте маңызды да таңқаларлық құпия кәмалдары бар. Мына керемет өнерімен оларды көрсеткісі келеді. Неге десеңіз, құпия әрі нұқсансыз кемалат болса, қадірлеуші, ұнатушы „Машаллаh" деп тамашалаушылардың көзіне түскісі келеді. Мәңгілік кемалат болса, мәңгі бақи көрінуді қалайды. Ол болса, қадірлеп, унатушылардың әрдайым болғандарын қалайды. Жалғасы жоқ, өткінші нәрселердің ұнатушы алдында қанша сұлу болса да қадірі жоқ. (Сілтеме)(10)
(10)(Сілтеме): *Рас, кең тараған бір мәтел сөз бар. Бірде әлем аруы өзіне ғашық қарапайым бір адамды менсінбей, көңілін қайтарады. Әлгі адам өзін жубату үшін „Ту, неткен үсқынсыз еді,"-деп, арудың сулулығын жоққа шығарған екен.
hәм, бірде бір аю, балдай тәтті жүзім ағашын көреді. Жемісін ала қояйын десе, бойы жетпейді. Бүтағына да шыға алмайды. Қайтіп қалған көңілін демеу үшін өзіне тән тілімен: Неткен қышқыл еді" дейді де қуйрығын былғап кете берген екен...
Сондай-ақ, әлемге жайып тасталған мына әсем де шебер, өнерлі де жарқын сұлу болмыс атаулы: Жарық Күнді білдіретіні сияқты теңдесі жоқ мағынауи бір жөмалдьң әсемдігін білдіреді, ештеңеге ұқсамайтын әдемілігінің нәзіктігін аңғартады. (Сілтеме)(11)
(11)(Сілтеме): Айна тәріздес болмыстың кезекпен кезек көзден таса болып жоғалулары, артынан келгендердің бетінде, үстінде дәл сол әсемдік пен жәмалдың шағылысуы, жәмалдың оның өзінде еместігін, ол жәмалдар; асқан сулу, әсемдердің әсемі бір Жәмал-ы Муқаддистің аяттары және нышандары екендігін көрсетеді.
Мундай теңдесі жоқ пәк сұлулық пен әсемдік, әлгі қасиетті жәмалдың сәулесінен шағылысып тұрғандығын, ягни есімдерде, тіпті әрбір есімде өте құпия қазыналар, қорлар бар екендігін көрсетеді.
Міне, мұншалықты атақты жоғары дәрежелі, теңдесі жоқ құпия жәмал, өзінің әсемдігін айнада көргісі келеді және сұлулығының қаншалықты екенін оның дәрежесін, жәмалының мөлшерін, саналы да құштар айналарда көргісі келеді. Сол сияқты басқалардың көзімен де тағы сол сүйікті жәмалына қарау үшін, көрінгісі де келеді. Демек, өз жәмалын екі түрлі тамашалау: бірі, әрқайсысы сан алуан түрлі айналарда өзі тамашалау; екіншісі, құштар көрермендер мен таңданған ұнатушылардың назарымен көз салғысы келеді. Демек, әсемдік пен жәмал, көргісі әрі көрінгісі келеді. Көру мен көріну болса,құштар көрермен, таңданған ұнатушының бар болғанын қалайды. Әсемдік пен жәмал соңсыз болғандықтарынан, құштарлардың да әрдайым болғанын қалайды. Өйткені мәңгі жәмал, өткінші қуштарға разы болмайды. Себебі, қайтып келмеске кететін бір көрермен қайтатынын ойлау арқылы бойындағы сүйіспеншілігі қастандыққа айналады. Таңданғаны менсінбеуге, сыйлауы сөгуге айнала бастайды. Неге десеңіз, өзімшіл адам, білмейтін нәрсесіне жаны қас келетіні сияқты, қолы жетпеген нәрсесіне дұшпан. Алайда, шексіз махаббат, баршаға ұнап өзіне ынтықтыратын бір сұлулыққа келгенде астыртын қастандық, ыза әрі жоққа шығару арқылы тепкі көрсетеді.
Міне, кәпір неліктен Аллаhтың дұшпаны болатыны осы сырдан түсінікті болды.
Иә, әлгі шексіз қайырымды жомарттық, манағы әсем жәмал, сол бір кемшіліксіз кемалат, мәңгілік алғыс білдірушілерді, құмарларды, унатушыларды керек етеді. Алайда, мына қонақжай дүниеде әр нәрсе тез келіп, жылдам көзден таса болуда. Әлгі жомарттықтын жарылқауын азғана дәмін татып, тәбеті ашылады да бірақ жемейді кетіп қалады. Тіпті, манағы жәмал мен кәмалдың көркіне, оның көмескі көлеңкесіне бір сәт қарап, тоймастан кетіп жатыр. Демек, мәңгілік серуенжайға бет алуда. Қорытынды: мына әлем барлық болмысымен Сани-ы Зүлжәлалра толық дәлел болғаны сияқты, Сани-ы Зүлжәлелдың да сипаты мен ұлы есімдері ахирет жәйінің бар екеніне толық дәлел болып, оны көрсетеді әрі керек етеді.
БЕСІНШІ АҚИҚАТ:
Мужиб әрі Рахим есімдерінің шағылысы болған Мейірім мен Мұхаммедтің (Р.С.М.) құлдығының бабы яғни қақпасы.
Өте қарапайым бір мақұлығының өте қарапайым қажеттілігін көріп, асқан мейірімділікпен күтпеген жерінен қамтамасыз еткен және көзге көрінбейтін мақұлығының құлаққа естілмейтін даусын естіп медет берген хал-күйімен, сөзбенен сұралған әр нәрсеге жауап берген шексіз мейірім мен қамқорлық иесі- Раб, өзінің ең үлкен құлының, (Сілтеме)(12) ең сүйікті мақүлығының маңызды қажеттілігін көріп, қамтамасыз етпеуі, орындамауы, мәнісі зор дуғаны естіп қабыл алмауы әсте мүмкін бе?
(12)(Сілтеме) Рас, мың үш жүз елу жыл бойы салтанат қүрған, күні бүгінге дейін жалғасып келген, кезеңінде жалпы есеппен злғанда үш жүз елу миллионнан астам бас июшілері болған, күн сайын барлық бас июшілер онымен бір теждид-и биат еткен жэне оның кемалатына куәгерлік етіп, өте мүләйіммен әмірлеріне мойынсүнған және жердің жартысы, адамзаттың бестен бірі әлгі кісінің нүрына бөленген, ягни оның мағынауи шуағынан әсер алып нүрланса және ол кісі олардың жүректерінің сүйіктісі, рухтарының тәрбиешісі болса, әлбетте ол кісі мына элемді басқарған Раббының ең үлкен қулы болып табылады. Сондай-ақ әлемнің көптеген бөлшектері, әлгі кісінің мүғжизе миуаларына айналып оның міндетін, қызметін қолпаштаса, әлбетте ол кісі мына әлемнің Жаратушысының ең сүйікті мақүлығы болып табылады. Һәм, барлық адамзат барлық қабілетімен, жан-тәнімен қалаған „мәңгілік" сияқты бір қажеттілік адам баласын әсфәлі сафилиннен алай-ы илиине шығарады. Әрине, мүндай қажеттілік өте маңызды қажеттілік. Сонымен „мәңгілік" сияқты қажеттілікті өте маңызды бір қул жалпының атынан шығып Қади-үл Хажаттан өтінеді.
Иә, мысалдағы жануарлардың дәрменсіздеріне, төлдерінің өсіп жетілуіндегі қамқорлық пен жеңілдікке қараңыз. Бұл бізге мына әлемнің иесі, шексіз Рахметпен Рубубиет жасайтындығын көрсетеді. Рубубиетінде жасалған мұндай қамқорлық; мақұлықтардың ең абыройлысының өте керемет дұғасын қабыл алмауы әсте мүмкін бе? Бұл ақиқатты Он тоғызыншы Сөзде түсіндірген болатынмын, орайы келген соң қайталай кетейін.
Әй, нәпсіммен бірге мені тыңдаған достым! Тәмсіли хикаяда былай деген болатынбыз: Анау бір аралда жиналыс бар...Бір Явер-і Әкрәм жарлық оқып тұр. Бұл жерде мегзеп отырған ақиқат мынау: Кел, осы заманнан шығып, пікірге мініп Ғасыр-ы Сағадетке, қиялды ерттеп Арабстан шөлейттеріне барамыз. Сонда Расул-ы Әкрәмді (Ғаләйhиссалату Уәссәлам) міндет атқару үстінде, құлдық ұрып жатқанын көріп, зиярат етеміз. Қараңыз, Ол; пайғамбарлығымен, хидаетімен мәңгі бақыттын орнауына басты себеп болды, әрі оған бөленуге ұйытқы болды, сол сияқты өзінің құлдығымен, дұғасымен әлгі бақыттың бар болуына себеп әрі жәннаттың жаратылуына себеп болды.
Міне, қара! Ол, Үлы бір намазда, бір қасиетті құлшылығында, мәңгі бақыт үшін дұға етіп жатқаны сондай, бейне бір мына арал, тіпті жер шары оның үлкен намазымен намаз оқиды, жалбарынады. Өйткені, оның құлшылығы; оған тәуелді болған үмбетінің құлшылығын қамтығаны сияқты, табысқа жету сырымен Пайғамбарлардың құлшылық сырын қамтиды. Һәм, Ол, Үлы намазын үлкен жамағат ішінде оқып, қатты жалбарынатыны сондай, бейне бір адамзатты Адам атадан осы ғасырға дейінгі, тіпті қиямет қайымға дейінгі нүрлы да кәміл адамдар оның ізінен еріп, тәуелді болып жасаған дұғасына "амин"дейді. (Сілтеме)(13)
(13)(Сілтеме): Рас, Ардақты пайеамбарымыздың мінэжатынан бастап қазірге дейін барлық үмбеттің бүкіл салауаттары, оның дүғасына мәңгілік амин әрі ортақтасу болып табылады. Тіпті оған арнап жасалған әр бір салауат, оның дүғасына амин, сондай-ақ, үмбетінің зр қайсысы әр намазда оған арнап салауат пен сәлам етуі, және Шәфилердің қаметтен соң оған арнап дүға оқуы; оның мәңгі бақыт тілеп жасаған дүғасын растайтын қуатты да жалпыға ортақ бір амин. Міне, барлық адамзаттың адамзаттық жаратылыс тілімен, хал тілімен, жан тәнімен қалаған "мәңгілік" пен "соңсыз бақыт" дейтің арманды, бүкіл адамзат атына Ардақты пайғамбарымыз Зат-ы Ахмәдие (Ғ.С.М.) сүрауда, адамзаттың да нүрлы бөлігі оның артына сап түзеп амин деуде. Апырым-ай, мүндай дуғаның қабыл болмауы әсте мүмкін бе?
Назарыңды сал, hәм "мәңгілік" сияқты жалпының арманын қалап дұға етуде. Ол дұғаға тек жер шары тұрғындары емес, аспан тұрғындары тіпті болмыс атаулы, бәрі-бәрі, оның жалбарынған ниязына қосылып хал тілдерімен: "Шіркін... Я Раббенә! Бер, тілеуін бер! Қабыл ал, біздіи де қалауымыз сол!" деп жатыр.
Һәм, зер сал! Күңірене, сүйсіне, құмарлана, инабатты түрде мәңгілік бақыт қалап жалбарынып жатыр. Қалай жалбарынады десеңізші! Бүкіл әлемді қосыла жылатып, дұғасына қатыстырып отыр.
Һәм қара, алдына мақсат қылып, армандап, бақыт тілеп дұға еткені сондай, ол тілегі адам баласын және мақұлық атаулыны әсфел-і сафилин болған сөзсіз жойылудан, азғындықтан, қадірі жоқ пайдасыздықтан, түкке тұрғысыздықтан алып ала-й иллиин болған қадірлі, мәңгі, маңызды міндет жүктелген Самедани хат тәрізді жоғары мәртебеге шығаруда. Һәм қара, жалбарына медет сұрай және тәтті өтініш ниязбен жалбарынғаны сондай, оны барлық болмыс, аспан, ғарыш естіп, толқып тасып дұғасына қосылып „Амин, Аллаhуммә амин" дегізіп отыр. (Сілтеме)(14)
(14)(Сілтеме): Ия, мына әлемнің билеушісі, оның билігі ап-ашық саналы, білімді, хикметті екені белгілі; олай болса оның өз жаратқандары ішіндегі ең таңдаулы бір түлғачың іс-әрекетін білмеуі, түсінбеуі әсте мүмкін бе? Әрі сондай-ақ, Ол Мутассарыф-ы Алим, әлгі парасатты тулғаның іс-әрекетінен, дүғаларынан хабардар бола тура, оған мән бермеуі,
Мутассарыф-ы Қадир-ы Рахим, оның дуғаларына селқос болмай, алаңдап, әлгі дуғаларды қабыл алмауы әсте мүмкін емес.
Иә, Зат-ы Ахмедиенің (Ғ.С.М.) нүрымен әлемнің өңі өзгерді. Адамның, тіпті бүкіл әлемнің мәнісі не екендігі анықталып, біліне бастады. Яғни, олардың мәнісі, Аллаhтың есімдерін оқытқан Самедани хаттар екендігі, міндет щктелген қызметші, мәңгі жасаушы, қадірлі де көз тартар болмыс екендіктері белгілі болды. Егер әлгі Нур болған болса, болмыс атаулы жойылуға душар, қадірі жоқ, мағынасыз, пайдасыз, әбес, түкке түрғысыз, астан-кестен кездейсоқтықтың ойыншығы болып, уайым-қайғы ішінде қалар еді. Міне осыдан барып, адамзат, Зат-ы Ахмедиенің (Ғ.С.М.) дүғасына амин дегендері сияқты, аспан мен ғарыш, Жер, атомнан бастап планеталарға дейін барлық болмыс атаулы, Оның нурымен шаттанып, байланыстылығын көрсетеді. Онсыз да Ахмедің қулдығының (Г.С.М.) рухы, дүға болып табылады. Тек ол емес-ау, бүкіл әлемнің қозғалысы мен атқарған қызметтері бір жағынан дүға. Мәселен; бір дәннің іс-қимылы, оның өз Жаратқанынан ағаш болуын сурап, жасаған дүғасы болып табылады.
Қара, сондай бір Сәми, Кәрім бір Қадирден, сондай бір Басир және бір Алимнен бақыт пен мәңгілік тілейді, ол сөзсіз түрде құпия бір тіршілік иесінің өте құпия талабын, өте жеңіл бір ниязын көреді, естиді, қабыл алады, жаны ашиды. Хал тілімен болса да жауап береді. Хикметті әрі көріп тұрғандай, мейірлене түрде жауап беретіні сондай, күмәнсыз түрде ондай тәрбие, ондай үйғарымды іс атқару, тек Сани мен Басирге тән, әрі Кәрім мен Рахимге тиісті.
Апырым-ай, барлық адамзат атаулыны бастап, жер жиhанның үстінде тұрып Ғарш-ы Ағзамға бетін бұрып, қолын жайып, адамзаттың құлшылықтарының жиынтығын қамтитын Ахмедтің (Ғ.С.М.) құлшылық ақиқатымен бірге дуға еткен осы бір адамзаттың ардақтысы, уақыт пен әлемнің ерекше тұлғасы Фахр-ы Кайнат (Ғ.С.М.) не сұрайды тыңдап көрейік. Бетіңді бұр, Өзіне және үмбетіне мәңгі бақытты қалайды. Мәңгілікті қалайды, Жәннатты қалайды. Һәм болмыс атаулы жүзінде жәмалдары шағылысқан Илаhи қасиетті есімдерді де қалайды. Ол есімдерден шапағат талап етіп отырғанын өзіңде көріп отырсың.
Егер ахиретті керектіретін себептер мен бар екендігіне дәлелдер болмаған күннің өзінде тек мына кісінің бір дұғасы, Халиқ-ы Рахимнің құдіретіне көктемнің жаратылуы іспеттес жеңіл болатын жәннаттың жаратылуына себеп болар еді. (Сілтеме)(15)
(15)(Сілтеме): 'Рас, ахиретпен салытырғанда өте тар, бір жапырақ тәрізді мына жер жүзінде есеп-қисапсыз таңғажайып өнер туындыларының өрнектерін, хашир мен қияиеттің нышандарын көрсету, сондай-ақ үш жүз мың кітап тәріздес эсем туынды түрлерін, сол бір жапырақ бетте өте жүйелі түрде жазып, орналастыру, әлбетте кең ахирет әлемінде нәзік әсем жәннәтті жаратудан, жумақты жасаудан әлдеқайда мүшкіл. Рас, жәннәт, көктемнен қаншалықты жоғары болса, соншалықты да кәктемнің бау-бақшаларының жаратылуы, элгі жэннәттан бетер мүшкіл, тащаларлық деуге болады.
Иә, көктем кезінде жүр жүзін бір көрмеге ендіріп хаширдің жүз мыңдаған өрнектерін жаратқан Қадир-ы Мутлаққа, жәннәтті жарату қалай ғана қиынға түссін. Сонымен, оның пайғамбарлығы, мына емтихан жерінің ашылуына себеп болғанындай
لَوْلاَكَ لَوْلاَكَ لَمَا خَلَقْتُ اْلاَفْلاَكَ сырына бөленеді. Сол сияқты құлдығы да о дүниедегі мәңгілік бақыттың ашылуына себеп болды. Апырмай, барлық ақыл иелерін таңқалдырған мына әлемнің жүйесі және аса мейірімділікпен, кемшіліксіз әсем туынды, теңдесі жоқ Рубубиеттің жәмалы әлгіндей дұғаға жауап бермеу арқылы сондай жағымсыз, қатігездік пен бассыздықты жөн көруі, яғни өте қарапайым, түкке тұрғысыз талап-тілектерге, дауыстарға мән бере орындап; өте маңызды, қажетті талап-тілектерге мән бермей, құлақ аспауы, түсінбеуі, жасамауы әсте мүмкін бе? Жо-жоқ, жүз мың мәрте мүмкін емес! Мұндай бір жәмал, мұндай жағымсыз нәрсені жөн санап, жағымсыз атанбайды. (Сілтеме)(16) Демек, Расул-ы Әкрем (Ғ. С. М.) пайғамбарлығымен дүниенің есігін ашқаны сияқты, құлдығы арқылы ахиреттің есігін ашады.
عَلَيْهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمنِ مِلْءَ الدُّنْيَا وَ دَارِ الْجِنَانِ
اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ ذلِكَ الْحَبِيبُ الَّذِى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ وَسِيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلَى اَلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ عَلَى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّنَ وَ الْمُرْسَلِينَ آمِينَ
(16)(Сілтеме): Иә, ақиқаттың өңі өзгеруі бірауыздан қисынсыз нәрсе. Сол қисынсыздықтың да ішінде ең жөнсіз ақылға қонбайтыны, бір теріс нәрсе өзінің терісіне айналуы әрі осы теріс айналулардың ең қызығы, теріс, өз нәнісін сақтай отырып, өзгерісінің дэл өзі болуы. Мысалға: Шексіз бір Жәмал, нағыз жэмалдың өзі бола түра, нағыз үсқынсыз болуы мүмкін бе? Міне, мына мысалымызда көзге көрінер әрі бар екені бүлтартпас болған бір Рубубиеттің жәмалы мәнісін мәңгі сақтай отырып нағыз усқынсыз, жағымсыз болуы мумкін бе? Міне бул аталған мысал дуниедегі жөнсіздіктер мен қисынсыздықтардан бетер сандырақ бір мысал.
АЛТЫНШЫ АҚИҚАТ:
Жәлил мен Бақи есімдерінің шағылысы болған Хашмет пен Сәрмәдиет қақпасы.
Бүкіл болмыс атаулыны, Күн болсын, ағаш болсын, атом болсын тілалғыш нөкер секілді қызмет еттіріп басқарып отырған бір Рубубиеттің хашметі(айбындылығы) мына қонақжәй дүниеде, қысқа өмір сүретін бейшара мақұлықтарға күні қарап, шешілместей байланып қалуы және соңсыз, мәңгі бір әйдік алаң, жоғары дәрежелі Рубубиеттің негізін жаратпауы әсте мүмкін бе? Иә, мына әлемде көріп жүрген маусымдардың құбылуы сияқты ай