Әйелдерге Ақ Жол

ӘЙЕЛДЕРГЕ АҚ ЖОЛ

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Иманды және ақыреттiк әпке-қарындастарым болатын әйел-қыздармен бiр сұхбат

Кейбiр облыстарда әйел-қыздардың шын көңiлден, ыстық сезiммен Нұрларға ауған ниеттерiн көрдiм, әрi олардың менi шамадан тыс әсiрелеп, Нұрларға тән дәрiстерiме бiлдiрген сенiмдерiн естiдiм. Сол шақтарда құтты Ыспарта қаласына және рухани Медресетүззеhраға1 үшiншi мәрте келген болатынмын. Сонда әлгi мүбәрак2 ақыреттiк әпке-қарындастарым болатын әйел-қыздар менiң дәрiс оқуымды күтiп жүргендерiн естiдiм. Бейне бiр уағыз түрiнде мешiттерде оларға дәрiс өтуiм керек екен. Алайда менiң төрт-бес сырқатым бар, науқаспын. Әрi жағдайым мүшкiл, тiптi сөйлеуге, ойлануға шамам келмейдi. Сонда да бүгiн түнде қатаң түрде ескерту берiлiп:

“Рас, он бес жыл бұрын жастардың сұрауы бойынша сен олар үшiн “Жастар шырағын” жаздың және көптен-көп пайдаға асты. Алайда әйел-қыздар жағы жастарға қарағанда мұндай шығармаға анағұрлым мұқтаж ” - деп жүрегiме келдi.

Мен де осы ескертпе үшiн өте мүшкiл халде, дәрменсiз және әлсiз күйiмде “үш нүктемен” бiрге кейбiр өзектi мәселе лердi өте қысқаша түрде мүбәрак әпке-қарындастарым мен жас қыздарыма баяндаймын.

Бiрiншi нүкте: Рисале-и Нұрдың ең маңызды тiрегi мейiрбандық болғандықтан, әйел-қыздар тобы мейiрбан-дық қаhармандары болып, басқаларға қарағанда олардың табиғаты анағұрлым Рисале-и Нұрмен қойындасып жатыр. Құдайға шүкiр, осы жаратылыстағы байланыстылық көп жерлерде төбе көрсетуде. сы мейiрбандылықтағы жан кештiлiкте шынайы ықылас және ақысыз жан қиярлық бар. Сондықтан бұл заманда өте зор маңызы бар.

Ия, бiр ана жан баласын қатерлi жағдайдан құтқару үшiн ешбiр пайда көздемей жанын құрбан етуi және табиғи мiндетiнiң талабы бойынша шын ықыласымен баласы үшiн қатерге бас тiгуi, әрине, әйелдерде тым ұлы қаhармандықтың барын көрсетедi. Осы қаhармандық артып, дамитын болса, олар дүние мен ақыреттегi өмiрлерiн құтқарып қала алады . Бiрақ кейбiр нәрселердiң терiс ықпалынан әлгi қуатты және қымбатты қасиет дами алмайды немесе жөн-жосықсыз қолданылады. Мұның жүздеген мысалдарының бiрi төмендегiдей:

Аса мейiрiмдi ана жан баласының дүниенiң қауiп-қатерлерiнен аман-сау қалып, табысты және пайдақор адам болуы үшiн жанын аямай бар ынтасымен тәрбиелеп өсiредi. “Ұлым бастық болсын” деп бар жиған-терген дүниесiн бередi. Оны Қарылар медресесiнен шығарып алып Еуропаға жiбередi. Бiрақ баласының ақыреттiк мәңгi өмiрiне төнген қауiптi ойламайды, сондай-ақ, дүниедегi түрмеден құтқаруға тырысады, жәhаннам түрмесiне түсетiнiне мән берiп жатпайды. Аналық мейiрбандығына қайшы әрекет етедi, яғни әлгi бейкүнә баласын ақыретте шапағат3 етiп көмектесетiн ұл емес, қайта өзiнiң үстiнен шағым айтқызады. Баласы ақыретте: “нелiктен менiң иманымды қуаттандырмадың? Осылай азғындап жардан құлауыма себепшi болдың?”-деп шағым айтады. Дүниеде де Ислами тәрбиенi толық көрмегендiктен анасының ғажап мейiрiмiне лайықты қарызын өтей алмайды. Қайта көп қателiктер жасайды.

Егерде бейшара баласын мәңгi қапас болатын жәhаннамнан және мәңгi өлiм болып табылатын адасушылықтың құрдымға апарар терiс ықпалынан құтқаруға шынайы мейiрiмiмен әрекет етсе, баласының өмiр бойы жасаған iзгi де сауапты iстерiнiң бiр бөлiгi анасының амал дәптерiне жазылады. Әрi анасы қайтыс болғаннан кейiн әрдайым сауапты амалдарымен рухына нұрлар жiберiп отырады. Сол сияқты ақыретте де шағымшыл емес, қайта бүкiл жан-тәнiн аямай шапағатшы болып көмектеседi, мәңгi өмiрде оған сүйiктi перзент болады.

Иә, адамның ең алғашқы ұстазы және тым әсерлi мұғалiмi - анасы. Осыған орай мен жеке өмiрiмде әрдайым, әрi ап-айқын сезген жағдайымды айтып берейiн.

Мен осы сексен жылдық өмiрiмде сексен мың адамнан үлгi көрiп, тәлiм алсам да ант етемiн: ең басты, қажымас берiк, әрi үнемi маған жаңадан үйреткендей өнегелi сөздердi, тәлiм-тәрбиенi марқұм шешемнен алдым. Жаратылысыма, бейне бiр тұла бойыма оның өнегелi сөздерi себiлген дән тәрiздi орын тепкен. Алған басқа тәлiм-тәрбиелерiм сол дәндердiң үстiне отырғызылғанын дәл көрiп тұрмын. Демек марқұм анамның бiр жасымда менiң болмысыма‚ рухыма берген тәлiм-тәрбиесi‚ өнегелi сөздерi қазiргi сексен жасымда көрген ұлы ақиқаттардың асыл дәнi екенiне көзiм жетiп отыр.

Мәселен‚ мамандығым мен тұтқан жолымның төрт негiзiнен ең маңыздысы “мейiрбандылық” және Рисале-и Нұрдың да ұлы ақиқаты “жан ашырлық”‚ “рақымдылық” жасауды анамның аса қамқорлығынан‚ мейiрiмдi iс-әрекетiнен, сондай-ақ‚ өте мағыналы тәлiм-тәрбиесiнен алғанымды шүбәсiз көрiп жүрмiн. Ия‚ осы шын ықылас пен шынайы жанқиярлық көрсететiн аналық мейiрiм орынсыз қолданылып‚ бейкүнә баласының алмастай қымбат ақыреттiк өмiрiн ойламай‚ оның орнына баласының сәбидей пәк жүзiн уақытша‚ әрi сынғыш шиша сияқты дүниеге қарату және осылайша оған мейiрiм-дiлiк көрсету - мейiрiмдiлiктi орынсыз қолдану демек.

Иә‚ әйел баласының ерекше мейiрiмдене көрсеткен осындай батырлықтарын ешбiр ақысыз‚ ешқандай пайда көздемей‚ әрi бас қамын ойламай‚ мiндетсiнбей жасап‚ жандарын құрбан еткендерiне, сондай-ақ ‚ көзге көрiнiп ұнау үшiн жасамайтындарына әлгi мейiрiмнiң кiшкентай де үлгiсiн иеленген тауық екеш тауық та өз балапанын құтқару үшiн арыстанға бас салып‚ жанын пида етуi дәлел.

Қазiргi таңда Ислам тәрбиесiнде және ақыреттiк амалдардың iшiнде ең қымбатты‚ ең қажеттi негiз - ықылас. Айтылып өткен мейiрбандықтағы қаhармандықта да осы шынайы ықылас бар.

Егер осы екi мәселе әйел-қыздар арасында жанданып‚ дамитын болса‚ Ислам4 дүниесiнде аса зор бақытқа жетуге себепшi болады. Алайда еркек кiндiктiлерде олай емес. Олардың қаhармандықтары ақысыз бола алмайды‚ қайткен күнде де есесiн қайтаруды талап етедi. Тым болмағанда мақтау‚ шен-шекпен алып атаққа бөленудi қалайды. Бiрақ өкiнiшке орай бейшара мүбәрак әйелдер шарасыз қалып‚ залым еркектерiнiң қыспағынан және үстемдiгiнен құтылу үшiн басқа амалдар iздестiрiп‚ нәзiктiгi мен әлсiздiгiнен екi жүздi болып‚ жағымпаздануға мәжбүр болуда.

Екiншi нүкте: Дүниеден‚ ел-жұрттан саяқ қалып, осы жылы қоғамдық өмiрден байланысымды үзсем де‚ кейбiр Нұршы бауырларым мен әпке-қарындастарымның көңiлi үшiн жалған дүниеге көңiл бөлдiм. Менiмен көрiскен көпшiлiк достарым өз отбасыларындағы жағдайларды айтып шағымданды. “Қап‚ әттеген-ай! Адамның‚ әсiресе мұсылманның басты панасы‚ өзiндiк ерекше жәннаты‚ кiшкентай дүниесi - жан ұядағы өмiрi. Бұл да бұзыла бастаған ба?”- деп себебiн iздестiрдiм. Сонда бiлгенiм: мәселен‚ Ислами қоғамдық өмiрге, түптеп келгенде Ислам дiнiне залал келтiру үшiн жастарды жолдан тайдырып, олардың жастық-мастығын пайдаланып‚ нәпсiқұмарлық пен азғындыққа түсiру үшiн бiр-екi ұйым жұмыс iстеуде екен. Сол сияқты бейшара әйел-қыздардың дiнге бейқам жүргендерiн жаман жолдарға түсiру үшiн бiр-екi ұйымның екпiндi түрде астыртын жұмыс iстеп жатқандарын сездiм. Содан қазiргi Ислам жұртына ауыр соққының сол жақтан келетiнiн бiлдiм. Мен де сiздей әпке-қарындастарыма‚ жас қыздарыма кесiп айтайын: Әйелдердiң ақыреттегi бақыты сияқты дүниедегi бақытын және жаратылыстарындағы ұлы мiнез-құлықтарын азғындықтан аман алып қалудың бiр-ақ жолы - Ислам ауқымындағы дiни тәрбие ғана. Одан басқа жол жоқ! Ресейдегi бейшара‚ сорлы әйелдердiң қандай халге душар болғандарын естiп отырсыздар.

Рисале-и Нұрдың бiр жерiнде былай делiнген болатын:

Ақыл-есi бар адам өмiрлiк жұбайына деген махаббатын‚ сүйiспеншiлiгiн оның бес-он жылдық уақытша және тән сұлулығына арнамайды. Қайта әйел баласының асқан сұлулығының ең әдемiсi және бақи қалатын жаз дидарлы мейiрiмiне‚ әйелге тән жан сұлулығына арнауы керек. Сонда ғана бейшара зайыбы қартайған сайын‚ күйеуiнiң оған деген махаббаты жалғаса бермек. Өйткенi оның зайыбы тек мына тiршiлiкте ғана уақытша көмектесетiн жолдас емес‚ қайта мәңгi өмiрiнде де өмiр бақи сүйiктi жұбайы болғандықтан, бұрынғыдан да артық қасиет тұтып, рақымдылық жасап‚ қартайған сайын бiр-бiрiн сүйiп өтулерi керек. Қазiргi таңда мәдени-ағарту тәрбиесi деп ат жамылған хайуандардағыдай уақытша жұптық тұрмыстан соң мәңгi айрылысуға душар болған семья өмiрi‚ әрине‚ мүлдем бұзылады.

Тағы да Рисале-и Нұрдың бiр бөлiмiнде былай делiнген болатын:

Бақытты адам - сол адам: мәңгi жұбайынан айрылып қалмас үшiн дiндар әйелiне елiктеп‚ дiндар болады. Сондай-ақ, бақытты әйел - сол әйел: күйеуiн дiндар деп бiлiп‚ мәңгi жан жары мен досынан айрылып қалмас үшiн нағыз дiндар болады‚ сөйтiп дүние бақытының iшiнде ақыреттiк бақытына қолы жетедi.

Бақытсыз адам - сол адам: жаман жолда жүрген әйелiн тәрбиеге шақырмайды‚ қайта оған елтiп‚ өзi де қосыла iстейдi. Бақытсыз әйел - сол әйел: адасқан күйеуiнiң күнәсiне қарайды‚ оған басқалай жолмен ерiп бұзылады. Қарғыс атсын сол күйеу мен әйелдi‚ олар - бiр-бiрiн отқа лақтырғанда жәрдем бередi‚ яғни мәдениеттiң көз бояушы жылтырақ сән-салтанатына бiр-бiрiн итермелейдi.

Мiне‚ Рисале-и Нұрдың осы мағыналас сөйлемдерiнiң түсiнiгiн айтар болсақ, бұл заманда жан ұя өмiрiнiң жандануы үшiн‚ дүние мен ақырет бақытына жету үшiн‚ әйел баласындағы ұлы мiнез-құлықтардың дамуы үшiн бiрден-бiр себеп - шариғат аясындағы Ислами әдептiлiк қана.

Қазiргi кезде жан ұя өмiрiнде аса маңызды мәселе:

Әйелi күйеуiнiң жаман қылықтарын‚ өзiне деген ықылассыздығын‚ салқын қабағын көредi де ерегiсiп‚ ол да әйелге тән жан ұялық мiндетi болып табылатын шын берiлгендiгi мен сенiмдiлiгiн жойса‚ нақ әскери бөлiмде тәртiп бұзылғандай‚ ол жан ұядағы тiршiлiктiң астан- кестеңi шығады. Қайта әйелi мәңгi жан досын құтқару үшiн қолынан келгенше оның қате-кемiстiгiн түзеуге әрекет жасауы керек. Әйтпесе‚ ол да жартылай жалаңаш киiнiп‚ өзiн басқаларға көрсетуге тырысып, ұнағысы келсе‚ есепсiз залалын тартады. Өйткенi шын берiлгендiгiн жойып‚ дүниеде жазасын тартады. Себебi жаратылысы бөгде еркектердiң назарынан қорқады‚ қысылады және ұялады. Бейтаныс жиырма еркек болса, олардың он сегiзiнiң көзiне көрiнуден жеркенедi. Ал ер адам болса‚ ондай емес. Ол бөгде жүз әйелдiң небәрi бiреуiнен-ақ жиренедi‚ қарағанынан қысылады. Әйел осы жағынан азап тартады‚ әрi ықылассыз‚ сенiмсiз деп айыпталады. Сондай-ақ‚ нәзiк әрi осалдығымен бiрге өз құқығын қорғай алмайды.

Қорытынды: Әйел заты мейiрбандылық тұрғыдан қаhармандық көрсетуде‚ ықылас жолында еркектерге ұқсамайтыны сияқты еркектер де қаhармандық жағынан оларға жете алмауда. Сол сияқты бейкүнә әйелдер де азғындық жолда қай жақтан болса да еркектерге жете алмайды. Сондықтан жаратылысы және нәзiк болмысы бөгде адамдардан қатты қорқады‚ әрi ұзын жамылғы iшiнде сақтанып‚ өздерiн қорғауға мәжбүр деп бiледi. Себебi еркек адам сегiз минуттық рақат пен ләззат үшiн нәпсiқұмар ұстамсыздыққа салынса‚ небәрi сегiз теңгедей шығынға ұшырайды. Бiрақ әйел баласы нәпсiқұмарлық-тағы сегiз минуттық ләззаттың жазасы ретiнде дүниеде аяғы ауырлап‚ сегiз ай бойы бала көтередi‚ әрi мұның үстiне сегiз жыл тағы да әлгi қорғаусыз баласының тәрбиесiмен әлекке түсiп‚ арып-тозады. Сондықтан олар ұстамсыз нәпсiқұмарлықта еркектерге жете алмайды‚ қайта жүз есе артық азабын тартады. Осындай оқиғалар аз емес‚ әрi мүбәрак әйел атаулы жаратылыстарынан қасиеттi мiнез-құлықтың қайнар көзi болғаны iспеттi, күнә жасап азғындауда және нәпсiқұмарлықта дүние рақаты үшiн олар қабiлетсiз екенiн көрсетуде. Демек олар Ислами тәрбие ауқымында жан ұяның жанданып‚ бақытты өмiр сүруi үшiн арналған абзал жандар боп табылады. Осы абзал жандарды жаман жолға түсiрушi ұйымдар жер жастансын!.. Аллаh бұл әпке-қарымдастарымды осы сойқаншылдардың кесiрiнен сақтасын‚ әмин...

Әпке-қарындастарым‚ сiздерге құпия түрде мына сөзiмдi айтамын:

Күн көрiс үшiн лаңшыл‚ бұзақы мiнездi және батысқа елiккiш бiр күйеудiң жасаған өктемдiгiне көнгенше жаратылысыңыздағы үнемшiлдiк пен қанағатшылдықты тауып‚ тура ауылдағы бейкүнә әйелдердiң күнделiктi табыстары үшiн еңбек етiп күнелткенi сияқты өздерiңiздi ұқыптылыққа‚ есепдандыққа үйретiңiздер. Өздерiңiздi сатпаңыздар. Егерде жазмыштың бұйрығы болып‚ сiзге лайық емес бiр еркек кездессе‚ сiз жазмышыңызға разы болып‚ қанағат қылыңыз. Иншаллаh‚ разылық пен қанағат қылуыңыз арқылы ол да тура жолға келедi. Әйтпесе‚ қазiр естiп отырғанымдай ажырасу үшiн сотқа арыз беруге дейiн барасыздар. Ал‚ бұл болса Ислами намысымыз бен ұлттық абыройымызға жараспайды.

Үшiншi нүкте: Қадiрлi әпке-қарындастарым‚ адал жолдан тысқары заңсыз ләззаттарда‚ рақаттарда он есе олардан да артық қайғы-қасiреттер‚ қиыншылықтар барын Рисале-и Нұр жүздеген анық дәлелдермен, оқиғалармен дәлелдеп бергенiн жақсылап бiлiп алыңыздар. Кең көлемдi түсiнiктемесiн Рисале-и Нұрдан таба аласыздар.

Мәселен, “Кiшi сөздерден” алтыншы‚ жетiншi‚ сегiзiншi сөздер және “Жастар шырағы” менiң орныма сiздерге бұл ақиқатты анық көрсетедi. Сондықтан шариғат аясындағы адал ләззаттарды мiсе тұтыңыз және қанағат етiңiз. Үйдегi бейкүнә сәбилермен бiрге отырып‚ сiздiң балдай тәттi олармен сөйлескендерiңiздiң өзi-ақ‚ жүздеген кинодан әлдеқайда ләззатты.

Әрi бұ дүниедегi өмiрдiң шынайы ләззаты тек иман аясында және иманда екенiн анық бiлiп алыңыздар. Сондай-ақ, құлшылықтың iзгi амалдарының әрқайсында рухани ләззат бар. Ал дiнсiздiк пен азғын жолда бұл дүниенiң өзiнде-ақ тым ащы және ауыр қайғы-қасiреттер бар екенiн Рисале-и Нұр жүздеген анық айғақтар келтiрiп‚ дәлелдеген. Бейне бiр иманда жәннаттың бiр дәнi сақталатынын және дiнсiздiк пен азғын жолда жәhаннамның бiр ұрығы болатынын мен көптеген тәжiрибелердiң‚ әрi қыруар оқиғалардың куәсi болып, өз көзiммен көргенмiн. Әрi Рисәле-и Нұрда бұл ақиқат бiрнеше рет қайталанған. Қасарысқан үлкен дұшпандар мен жауыз дiнсiздердiң қолына түскен‚ әрi ресми арнаулы сарапшы мамандар мен тергеушi соттар да осы ақиқатты терiске шығара алмаған. Қазiр сiздер сияқты мүбәрак және бейкүнә әпке-қарындастарыма‚ балаларым сияқты үйлерiңiздегi кiшкентайларыңызға менiң орныма ең әуелi “Тәсәттүр туралы”‚ “Жастар шырағы”‚ “Кiшi сөздер” сiздерге дәрiс берсiн.

Естуiм бойынша сiздер менiң мешiтте дәрiс оқуымды күтiп жүрген екенсiздер. Алайда менiң жағдайым ауыр‚ бiр жағынан науқаспын, әрi қыруар себептер бұған кедергi болуда.

Мен де сiздер үшiн жазған осы дәрiсiмдi оқып‚ қабыл алған барша әпке-қарындастарымды Нұр шәкiрттерi сияқты барлық рухани табыстарыма‚ дұғаларыма қосып отыруға байлам жасадым. Егерде сiздер менiң орныма Рисале-и Нұр кiтаптарын толық қолға түсiрiп‚ оқысаңыздар немесе тыңдасаңыздар‚ ортақ қағиданың шарты бойынша‚ барша бауырларыңыз болып табылатын Нұр шәкiрттерiнiң рухани табыстарына‚ дұғаларына ортақ бола аласыздар.

Мен қазiр тағы да жазатын едiм‚ бiрақ қатты науқаспын‚ өте әлсiзбiн‚ тым қариямын және кiтап тексеру сияқты көптеген мiндеттерiм бар. Сондықтан қазiрше осы жазғаным жетер деп қанағат еттiм.

اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى

Дұғаңызға мұқтаж бауырыңыз

Саид Нұрси.

Құпия хат

(Қазiрше Медресетуззеhраның1 қайраткерлерiне ғана арналған.)

[Жасы келген әйелдерге маңызды да сүйiнiштi хабар және күйеуге тимей жалғыз қалғысы келген жас бойжеткендерге ескерту.]

Хадис шәрифте   деп баян-далуы бiзге ақырзаманда қуатты иман қартайған әйелдерде болатынын көрсетуде‚ яғни “дiндар кемпiрлердiң дiнiне бас иiңдер” деп осы хадис әмiр етуде. Әрi Рисале-и Нұрдың басты төрт тiрегiнiң бiрi -“мейiрбандық” және әйелдер де мейiрбандық қаhармандары‚ тiптi олардың ең қорқағы батырша тайсалмай жанын баласы үшiн пида етедi.

Қазiргi таңда осы қымбатты аналар мен әпке-қарындастарымыз аса маңызды құбылысқа тап болуда. Құпиялы және жария етуге болмайтын өмiрдiң бiр ақиқатын Нұр шәкiрттерiнiң iшiнде жалғыз қалғысы келетiн немесе мәжбүр болған бойжеткендерге баяндау керек деп көңiлiме келдi. Мен де бастаймын:

Уа‚ қыздарым, әпке-қарындастарым! Қазiргi заман бұрынғы заманға ұқсамайды. Ислами тәрбиенiң орнына қоғамдық мәдени тәрбие қазiр жарты ғасырға жуық уақыт бiздiң қоғамдық өмiрiмiзге келiп орнаған. Сондықтан бiр еркек бiр әйел алып өзiне мәңгi өмiрлiк серiк‚ дүниеде бақытты өмiрге ұйытқы және басқа күнәлардан өзiн сақтап қалу үшiн үйленуi қажет. Алайда ол нәзiк жанды бейшараны үнемi қол астында ұстап‚ дүниеде уылжыған жас шағында ғана сүйедi. Кейде оған берген ләззатынан он есе артық қайғы-қасiреттерге оны душар етедi. Егерде шариғат бойынша аталатын “куфув” жоқ болса‚ яғни олар бiр-бiрiне тең болмаса шариғат хұқық заңдарына мән берiлмейдi‚ сөйтiп сор маңдай әйел өмiрiнде әрдайым азап тартады. Мұның үстiне қызғаныш та қосылса жағдайы одан да әрмен нашарлай түседi. Мiне‚ осындай жұптық өмiрге алып келетiн үш себеп бар.

Бiрiншiден: Иләhи хикмет үрiм-бұтақ көбейiп‚ жалғасу үшiн осы табиғи қызметке ақы ретiнде табиғи қажеттiлiк және ынта-ықылас сыйлаған. Алайда осы ләззаттан ер адам он минуттық рақат тапса да‚ егер заңды адал болса‚ бiр-ақ сағат қиналуы мүмкiн. Бiрақ әйел он минуттық сол рақат үшiн он ай бала көтерiп‚ машақатын тартумен бiрге тағы да он жыл баланы бағып-қағумен бейнеттi ауыртпалығын көтередi. Демек он минуттық табиғи құштарлық осындай орасан қиыншылықтарға соқтыратындықтан маңызы қалмайды. Сезiм мен нәпсiқұмарлық онымен әйел баласын жұптылыққа мәжбүр етпеуi керек.

Екiншiден: Әйел бiткен табиғатынан әлсiз болғандықтан‚ күн көрiсiне бiр жәрдемшiге мұқтаж. Осы мұқтаждық үшiн қазiргi Ислами тәлiм-тәрбие көрмеген‚ сандалбай жүрiс пен өктемшiлдiкке дағдыланған еркектерге тиiп‚ сол азғантай күн көрiс нәрсе-қарасына бола қол астына кiрiп‚ монтансып күйеуiнiң ырзалығы үшiн дүние мен ақыреттiк өмiрiне ұйытқы болған құлшылығын‚ мiнез-құлқын аздырып‚ бұзғанша ауылдағы қатын-қалаш сияқты оны-пұны нәпақасын өзi жұмыс iстеп табу‚ он есе анағұрлым оңай. Рәззақы Хақиқи5 кiшкентай сәбилердiң рызығын сүтпен бергенi сияқты олардың да рызығын сол Халиқы Кәрим6 беруде. Күн көргiштiгi үшiн намазсыз‚ бұзық мiнездi күйеу iздеп‚ екi жүздiлiк танытып‚ қол астында жұмыс iстеу‚ әлбетте‚ Нұр шәкiртiне одан пайда жоқ.

 Үшiншiден: Әйел атаулының жаратылысында бала сүйiп‚ маңдайын сипап‚ әлпештеуге құмар сезiмi бар. Әрi перзентiнiң өмiрде өзiне қызмет етуi және ақыретте де шапағатшы болуы және қайтыс болғаннан кейiн игiлiк етiп жәрдем беруi сол табиғи ықыласын арттырып‚ күйеуге шығуға алып барған. Алайда осы күнде Ислами тәрбиенiң орнын басқан мәдени тәрбие арқылы он баланың бiр-екеуi шын мәнiнде перзент болып‚ өз анасының мейiрiмiне борышын адал өтеп‚ жанын аямай қызмет етiп‚ дiндарлық қасиетiмен дұғалар арнап‚ игi iстерiмен анасының амал дәптерiне сауаптар жаздырып‚ тақуалы дiндар болса ақыретте де анасына шапағат етуi ықтимал. Қалай дегенмен онның сегiзi мұны көрсете алмайды. Сол үшiн бұл табиғи ықылас пен нәпсiге қызығып талпынумен бейшара‚ нәзiк жандар үзiлдi-кесiлдi мәжбүр болмай тұрып‚ мұндай өксiгi көп өмiрге қадам баспаулары керек.

Сонымен осы ишараттап айтқан ақиқатқа сүйенiп‚ Нұр шәкiрттерi iшiндегi ерге шықпай жалғыз қалғысы келген қыздарға айтамын:

Өте лайықты‚ дiндар‚ әрi мiнезге бай бiр күйеу таппай тұрып‚ ашылып-шашылып жүрiп өздерiн сатпасын. Егер табылмаса‚ Нұрдың бiрсыпыра жан қияр шәкiрттерi сияқты үйленбесiн. Қашан оған лайықты‚ өмiр бақи жолдас бола алатын және Ислами тәрбие көрген ар-ұжданды бiр алушы талапкер шыққанға дейiн жалғыз қалсын. Әрi дүниенiң өттi-кеттi бiр рақатына бола мәңгi бақыты күймесiн. Сондай-ақ‚ мәдениеттiң пәлекетiне басын батырмасын.(*)

Саид Нұрси

(*) Әпке-қарындастарымыз бен жас бойжеткендер “Тәсәттүр туралы” бөлiмiн оқуы керек .

Жас нұршы қыздарға арналған хатқа қосымша

[Бiр кездерде сiздерге жолданған хаттан үзiндi]

 Осы қалада Рисале-и Нұрға шәкiрт болған қартайған әйелдердiң табандылық көрсеткендерiн және басқалар сияқты солқылдақ еместiгiн ойладым. Бiрден мына    хадис шәриф7 ескертiлдi‚ яғни ақырзаманда қартаң әйелдер табиғатынан әлсiз‚ сезiмпаз және мейiрiмдi болғандықтан, басқаларға қарағанда дiндегi медет пен нұрға әлдеқайда көп мұқтаж.

Сол сияқты жаратылыстарынан өзгеге қарағанда анағұрлым мейiрiмдi болғандықтан‚ дiннен тапқан шексiз мейiрбандылық ұясы - таяныш тұтарлық нұрға‚ сый-құрмет пен жанашырлыққа‚ мейiрiмдiлiк пен арқа сүйерге‚ медет боларлық күшке мұқтаж. Сондай-ақ, табандылық көрсетудi өздерi iштей талап етедi. Сондықтан осы күнде бұл мұқтаждықтарды дәл тауып берген Рисале-и Нұр бәрiнен бұрын олардың жандарына жылы тиiп‚ жүректерiнiң төрiнен орын алуда.

Саид Нұрси.

Аса маңызды бiр ақиқатқа қысқаша түсiнiктеме

Кейбiр хадис шәрифтерде ишараттап‚ “ақырзаманда келетiн әйел атаулыда иман ақиқаттары тез дамып өркен жаяды. Олар сол кездегi адасушылықтың қатерлерiнен бiршама аман қалады‚”-деп баяндалған. Тағы да бiр хадис шәрифте  деген әмiр бар‚ яғни “ақырзаманда қартаң әйелдердiң дiнiне ұйып‚ оларға ерiңдер” демекшi‚ мейiрбандық қаhармандары аталған әйелдер мейiрiмдiлiктен бастау алған шын жүрегiмен және ықыласты болып‚ сол уақыттағы дiнсiздiктiң екi жүздiлiгiнен, қатерлерiнен құтылуға себепшi болады. Олар мұсылманшылықтарын аман алып қалады.

 Соған қоса тағы бiр хадис шәрифте  деп бұйырады‚ яғни “қыздардың әкесiнiң рызығына береке қонады.”

Демек ақырзаманда қыз балалары көбейедi. Өздерi мүбәрак және несiбелерi берекелi болады. Мен көптен берi осыған ұқсас хадистердiң сырын түсiнбеушi едiм. Жәнабы Хақ тағалаға8 шүкiр‚ бұ заманда бiр табан сырын түсiндiм. Өте қысқа түрде баяндаймыз:

Адамзат ұрпағы - сәбилер‚ басқа жан-жануарлар сияқты шапшаң өз аяғына мiнiп кете алмағандықтан және күн көрiсте жан-жануардай екi-үш ай емес‚ он жыл‚ тiптi бұдан да көп мейiрiмдi қамқоршыға мұқтаж болғандықтан төрт аяқты жануарларға мүлдем ұқсамайды. Осы сыр үшiн адам бойында ұрпағына деген мейiрiмдiлiгi табиғи қасиет болып‚ жалғаса беруi керек болған. Әрi күш-қуатсыз сәбилерге, нәзiк жанды аналарына нағыз қамқоршы‚ көмекшi және қорғаншы болу үшiн еркек кiндiктiлердiң де жаратылысында атақ-абырой‚ ар-намыс орнатылған. Осы ар-намыста боямасыз‚ ақысыз‚ өтеусiз және адал батырлық бар. Бiрақ осы қасиеттер кейбiр себептерден бiршама бұзылғандықтан ерлердiң көпшiлiгiнде шын көңiлден‚ әрi нағыз батырлық әлсiреп қалған. Алайда әйел баласында сол табиғи қасиет - мейiрбандық батырлығы сақталып қалған. Ақырзаманда осы табиғи қасиет мұсылман қауымында орасан қызмет атқаратынын және әлеуметтiк өмiрде, Ислами қоғамда негiз болып қаланатынын сол сияқты хадис шәрифтер шет жағасын ишараттап хабар беруде.

Саид Нұрси.

Өзге елдiң маңызды жерлерiнде шығатын газеталарда сұралған “нелiктен қасиеттi сүннетке9 қарсы келiп‚ үйленбей жалғыз қалдың?”-сұрағына жауап]

Бiрiншiден‚ хатыңызды қатты науқастанып жатқан ұстазымызға оқып бердiк. Ұстазымыз бұған “мен қатты науқастанбағанымда бұл өте қымбатты‚ мұқиятты және құтты бауырларыма ұзақ жауабын жазар едiм. Бiрақ амал нешiк, ауыр халiм бой берер емес. Сондықтан өте қысқа бiрнеше мәселенi сол құтты, адал көңiлдi бауырларыма және Құран қызметiндегi достарыма жазарсыңдар‚”-дедi.

Бiрiншiсi: Қырық жылдан берi тым сойқаншыл дiнсiздiктiң тынбастан шабуылдауының қарсысында‚ ешнәрсесiн аянбай пида ететiн қас жан қиярлар қажет болған заманда Құраны Хакимның ақиқаты үшiн бұл жалғандағы бақытымды емес‚ тiптi керек болса ақыреттегi бақытымды да пида етемiн деп байлам жасадым. Өтпелi дүние әйелдерiн алу бiр сүннет қана. Бұл бұл ма‚ егер дүниеде маған жәннаттың он хор қызы берiлсе дағы тастауға мәжбүр едiм‚ шын ықыласпен Құран ақиқаттарына қызмет ету үшiн. Өйткенi бұл қаны бұзық дiнсiздiк ұйым-дарының сұмдық әрекеттерi мен сақтаған қулықтары сондай‚ оларға төтеп беру үшiн аянбай жанын құрбан етiп, дiни iс-қимылдарын Аллаhтың ырзалығынан басқа ешбiр нәрсеге қолданбау керек болатын.

Шарасыз қалған бiр қатар ғұламалар мен тақуа адамдар бала-шағасының қамы үшiн бидаларды10 жария еттi немесе жақ боп шықты. Әсiресе дiни сабақтарды алып тастау‚ Мұхаммед (с.ғ.у.)-ның азанын шақыртпау сияқты сұмдық қастандықтарға қарсы асқан жан қиярлық пен орасан табандылық‚ төзiмдiлiк пен қанағат қылып‚ ешнәрсеге қызықпау керек. Мұның алдында мен қасиеттi бiр сүннет боп табылатын үйлену әдетiн тастадым‚ сол көптеген харамды жасамайын деп. Әрi көптеген уәжiптер11 мен парыздарды орындайын деп. Бiр сүннетке бола жүз күнә iстеуге болмайды. Себебi сол қырық жыл iшiнде бiр ғана сүннеттi орындаған кейбiр ғалым молдалар ондаған үлкен күнәлар мен харамдарды12 жасауға‚ бiрқатар сүннеттер мен парыздарды тастауға өздерiн мәжбүр деп бiлдi.

Екiншiсi: Қасиеттi аятта

делiнген‚ әрi хадис шәрифтегi

сияқты әмiрлер уәжiп және үнемi қалатын әмiрлер емес. Қайта мүстахап13 және сүннет әмiрлерi болып табылады. Сондай-ақ ‚ шарттары бар және әрдайым барлық адамдар үшiн емес.

Соған қоса

“монахтық өмiр Исламда жоқ” сөзiнiң мағынасы: монахтар сияқты жалғыз өтуге рұқсат жоқ‚ олай дұрыс емес‚ харам деген мағынада емес. Қайта

хадисiнiң сыры бойынша қоғамға қызмет үшiн Ислами қоғамдық бiр әдептi маңыздандыру болып табылады. Әйтпесе Пайғамбарымыздан кейiнгi iзбасарлар iшiнде мыңдаған ақиқатшыл жандар саяқ қалып‚ тәрбие үшiн үңгiрлерге уақытша кiрген. Дүниенiң жалған әсемдiктерiне тоқ көзбен қараған және бойын аулақ ұстаған. Мақсат - мәңгi өмiрлерiне толық қызмет ету. Ия‚ жеке басы мен өзiндiк мәңгiлiк мерейi өсуi үшiн дүниенi тәрк14 еткен iзбасарлар өте көп. Әлбетте‚ жеке басым үшiн емес, күллi және жалпыға ортақ түрде шарасыз қалған көптеген адамдардың мәңгi бақыты үшiн, адаспай дiнсiздiктен құтылуы мен имандарын күшейтiп‚ құтқарулары үшiн‚ иман мен Құран ақиқаттарына нағыз қызмет үшiн, сырттан келген, әрi iштен шыққан дiнсiздерге қарсы төтеп беру үшiн - өткiншi және жалған дүниесiн тәрк ету, әлбетте‚ ұлық сүннетке қарсылық емес‚ қайта сүннет ақиқатына жарасулы. Сонымен бiрге Сыддық Әкбардың15: “жәhаннамда имандыларға орын қалмайтындай менiң денем үлкейсiн‚” деген сөзiндегi жан қиярлықта ұлы мәртебенiң бiр түйiрiне жетемiн деген оймен шарасыз Саид бүкiл өмiрiнде үйленбеудi және қанағатшылықты қалады.

Үшiншiсi: Рисале-и Нұр шәкiрттерiне “басқа адамдар үйленiп жатыр‚ сендер үйленуден бас тартыңдар” деп айтылмаған және айтылмайды да. Алайда шәкiрттер бiрнеше топқа бөлiнедi. Бiр тобы шын ықыластан айырылмас үшiн‚ нағыз жан қиярлық пен шын берiлгендiгiн сақтау үшiн бар қадарынша өмiрiнiң өтпелi кезеңiнде дүниедегi қажетiне бұ заманда басы байланып қалмау керек.

Егер иман мен Құран қызметiнде көмекшi болатын бiр әйел табылса алады. Қызметiне зиян келмейдi. Құдайға шүкiр‚ осылай iстеген көптеген Нұр шәкiрттерi бар. Әйелдерi олардан қалып кетпейдi. Қайта әйел баласын-дағы мейiрiмнен бастау алатын ақысыз табиғи батырлық пен шынайы ықылас жағынан күйеуiнен де озып кетуi әбден мүмкiн. Нұр шәкiрттерiнiң оқып жетiлген топтарының көбiсi үйленген‚ олар бұл сүннеттi орындады. Рисале-и Нұр оларға:

Үйiңiз бiр шағын Нұр медресесiне, оқу-ағарту мектебiне айналсын. Сонда бұл сүннет толық орындалған болады. Әрi қасиеттi сүннеттiң жемiстерi болған балалар ақыретте16 сiзге шапағатшы болады. Және дүниеде де иман дәрiстерiн алып сiзге шын мәнiнде перзент болады. Өйтпейiнше мына отыз жыл iшiнде болғандай‚ балаларға тек қана мәдени тәрбие берiлсе‚ бiр жағынан олар дүниеде пайдасыз және ақыретте шағымшы болып: “нелiктен иманымды құтқармадыңдар?” деп ата-аналарын ренжiтсе, әрине‚ ұлық сүннеттiң хикметiне терiс болар.

[“Әйелдерге ақ жол” кiтабында екi-үш рет баяндалған

хадис шәрифiнiң сырына байла-нысты “Қарттарға арнау” кiтабынан “жетi үмiт” қосылды.]

Бiрiншi үмiт: Уа‚ жасы келген қадiрлi қария бауырларым және қартаң әпке-қарындастарым! Мен де сiздер сияқты қартайдым. Қартайған шағымда анда-санда тапқан үмiттердi және ондағы дәтке қуат боларлық нұрға сiздердi де ортақтастыру ниетiмен басымнан өткен кейбiр оқиғаларды жазамын. Әрине‚ маған көрiнген нұр мен кездескен үмiт есiктерi менiң кемiс және шатыс қабiлетiме қарай көрiнген‚ ашылған. Иншаллаh‚ сiздердiң мөлдiр таза қалтықсыз пәк қабiлеттерiңiз, мен көрген нұрды жарқырата түседi және тапқан үмiт отын лаулата бередi.

Сонымен алдымызда келетiн сол үмiттердiң‚ нұрлардың қайнар көзi‚ бастауы‚ бұлағы - иман.

Екiншi үмiт: Қартаң тартқан шағымда‚ күздiң бiр күнiнде‚ намаздыгер уақытында‚ асқаралы бiр таудың басында дүниеге көз тастадым. Кенеттен өте мұңды және қайғылы‚ бiр жағынан қараңғы тартқан бiр халге тап болдым. Қарасам мен қартайғанмын‚ күндiз де қартайған‚ жыл да қартайған және дүние де қартайып барады. Осы қарттықтар төнiп‚ дүниеден айырылатын‚ сүйiктiлермен қоштасатын уақыт таяп қалғандықтан өз қарттығым менi едәуiр солқылдатты. Бiрден Аллаhтың мейiрiмi жетiп‚ өркен жайғаны соншалық‚ әлгi қайғылы жағдай мен мұңды күйдi қуатты үмiт пен көңiлге демеу жарқыраған нұрға айналдырды.

Ендеше әй‚ мен сияқты қариялар! Құран Хакимнiң жүздеген жерiнде Әр-рахманиррахим17 деген сипаттарымен өзiн бiздерге таныттарған‚ әрi жер бетiнде әрдайым рақымдылыққа мұқтаж тiршiлiк иелерiне көмек ретiнде өз мейiрiмдiлiгiн төгiп тұрған‚ әрi ғайыптан жыл сайын көктемдi сансыз ырыс-берекемен және сыйлықтармен толтырып‚ рызыққа мұқтаж болған бiздерге жеткiзген‚ әрi бейшаралық пен әлсiздiкке қарай мейiрiмiнiң көрiнiсiн анағұрлым көп көрсеткен бiр Халиқы Рахимымыздың18 мейiрiмi‚ қартайған кезiмiзде - ең үлкен үмiт және аса шұғылалы нұр. Демек осы мейiрiмге бөлену - иманымен сол Рахманға19 сиыну және парыздарды орындаумен қатар оған бой ұсыну.

Үшiншi үмiт: Бiрде жастық шақтағы түн ұйқысынан қарттық таңында ояндым. Сол сәтте өзiме қарасам‚ денем қабiрге қарай биiктен домалағандай кетiп барады. Ниязи Мысридың20мына :

Құлайды күнде бiр кiрпiшi өмiр сарайымның‚

Қирап болды ғой сарайы‚ қапыда қалар бейхабар

жаным.

дегенiндей рухымның ұясы - денемнiң күн сайын бiр кiрпiшi құлап қирап жатыр және менi дүниемен байлаған күштi үмiттерiм‚ тiлектерiм үзiле бастаған. Сансыз достарым мен сүйiктiлерiмнен айырылудың уақытысы жақын қалғанын сездiм. Сол рухани‚ әрi өте ауыр және шарасыз көрiнген жараның емiн iздедiм‚ таба алмадым. Тағы да Ниязи Мысри сияқты былай дедiм:

Мәңгiлiктi дiлiм‚ өлуiмдi Хақ қалады‚

Дертке тап болдым дауасыз‚ әттең‚

Лұқман да бұдан бейхабар (сiлтеме).

(сiлтеме) - Яғни менiң жүрегiм қатты алқынып мәңгiлiктi аңсайды. Бiрақ Аллаhтың хикметi денемнiң шөгiп‚ бұзылуын талап етуде. Тiптi Лұқман Әкiм21 емiн таба алмаған дауасыз бiр дертке ұшырадым

Сол заматта бiрден Аллаhтың рақымдылығының тiлi‚

ұқсасы‚ үлгiсi‚ жаршысы‚ өкiлi - ардақты Пайғамбарымыз Ғалейhиссалату уәссәламның22 нұры мен шапағаты‚ адамзатқа сыйға алып келген мұсылманшылығы әлгi дауасыз‚ шегi жоқ деп ойлаған жарама нағыз дәру және ем болды. Қараңғылыққа шомған үмiтсiздiктiң орнына нұрлы үмiт отын жақты.

Сонымен әй‚ мен сияқты қартайғанын сезген қадiрлi қариялар мен кемпiрлер! Бiз кетiп барамыз. Алдануда пайда жоқ. Көз байлағанмен бiздi бұл жерде тоқтата алмайды‚ аттаныс бар. Қапы қалғаннан және түгелдей дiнсiздiктен келетiн зұлмат ойлар тұмшалап, бiзге аянышты, әрi қараңғы көрiнетiн барзах23 мемлекетi - сүйiктi достармен көрiсетiн жер. Бiрiншiден шапағатшымыз болған Хабибуллаh Ғалейhиссалату уәссәламмен бiрге барша достарымызбен қауышатын әлем болып табылады. Иә‚ бiр мың үш жүз елу жыл бойы және әр жылында келетiн үш жүз елу миллион адамдардың сұлтаны, сондай-ақ‚ олардың рухтарының тәрбиешiсi, ақылдарының мұғалiмi‚ жүректерiнiң сүйiктiсi‚ әрi

бойынша күнделiктi барлық үмметiнiң iстеген iзгiлiк пен жақсылықтарының бiр бөлiгi игiлiк дәптерiне тiркелiп отыратын және мына әлемдегi Аллаhтың ұлы мақсаттарына себепшi‚ әрi жаратылыс атаулының маңызы артып өрлеуiне себепкер болған - қадiрлi Ахмет Ғалейhиссалату уәссәлам дүниеге келген сәтте “үмметiм‚үмметiм...” дегенi дәйектi хадистер мен шындыққа негiзделген фактiлерден белгiлi болғанындай‚ махшарда24 барлығы “әнә,әнә” “өзiм‚өзiм...” деген кезде және де “үмметiм‚үмметiм...” деп өте қасиеттi және асқан жан қиярлық танытып‚ тағы да шапағатымен үмметтерiне жәрдемге асығатын бiр Кiсiнiң жүрiп кеткен әлемiне кетiп барамыз. Әрi сол күннiң айналасында сансыз асфия25 және әулие жұлдыздарымен жарқыраған сондай бiр әлемге сапар шегудемiз...

Ендеше ол Кiсiнiң шапағатына бөленiп‚ нұрынан пайдаланып нұрланудың және барзах23 қараңғылығынан құтылудың шарасы - қасиеттi сүннетке бойұсыну.

Төртiншi үмiт: Бiр заманда қарттыққа қадам басқан-дықтан ғафлеттi26 жалғастыратын есен-саулығым да ауырлап қалды. Қарттық пен ауру қосылып‚ менi бiр қолдан қыспаққа алды. Басымды тауға да‚ тасқа да соғып ұйқымды қашырды. Бала-шаға‚ мал-мүлiк сияқты дүниемен басымды байлайтындай қол байлаулар да жоқ едi. Жастықтың сандалма жүрiсiмен зая кеткен өмiр байлығымның жемiстерi түгелдей күнәларға‚ қателiктерге айналғанын көрдiм. Ниязи Мысри сияқты қамыға жылап былай дедiм:

Кеттi босқа өмiрiмнiң байлығы‚ жасамадым бiр сауда,

Жолға келсем‚ барша керуен көшiп кеткен бейхабар.

Еңiреп жылап құладым жолға‚ жалғызсырап қу басым‚

Бұлаған көзiм‚ қарс айрылып көкiрегiм‚ ақылым да аң-таң‚ бейхабар.

Ол кезде жат жұртта болатынмын. Күдер үзе көңiлiм қарайды‚ өкiне отырып аh ұрдым және сағыныш бойымды билеп‚ медет күттiм. Бiрден Құраны Мүғжизул Баян27 көмекке келдi. Мен үшiн қуатты үмiт отын лаулатқаны және көңiлiме нағыз медет нұрын құйғаны сондай‚ сол ахуалымнан жүз есе артық үмiтсiздiкке салынсам да‚ арылта алатын және қараңғылықтарды сейiлте алатын едi.

Сонымен әй‚ мен сияқты бiр аяғын жерде‚ бiр аяғын көрде сезiнген және дүниемен байланысы үзiлуге жақын қалған құрметтi қариялар мен кемпiрлер! Бұл дүниенi өте тамаша‚ аса тәртiптi бiр қаладай‚ бiр сарайдай жаратқан бiр Саниы Зүлжәлал28 сол қала мен сарайдағы ең қалаулы қонақтарымен‚ достарымен сөйлеспеуi және көрiспеуi әсте мүмкiн бе? Рас‚ бiлiп тұрып мына сарайды салған‚ өз еркiмен және қалауымен тәртiпке келтiрiп әшекейлеген‚ әлбетте‚ “жасаған бiледi” дегендей “бiлетiн сөйлеседi”. Иә‚ осы сарай мен қаланы бiзге тамаша бiр мейманхана мен сауда үйi етiп салған‚ әлбетте, бiзге деген қатынасын және бiзден қалаған нәрселерiн баяндайтын бiр дәптерi‚ кiтабы болу керек.

Мiне‚ сол қасиеттi дәптердiң ең көркемi қырық жақтан мүғжизелi29 және әр минутта тым болмағанда жүз миллион адамның тiлдерiмен оқылып нұрын шашқан‚ сондай-ақ, әрбiр әрпiнде ең аз дегенде он сауап‚ он игiлiк табылатын‚ кейде он мың‚ тiптi кейде Қадыр түнiнде бiр әрпi үшiн отыз мың игiлiгiн‚ жәннат жемiсiн‚ барзах нұрын сыйлайтын кiтап - Құраны Мүғжизул Баян27. Осындай биiк мәртебеге ие кiтапқа тең келетiн әлемде ешқандай кiтап жоқ және ешкiм көрсете алмайды. Әрине‚ қолымыздағы бұл Құран - аспан мен жердiң Халиқы Зүлжәлалының30 барлық нәрсенi қамтып‚ басқарып тұрған Рубубиетi31 тарапынан және Иләhи32 ұлылығы жағынан‚ әрi шексiз мейiрiмдiлiгi тарапынан келген сөзi мен жарлығы‚ сондай-ақ, мейiрiмiнiң қайнар көзi. Соған жабыс. Iшiнде әрбiр дертке бiр дауа‚ әрбiр қараңғылыққа бiр нұр және әрбiр үмiтсiздiктi сейiлтер бiр үмiт бар.

Ендеше осы мәңгi қазынаның кiлтi - иман, бойұсыну, әрi оны тыңдап‚ қабыл алу және оқу.

Бесiншi үмiт: Бiрде қарттығымның алғашқы кездерiнде қайырсыз дүниеден алыстау ниетiмен Ыстамбұлдағы Бұғаз жақта орналасқан Þша33 дөңiнде рухым жалғыздықты қалап тыныс алғысы келдi. Бiр күнi сол биiк төбешiкте жалпақ дүниеге‚ айналама көз салдым. Кәрiлiктiң ескертуiмен айрылысудың және қоштасудың нәтижесiнде тым аянышты‚ өте қайғылы күй кештiм. Өмiр ағашымның қырық бесiншi жылы боп табылатын қырық бесiншi бұтағындағы ең жоғарғы жерiнен сонау өмiрiмнiң төменгi сатыларына назарлап көз жүгiрттiм. Сонда төменгi жақта‚ әрбiр бұтағында жыл сайын сүйiктi достарымнан‚ қатынас жасасқандарымнан‚ таныстарымнан айрылып‚ олардың сансыз өлiктерiн көрдiм. Осы ажырап қалудан және айрылысудан пайда болған тым күйiнiштi‚ зарлы мұңға батып‚ Фузули Бағдади34 сияқты айрылып қалған достар еске түстi де‚ көкiрегiм жылап

Егiлемiн‚ көрiскенiм есiме түскен сайын‚

Еңiреймiн‚ дем жұтардай әл қалғанша солғын денемде.

деп бiр медет‚ бiр нұр‚ бiр үмiт есiгiн iздедiм. Бiрден ақыретке16 деген иман нұры көмекке келдi. Ешқашан сөнбейтiн нұр‚ ешқандай үзiлмейтiн үмiт сыйлады.

Сонымен әй‚ мендей қартайған қария бауырларым және қартаң әпке-қарындастарым! Қартайғанымызға зарланбайық, iштей өкiнбейiк... Өйткенi ақырет әлемi бар және мәңгi. Сондай-ақ‚ өйткенi ол бұл дүниеден де керемет‚ әрi бiздi жаратқан Ол - Хаким35 және Рахим36. Қайта иманмен құлшылық жасай-жасай жасымыз толып‚ қарттық өмiрдегi мiндеттен құтылудың және рақымдылық толы әлемге демалу үшiн жүрудiң белгiсi деп бiлiп‚ одан разы болуымыз керек.

Иә‚ хадисте кесiмдiлiгi айқын: адамзат баласының ең таңдаулы адамдары болған жүз жиырма төрт мың пайғамбарлар қуатты түрде және бiр ауыздан‚ түгелдей дерлiк көргендерi мен хаққаляқин37 мәртебесiне сүйене отырып‚ бiрлесе ақырет әлемiнiң бар екенiн, адамдар сол жерге шақырылатынын және бұл әлемнiң жаратушысы, кесiмдi уәдесi бойынша ақыреттi жарататынын хабарлаған. Сол сияқты олардың жеткiзген хабарларын зерттеп ашқан‚ әрi көрiп ғылмеляқин38 мәртебесiнде растаған жүз жиырма төрт миллион әулиелер39 ақыреттiң бар екенiне куә‚ әрi бұл әлемнiң Саниы Хакимiнiң40 барша есiмдерi бұ дүниедегi көрiнiстерi арқылы мәңгi әлемдi ап-айқын талап еткендiктен тағы да ақыреттiң бар екенiне айғақ. Сондай-ақ‚ жыл сайын жер бетiнде‚ көктем маусымында тiке тұрған сансыз өлген ағаштардың өлiктерiн “Кун фая кун41” әмiрiмен тiрiлтiп “бағсу бағдал мәутке42” бөлеген‚ әрi хашир мен нәширдiң43 жүз мыңдаған үлгiсi ретiнде өсiмдiк тұқымдастары мен хайуанаттар класының үш жүз мың түрiн жинап‚ қайта тiрiлтiп жаратқан әзәли44 шексiз бiр құдiрет және сансыз‚ ысырапсыз мәңгi бiр хикмет‚ сондай-ақ‚ қорекке мұқтаж бүкiл жан иелерiн асқан мейiрiммен өте керемет бiр бейнеде қамтамасыз еткен және көктем сайын аз ғана уақыт iшiнде есепсiз де шексiз көп әсемдiк пен сұлулығының алуан түрiн жайып көрсеткен мәңгi бiр мейiрбандық‚ бақи бiр қамқорлық ақыреттiң болуын талап етедi. Әрi бұл әлемнiң ең керемет жемiсi‚ әлем Жаратушысының ең сүйiктi еңбегi және әлемдегi жаратылыспен өзара қойындас жатқан адам бойындағы мәңгiлiкке деген аса құштарлығы‚ ынта-ықыласымен бақи iзгi амалдары ап-айқын ишарат пен айғақ болып‚ бұл пәни әлемнен кейiн мәңгi әлем‚ бiр ақырет мекенi‚ бiр бақыт отаны бар екенiн кесiмдi түрде дәлелдеулерi соншалық‚ дүниедей анық ақыреттiң де анық екендiгiн қабыл алуды талап етедi.(Сiлтеме)

(Сiлтеме)-Ия‚ дәлелдi бiр мәселенi айтып жеткiзудiң оңай екендiгiн және сенбей жоққа шығарудың өте қиын болатынын мына мысалдан көруге болады:

Бiреу шығып “жер бетiнде жемiстерi сүт құтысы болып табылатын өте керемет бiр ағаш бақшасы бар” десе. Басқа бiреуi “жоқ” деп айтса. Дәлелдеушi адам тек қана оның өсетiн жерiн немесе кейбiр жемiстерiн көрсетсе жетiп жатыр. Оңай ғана сөзiн дәлелдейдi.

Жоққа шығарған адам болса‚ жоқ екендiгiн дәлелдеу үшiн бүкiл жер бетiн көрiп және көрсетiп барып дауын дәлелдей алады. Сол сияқты Жәннаттан хабар бергендер оның жүз мыңдаған белгiлерiн‚ жемiстерiн‚ нышандарын көрсеткендерi былай тұрсын‚ екi шыншыл адамның соған куә болып‚ айғақтауы әбден жетерлiк болса дағы‚ оны жоқ деген адам шексiз әлемдi‚ шексiз мәңгi уақыттарды аралап‚ көрiп шығуы‚ әрi електен өткiзiп‚ тексерiп болғаннан кейiн барып сөзiн дәлелдей алады‚ жоқ екенiн көрсете алады.

Мiне әй‚ қария бауырларым! Ақыретке деген иманның қаншалықты қуатты екенiн бiлiп алыңыздар.

Рас‚ Құраны Хакимнiң бiзге берген аса маңызды бiр дәрiсi - Ақыретке16 иман. Әрi сол иман да мұншама қуатты. Әрi иманда үмiт оты мен көңiлге медеттiң күштiлiгi сондай‚ жүз мың қарттықтың мұң-зары бiр ғана адамға келетiн болса‚ сол иманнан келетiн медет оған қарсы тұра алады.

Бiз қариялар “Әлхамду лилләhи ала кәмалил иман45” деп қартайғанымызға қуануымыз керек.

Алтыншы үмiт: Бiрде қайғылы бiр тұтқындықта жүргенiмде адамдардан бойымды аулақтап‚ Барла жайлауындағы Қарағай тауының дөңiнде жалғыз қалдым. Жалғыздықта бiр нұр iздеп жүргенмiн. Бiр түнi сол үлкен дөңде өскен биiк қарағайдың үстiнде орналасқан үстi ашық шағын күркеде едiм. Қариялылық шақ үстi-үстiне жалғыздықтың үш-төрт түрiн маған ескерттi. Алтыншы хатта кең түрде баяндалғанындай: сол түнi меңiреу тыныштық орнап‚ тек ағаштардың сыбдыр қаққан және суылдаған дыбыстарынан шыққан аянышты үн‚ бiр дыбыс көңiлiмдi босатып‚ қарттығым мен жалғыздығыма ауыр тидi. Кәрiлiк маған мынаны ескерттi: мәселен‚ күндiз мына тас түнек қабiрге айналғандай және дүние қара кебiнге оранғандай сенiң өмiрiңнiң күндiзi де түнге‚ дүниенiң күндiзi де барзах23 түнiне‚ өмiрдiң жадыраған жазы да өлiмнiң қысқы түнiне айналады деп жүрегiмнiң қылын шерттi. Нәпсiм амалсыздан былай дедi:

Ия‚ мен елiмнен алыстап жалғыз қалғанымдай мына елу жылдық өмiрiмде көз жұмған сүйiктi достарымнан айрылғандықтан және олардың артынан жылап-сықтап қалғандықтан елден жырақ жалғызсырап кешкен өмiрден де бетер қайғылы‚ қасiреттi жалғыздық екен. Сондай-ақ ‚ осы түн мен таудың тым-тырыс қалпындағы қайғылы жалғыздықтан да бетер қайғылы‚ аянышты бiр жалғыздыққа жақындап келемiн‚ яғни бүкiл дүниеден бiрден айырылу уақыты таяп қалғанын қарттық шақ маған хабар беруде. Осы жалғыздық iшiндегi жалғыздықтан және қайғы үстiне қайғыдан бiр үмiт‚ бiр нұр iздедiм. Бiрден Аллаhқа деген иман көмекке келдi. Дәтiме қуат бергенi сондай‚ үстi-үстiне жалғызсырап кешкен күй мың есе артса да сол қуат жетер едi.

Сонымен әй‚ жасы келген кiсiлер мен қартаң әйелдер! Рас‚ аса қамқор бiр Жаратушымыз бар‚ әрине ‚ бiздер үшiн жалғыздық жоқ. Рас‚ Ол бар‚ бiз үшiн барлық нәрсе бар. Рас‚ Ол бар‚ әрине перiштелерi де бар. Олай болса бұл дүние қаңыраған бос емес‚ елсiз меңiреу таулар мен құла далалар Жәнабы Хақтың46 құлдарына толы. Ол үшiн және Оның нұрымен саналы құлдарынан басқа тасы да ‚ ағашы да көңiлi жақын достай көрiнедi. Мағыналы көрiнiс берiп бiзбен сөйлесе алады және көңiлдi аша алады.

Иә‚ бұл әлемдегi жаратылған заттардың санынша және алып әлем-кiтабы әрiптерiнiң санындай бар екенiне куә болған айғақтар‚ сондай-ақ, жан иелерiнiң мейiрiмдiлiгiне‚ қамқоршылығына‚ жан ашырлығына себепшi бола бiлген жиhаздарының‚ азық-түлiктерiнiң‚ ырыс-дәулетiнiң санындай мейiрiмiн көрсетушi дәлелдер‚ куәгерлер бiзге аса қамқор‚ өте жомарт‚ жан ашыр дос және аса сүйiктi болып табылатын Жаратушымыздың‚ Жасаушымыздың‚ Қорғаншымыздың ұлы есiгiн көрсетуде. Сол есiкте тез қабыл болғыш бiр шапағатшы - әлсiздiк пен дәрменсiздiк. Сондай-ақ‚ әлсiздiк пен дәрменсiздiктiң де нағыз уақыты - қарттық шақ. Осындай ұлы есiкке қабыл алынатын бiр шапағатшы қарттыққа қапалану емес‚ қайта оны жақсы көру керек.

Жетiншi үмiт: Бiрде Ескi Саидтың күлкiлерi Жаңа Саидтың көз жасына айналып‚ қартая бастаған шағымда Анкарадағы дүниешiл адамдар менi Ескi Саид деп ойлап‚ шақырған болатын. Анкараға жеттiм. Күз маусымының соңына таман Анкараның менен де бетер қартайған‚ тозып қираған‚ ескiрген қорғанының басына шықтым. Тарихи оқиғалардың тасқа айналған бейнесi ретiнде қорған көз алдыма келдi. Жылдың кәрiлiк мезгiлiмен бiрге менiң қарттығым‚ қорғанның қарттығы‚ адамзаттың қарттығы‚ атақты Османлы дәулетiнiң қарттығы‚ Халифат патшалығының опаты‚ әрi жер шарының қарттығы менi өте мұңды ащы және аянышты күйге тайдырып‚ биiк қорғанда өткен заманның ой-шұқыры мен болашақтың белестерiне қаратты және қарадым. Бiрiнен кейiн бiрi қаумалай менi қоршаған төрт-бес қарттық қараңғылының iшiнде Анкарада ең ауыр жан азабын сездiм.(Сiлтеме). Сондықтан бiр нұр‚ медет және үмiт iздедiм. Оңға‚ яғни өткен шағыма қарап жұбаныш iздедiм‚ сонда маған өткен шақ әкемнiң‚ ата-бабаларымның және адамзаттың үлкен мазары бейнесiнде көрiндi. Жұбаныш орнына үрейiмдi ұшырды.

(Сiлтеме) - Сол кезде осы ауыр халiм парсыша мiнәжат түрiнде жүрегiме келген болатын. Қағазға түсiрiлiп‚ Анкарада “Хубаб” кiтабына алынды.

Сол тарапымдағы болашаққа құтылу жолын iздеп зер салдым. Қарасам менiң және басқалардың‚ болашақ ұрпақтың үлкен‚ әрi қараңғы қабiрi бейнесiнде көзiме көрiндi. Сүйiнiш орнына күйiнiш бердi.

Оңым мен солымнан шошынып‚ бүгiнгi күнге қарадым. Бүгiнгi күн бейқам және тарихи назарыма жартылай өлiп‚ жанталасқан денемнiң өлiгiн көтерiп бара жатқан табыт бейнесiнде көрiндi. Сосын бұл жақтан да үмiтiм үзiлiп‚ басымды көтерiп‚ өмiр ағашымның ұшына көз салдым. Қарасам ағаштың бiр ғана жемiсi бар‚ ол да менiң мәйiтiм. Ағаш ұшында маған қарап тұр. Бұл жақтан да үркiп‚ басымды төменге иiп‚ өмiр ағашының астына‚ тамырына қарадым. Қарасам төмендегi топырақ - сүйектерiмнiң топырағы о баста түзiлiп‚ денем жаратылған топырақпен араласып‚ аяқ асты тапталуда екенiн көрдiм. Ол да медет емес‚ қайта дертiме дерт қосты.

Соңыра шарасыздықтан артыма қарадым. Қарасам жалған‚ пәни дүние тұрақтай алмай жоқтыққа домалап барады. Дертiме дәрi емес‚ у сепкендей болды. Бұл жақтан да қайыр көре алмағандықтан‚ алдыңғы жаққа көз тастадым. Қарасам‚ қабiр есiгi тура жолымда айқын көрiнiп‚ аузы арандай ашылып маған қарап тұр. Арғы жағында мәңгiлiкке апаратын жол мен сол жолдағылар алыстан көзге көрiнедi.

Алты жақтан бiрдей қаумалаған қорқыныштарға қарсы маған арқа сүйер‚ қарсы тұрарлық қорғаныс қаруы бола алатын болмашы аз ғана еркiмнен басқа ешнәрсе жоқ. Сансыз дұшпандар мен есепсiз зиян нәрселерге қарсы тұратын адамның бiр ғана қаруы бар: аз ғана еркi. Алайда ол кемiс‚ қысқа‚ дәрменсiз‚ әлсiз болғандықтан ниет етуден басқа ешнәрсеге мұршасы жоқ. Өткен уақытқа қол созып‚ басыма төнген қайғылардан құтқара алмайды‚ әрi болашаққа да өтiп‚ ол жақтан келген қорқыныштарды сейiлте алмайды. Еркiмнiң өткенiме, болашаққа тән армандарыма және қайғы-қасiреттерiме пайдасыз екенiн көрдiм. Осы алты жақтан анталаған қорқыныш пен үрей‚ қараңғылық пен үмiтсiздiк қойнауында мұршам құрып‚ жанталасулы кезiмде бiрден Құраны Мүғжизул Баянның аспанында жарқыраған иман нұрлары көмекке жеттi. Алты жағымды жарықтандырып‚ нұрға бөлегенi соншалық‚ әлгi қорқыныштар мен қараңғылықтар жүз есе қоюлана түссе де‚ сонда да иман нұры оларға қарсы тұрарлық және жетерлiк едi. Барлық қасiретiмдi бiр-бiрлеп қуанышқа‚ қайғыларымды бiртiндеп сүйiнiшке айналдырды. Былайша:

Иман: әлгi үрейлi өткен шақтың үлкен мазардай бейнесiн қақ айырып‚ сырлас зиялылар мәжiлiсi мен сүйiктi жандардың жиналысы екенiн айнеляқин47‚ хаққаляқин37 көрсеттi.

Әрi иман: бейқам қарағанда үлкен қабiр түрiнде көрiнген болашақты ұнамды бақыт сарайларында берiлiп жатқан Рахмани19 қонақасы‚ мәжiлiсi түрiнде ғылмеляқин38 көрсеттi.

Әрi иман: бейқам назарға бiр табыт бейнесiнде көрiнген бүгiнiмдi және сол бүгiнiмнiң табытқа ұқсас бейнесiн тас-талқан етiп‚ бүгiнгi күн ақыреттiк бiр сауда үйi және Рахманның19 салтанатты бiр қонақ үйi бейнесiнде екенiн көзiме көрсеттi.

Әрi иман: бейқам қарағанда өмiр ағашының басында мәйiт бейнесiнде көрiнген бiр ғана жемiсiн мәйiт емес‚ қайта мәңгi өмiр үшiн жаратылған және мәңгi бақытқа бөленетiн рухымның ескiрген үйiнен жұлдыздарға серуендеу үшiн шыққанын ғылмеляқин38 көрсеттi.

Әрi иман: сүйектерiм мен жаратылысымның бастамасы болып табылатын топырақ аяқ асты қалатын елеусiз‚ шiрiп кететiн сүйектер емес‚ қайта ол топырақ мейiрiмдiлiк қақпасы‚ жәннат қонақжайының бiр пердесi екенiн иманның сыры арқылы көрсеттi.

Сондай-ақ‚ иман: бейқам қарағанда артымда жоғалып‚ құрып бара жатқан дүниенiң күйiн Құран сырымен былайша көрсеттi: әлгi сырт көзге қараңғы болып көрiнген жалған дүние өз мiндетiн бiтiрген‚ мағынасын түсiндiрген‚ өз орнына нәтижелерiн қалдырып бара жатқан Сәмадани48 хаттың бiр бөлiмi‚ әрi Субхани49 нақыш өрнектiң парақтары екен. Дүниенiң шын мәнiсiн ғылмеляқин38 түрде бiлдiрдi.

Әрi иман: алдымдағы аузы ашылған қабiрдi және қабiрдiң ар жағында мәңгiлiкке тартқан жолды Құран нұрымен былайша көрсеттi: әлгi қабiр - үңгiр есiгi емес‚ қайта нұр әлемiнiң есiгi. Жол болса‚ мәңгiлiкке көз жұмуға‚ жоқшылық отанына емес‚ қайта баршылыққа‚ нұрлар отанына‚ мәңгi бақытқа апаратын жол екенiн көзiм толық жететiндей бiр сенiмде көрсеткендiктен‚ дерттерiме шара‚ әрi шипа болды.

Әрi иман: қолымдағы титiмдей амал-әрекетке мұршасы келетiн болмашы аз ғана еркiмдi алып‚ орнына сансыз дұшпандар мен қараңғылықтарға қарсы шексiз құдiретке арқа сүйеу үшiн және шексiз мейiрiмдiлiк пен байланысу үшiн әлгi аз ғана еркiмнiң қолына бiр куәлiк тапсыруда . Тiптi‚ иман әлгi аз ғана еркiмнiң қолында бiр куәлiк болуда. Сондай-ақ‚ манағы аз ғана ерiк делiнетiн адамның қаруы‚ расында қысқа‚ кемiс және әлсiз. Алайда‚ мысалыға бiр жауынгер болмашы күш-қуатын отан үшiн қолданған кезде өзiнiң күш-қуатынан мыңдаған есе артық iстер атқарады. Сол сияқты иман сырымен әлгi болмашы аз ғана ерiк Жәнабы Хақ тағала46 атына ‚ оның жолына қолданылса ‚ бес жүз жылдық кең жәннатқа да қолы жетуi мүмкiн .

Әрi иман: өткен шақ пен болашаққа ықпал ете алмаған әлгi аз ғана ерiктiң тiзгiнiн дененiң қолынан алып‚ жүрек пен рухқа тапсырады. Рух пен жүректiң тiршiлiк алаңы дененiкi сияқты бүгiнгi күнге ғана тәуелдi болмағандықтан, көптеген жылдарды өткен шақтан және көптеген жылдарды болашақтан қойнауына алып‚ кеңейедi. Сондықтан әлгi аз ғана ерiк аздықтан құтылып‚ молшылыққа кенеледi. Өткен шақтың ең терең сайларына иман қуатымен түсiп‚ қайғылардың қараңғылықтарын сейiлтетiнi сияқты‚ тағы да иман нұрымен болашақтың ең биiк шыңдарына шығып‚ қорқыныштардың тамырын шабады.

Сонымен ‚ әй‚ мен сияқты қарттықтың азабын шеккен қариялар мен қартайған әйелдер ! Құдайға шүкiр‚ расында бiз иманды жандармыз және иманда да осындай нұрлы‚ ләззатты‚ сүйiктi‚ тәттi қазыналар бар. Әрi расында қарттығымыз бiздi сол қазынаның iшiне терең бойла-тып‚ жол көрсетуде . Әлбетте иманды кәрiлiгiмiзге шағым емес‚ қайта мың-мыңдаған рахмет айтайық.

Жиырма төртінші Лема

Тәсәттүр 51 туралы

[Он бесiншi мақаланың екiншi ‚ үшiншi мәселелерi едi . Маңызды болғандықтан жиырма төртiншi лема атанды.]

соңына дейiн ..... Осы аят тәсәттүрдi әмiр етуде . Ал құлқын құмар мәдениет болса ‚ Құранның осы үкiмiне қарсы келуде. Тәсәттүрдi жаратылысқа сай көрмейдi‚ “тұтқындық” деп атайды.(*)

(*) Сотқа қарсы айтылған және соттың аузын жапқан шағым арыз жазылған қорғаушы баяндамадан бiр үзiндi:

“ Мен де әдiлет сотына айтарым: үш жүз елу мың тәфсир52 кiтаптарының растаулары мен бiр ауыздан қолдағандарына сүйенiп ‚ әрi бiр мың үш жүз елу жыл iшiнде өтiп кеткен ата-бабаларымыздың сенiмдерiне ұйып бiр мың үш жүз елу жылда және әр ғасырдағы үш жүз елу миллион адамдардың қоғамдық өмiрiнде ең қасиеттi ‚ шынайы ақиқаттық болып табылатын Иләhи32 бiр қағиданы түсiндiрiп жазған бiр адам әдiлетсiз сотталды. Әлбетте‚ жер бетiнде әдiлеттiк бар болса ‚ мұндай әдiлсiз шешiмдi қабыл етпейдi және бұл үкiмдi жоққа шығарады.

Жауабы: Құраны Хакимнiң бұл үкiмi жаратылысқа өте сай екендiгiн және оған қарсы шыққан жаратылысқа қайшы келетiнiн дәлелдеп берген көптеген сырларының тек төртеуiн баяндаймыз.

Бiрiншi сыр: Тәсәттүр - әйелдердiң табиғатына сай және жаратылыстарының талабы. Себебi: әйелдер жаратылысынан әлсiз және нәзiк болғандықтан‚ өздерiн‚ әрi өмiрiнен артық жақсы көретiн балаларын қорғайтын бiр еркектiң қорғауы мен көмегiне мұқтаж. Сондықтан өзiн сүйдiру үшiн‚ жеккөрiнiштi және салқын қабаққа ұшырап қалмас үшiн табиғатынан тәсәттүрдi қалайды. Сондай-ақ‚ он әйелдiң алтау-жетеуi я қартайған‚ я көрiксiз болғандықтан қартайғанын және көрiксiздiгiн кiм көрiнгенге көрсеткiлерi келмейдi. Яки қызғаншақ келедi‚ өзiнен артық сұлулардың алдында көрiксiз боп қалудан немесе бiреудiң тиiскенiнен және айыпталудан қорқады. Бiреудiң тиiскенiне ұшырап қалмас үшiн және күйеуiнiң алдында қиянатшыл атанып айыпталмас үшiн табиғатынан тәсәттүрдi қалайды.

Тiптi назар аударып қарасақ ‚ өзiн ең қатты сақтайтын - қариялар. Сондай-ақ‚ он әйелдiң iшiнен тек уылжыған жас‚ әрi сұлу‚ әрi ұялмай өзiн көрсетуден қысылмайтын небәрi екi-үшеуi ғана шығуы мүмкiн. Ия‚ адам өзiн ұнатпайтын және жақтырмайтын адамдарының назарынан қысылатыны‚ ренжитiнi жұртқа аян. Әлбетте‚ жартылай ашылып-шашылып киiнген сұлу бiр әйел өзiне қараған бөтен он еркектiң екi-үшеуiн ұнатса да‚ қалған жетi-сегiзiн жақтырмай олардан жеркенедi. Әрi жеңiл жүрiске салынбаған және бұзылмаған сұлу бiр әйел нәзiк жанды‚ тез ренжiгiш болғандықтан материалдық жаман әсерi байқалған‚ тiптi де улайтын арам ойлы көздерден әрине‚ қысылады. Тiптi естiп жатырмыз: жартылай ашылып-шашылып киiнетiн Еуропадағы көптеген әйелдер мұндай iшiп-жеп қараған көздерден қысылып‚ “осы жексұрындар бiзге сұқтана қадалып‚ қинап жiбередi” деп полицейлерге шағым айтады екен.

Демек мәдениеттiң тәсәттүрге қарсы шығуы - жаратылысқа қайшы. Құранның тәсәттүрдi әмiр етуi- жаратылысқа сай‚ әрi мейiрiмнiң қайнар көзi және әрбiрi мәңгi өмiрлiк жар бола алатын қымбатты әйелдердi тәсәттүр арқылы құлдыраудан‚ тiрi масқара болудан‚ көз тұтқыны және қайыршылықтан құтқарады.

Сонымен қатар әйел атаулының жаратылысы бөгде еркектерден қорқады‚ қауiптенедi. Қорқақтық болса‚ табиғатынан тәсәттүрдiң болуын қажет етедi. Себебi: сегiз-тоғыз минуттық бiр рақатты тым ащылатып‚ зар қақсататын қасiретi мен сегiз-тоғыз ай бойы аяғы ауырлап азабын шегумен бiрге‚ қорғаушысыз бiр баланың тәрбиесiмен сегiз-тоғыз жыл бойы әлгi сегiз-тоғыз минуттық харам ләззаттың азабын тартуы ықтимал. Әрi мұндай жәйттер көптеп кездесетiндiктен‚ шынында бөтендерден табиғаты қатты қорқады және жаратылысы сақтанғысы келедi. Әрi тәсәттүр арқылы бөтен еркектiң аранын ашып алмауды‚ тиiсуiне жол бермеудi әлсiз жаратылысы әмiр етедi және қатты ескертедi. Және басты панасы мен қорғаны - ұзын жамылғышы екендiгiн көрсетедi .

Естуiм бойынша: мемлекеттiң орталығы болған аста-нада, күндiз базар iшiнде‚ жұрттың көз алдында‚ өте жұпыны бiр етiкшi ұстамсыздыққа берiлiп‚ атағы дүниеге танымал‚ үлкен дөкейдiң жартылай жалаң аяқты әйелiне тиiскен. Бұл болса‚ тәсәттүрге қарсы болғандардың ұятсыз беттерiне тиген түкiрiк қой.

Екiншi сыр: Ерлi-зайыптылар арасындағы аса маңызды және мықты байланыс пен шынайы сүйiспеншiлiк‚ қарым-қатынас - тек дүние тiршiлiгiнiң қажеттiлiгiнен туындамайды. Ия‚ бiр әйел өз күйеуiне тек дүние тiршiлiгiне ғана арналған өмiрлiк жар емес. Кесiп айтқанда‚ мәңгi өмiрде де өмiрлiк жар болады. Егерде мәңгi өмiрде де күйеуiне өмiрлiк жар болса, әлбетте, мәңгi сүйiктiсi мен досы болып табылатын күйеуiнiң назарынан өзге‚ басқа бiреудiң назарын өзiнiң сұлулығына шақырмауы‚ әрi оны ренжiтпеуi және қызғандырмауы керек. Иә‚ иманды күйеуi иман сырына байланысты онымен қарым-қатынасы дүние тiршiлiгiмен шектелiп қалмай‚ тек ақылсыз жануарша және сұлулық кезiне ғана қатысты уақытша сүйiспеншiлiкпен емес‚ қайта мәңгi өмiрде де өмiрлiк жарым деп негiзгi және шынайы түрде оны сүйiп‚ құрмет тұтып қарым-қатынасады. Әрi тек уылжыған жас кезiнде және сұлулығында ғана емес‚ кесiмдi түрде кәрiлiгiнде және ажары қашып көрiксiзденген шағында да оған қас құрмет жасап‚ шынайы сүйедi. Әлбетте‚ оның өтеуiне бұл да өзiнiң сұлулығын тек оның назарына меншiктеп‚ махаббатын оған арнау - адамшылық талабы. Өйтпейiнше табатыны өте аз‚ бiрақ жоғалтатыны өте көп.

Шариғат бойынша күйеуi әйелiне тең болуы‚ яғни бiр-бiрiне лайық болуы керек. Осы теңдiк пен лайықтылық-тың аса маңыздысы‚ дiни тұрғыда. Неткен бақытты сондай күйеу: әйелiнiң дiндарлығына мән берiп елiктейдi‚сөйтiп мәңгi өмiрде жұбайынан айрылып қалмау үшiн дiндар болады.

Бақытты әйел - сол әйел: күйеуiнiң дiндарлығына қарап “мәңгi жолдасымнан айрылып қалмайын” деп күнәлардан аулақ жүредi.

Қарасы өшсiн сол күйеудiң‚ ол: дiндар әйелiнен мәңгi айырушы азғындыққа салынады. Бақытсыз әйел - сол әйел‚ ол: күнәдан аулақ дiндар күйеуiне елiктемейдi‚ сөйтiп мәңгi сыйлы жолдасынан айрылады.

Мың да бiр нағылет жаусын сондай сорлы күйеу мен әйелге‚ олар: бiр-бiрiнiң опасыздығы мен бұзылғанына елтидi. Бiр-бiрiн отқа лақтырғанда көмектеседi...

Үшiншi сыр: Жан ұя өмiрiндегi бақыт - ерлi-зайыптылар-дың арасындағы бiр-бiрiне деген сенiмдiлiгiмен‚ ағынан жарылып сый-құрмет көрсетумен‚ шын сүюмен жалға-сады. Тәсәттүрсiздiк пен жартылай жалаңаштылық‚ бұл сенiмдiлiктi жояды. Әрi бiр-бiрiне арнаған сый-құрметiн ‚ махаббат отын сөндiредi. Өйткенi жартылай ашылып киiнуге әдеттенген он әйелдiң iшiнен тек бiреуi ғана күйеуiнен артық сымбаттысын таба алмағандықтан‚ өзiн бөтен адамға көрсете ұнағысы келмейдi. Тоғызы басқаларды күйеуiнен артық сымбатты деп бiледi.

Сондай-ақ‚ жиырма адамның iшiнен тек бiреуi ғана басқаларды өз әйелiнен артық сұлу деп бiлмейдi. Сайып келгенде‚ әлгi шынайы махаббат пен бiр-бiрiне сый-құрмет су сепкендей басылады‚ әрi тым жеркенiштi‚ арам пиғылды сезiмдi оятуға себепшi болуы мүмкiн. Былайша:

Адам табиғатында ет бауыр әпке-қарындастарындай жақындарына деген құмарлық сезiмi жоқ. Өйткенi: жақындарының бет-әлпетi бiр кiндiктен болып‚ бауыр басып қалғандығы‚ оған жан ашырлықты және ақ жүрекпен адал сүюдi көлденең тартады. Сондықтан нәпсiге тән құмарлық пен ынта-назарын жояды. Бiрақ шариғат бойынша жақындарына да көрсетуге тиым салынған аяқ сияқты басқа жерлерi жартылай ашылып жүрсе‚ нәпсiнiң құлы болған адамдарға тән тым жеркенiштi бiр сезiмнiң оянуына себепшi болуы мүмкiн.

Себебi жақын бауырының бет-пiшiнi ет жақыны екенiн бiлдiредi және бейтанысқа ұқсамайды. Дегенмен‚ жартылай ашық жүрген аяғы бейтаныс әйелдiкiмен бiрдей. Ет бауыр екендiгiн бiлдiретiн таңбасы жоқ. Сондықтан нәпсiнiң құлы болған бiрқатар адамдардың ақылсыз жануарша ынта-назарын аудыруы мүмкiн. Бұл болса‚ төбе шашты тiк тұрғызар тiрi масқаралық қой.

Төртiншi сыр: Ұрпақ көбейту әркiмнiң-ақ талабы екенi мәлiм ғой. Әрi ұрпақ көбейтудi қолдамайтын ешбiр ұлт және ешқандай мемлекет жоқ. Тiптi Рәсулi Әкрам53 Ғалейhиссалату уәссәлам былай бұйырған:

немесе осы сияқты, яғни “үйленiңдер‚ көбейiңдер‚ қиямет күнi сiздердiң көптiктерiңiз - менiң мақтаным”. Алайда тәсәттүр жойылса‚ үйленудi көбейтпейдi, тым азайтып жiбередi. Себебi: ең қаңғалақ‚ сән қуушы әсемпаз жiгiт те өмiрлiк жұбайының ар-ұятты болуын қалайды. Өзi сияқты сәнқой‚ яғни ашылып - көрiнiп жүруiн қаламағандықтан үйленбей бойдақ қалады. Тiптi де зинақорлыққа салынады. Әйел болса ондай емес‚ күйеуiн өзiне ғана соншалықты меншiктей алмайды. Өйткенi әйел жан ұя өмiрiнде - iшкi iстерде басшылық дәрежесiмен ерiнiң бүкiл дүние-мүлкiне‚ бала-шағасына және барлық нәрсесiне қарайтын сақтаушы қызметкер болғандықтан ең басты табиғи құлқы - шын берiлгендiк, сенiмдiлiк. Ашылып-көрiнiп жүру болса‚ әрине шын берiлгендiгiн жояды‚ күйеуiнiң алдында сенiмдiлiгiнен айрылып қалады‚ оған жан азабын тартқызады. Тiптi еркектердiң табиғатында болатын ерекше жақсы екi мiнез - батырлық пен жомарттық әйелдерде болса‚ онда әлгi берiлгендiгi мен сенiмдiлiгiне залал келтiргендiктен‚ нашар мiнез және жаман қасиет болып саналады. Бiрақ күйеуiнiң мiндетi - оның сақтаушы қызметкерi‚ шын берiлген сенiмдiсi болу емес‚ қайта - қорғаншы‚ жан ашыр қамқоршы және қастерлеушi болу. Сондықтан ер адам меншiктелiп қалмайды‚ басқа әйелдердi де некелей алады.

Отанымызды Еуропамен салыстыруға болмайды. Өйткенi ол жақта дуýль сияқты көптеген өте қатаң дәстүрлер арқылы жартылай жалаңаштылық iшiнде ар-ұят бiршама сақталады. Өз қадiрiн сезiнген намыс иесi бiреудiң әйелiне арам пиғылмен қарайтын болса‚ ақ кебiнге оранады да сосын қарайды. Сондай-ақ‚ суық мемлекет болып табылатын Еуропадағы табиғи мiнездер сол мемлекет сияқты суық және қатал. Бұл Азия‚ яғни Ислам әлемiнiң құрлығы оған қарағанда ыстық климатты мемлекеттер. Иә‚ құрлықтың адам мiнез-құлқына әсер ететiнi баршаға мәлiм. Ол суық мемлекеттегi суық қабақты адамдар iшiнде жануарға тән құмарлықты ояту үшiн және ынтасын аудыру үшiн жартылай ашылып киiнгендiк қыруар жамандыққа‚ бұзықтыққа‚ ысырапшылдыққа кесiмдi түрде алып бармайды. Бiрақ тез әсерленгiш және сезгiш болып табылатын ыстық климатты елдердегi адамдардың нәпсiқұмарлығын үнемi жалындататын жартылай жалаңаштылық‚ әлбетте‚ қыруар жамандыққа‚ ысырапшылдыққа‚ нәсiлдiң азаюына және күш-қуаттың төмендеуiне себеп. Бiр айда яки жиырма күнде табиғи қажеттiлiктiң орнына бiрнеше күн iшiнде ысырап жасауға өзiн мәжбүр деп ойлайды. Сонда әр айда он бес күндей хайыз54 сияқты кедергiлердiң салдарынан әйелден аулақ жүруге мәжбүр болғандықтан‚ нәпсiнен жеңiлiп қалса‚ зинақорлыққа да әуестенедi.

Қаладағылар ауылдағыларға‚ шөлдi даланың халқына ұқсап тәсәттүрге тиым сала алмайды. Себебi: ауылдар мен шөлдi иен далаларда күн көру әлегiнiң‚ қол еңбегi мен шаршап-шалдығудың салдарынан сондай-ақ‚ қаладағылар-ға қарағанда ынта-ықыласты онша аудыра бермейтiн жазығы жоқ жұмысшы, әрi тұрпайылау қатын-қалаштың бiраз ашылып жүрулерi нәпсiқұмарлықты жалындатуға себеп бола алмайды. Сонымен бiрге ол жақта қаңғалақ‚ бос жүрген жұмыссыз адамдар аз болғандықтан қаладағы арам қылықтардың оннан бiрi де жоқ. Олай болса‚ олармен салыстыруға болмайды.

(Мектубаттан алынды)

Қадiрлi бауырларым!

Маған айту үшiн Шамдық Хафызға екi нәрсенi айтқан екенсiздер.

Бiрiнiшiсi: “Хазретi Пайғамбар Ғалейhиссалату уәссәламның Зейнептi әйелдiкке алуын баяғы заман мұнафықтары сияқты бұл заманның адасушылары да өзара сынға алып‚ нәпсiнiң әуестiгi мен құмарлығы деп өздерiнше ойлайды‚”-дейсiз.

Жауабы: Миллион мәрте олай емес және ешқашан! Ондай зор ар-ұятты кiсiге мұндай сасық күмәндар жолай алмайды. Ия‚ он бес жасынан қырық жасына дейiн от сезiмнiң қайнаған кезi мен көрсе қызар нәпсiнiң лапылдаған шағында достары мен дұшпандары бiр кiсiдей оның түгелдей күнәдан пәк және зор ар-ұят сақтап‚ Қадиша (Р.А.) сияқты қартайған бiр ғана әйелмен қанағат етiп‚ мiсе тұтқанына куә. Әрi қырықтан кейiн‚ яғни от сезiмнiң салқындаған кезi мен көрсе қызар нәпсiнiң тоқтаған шағында көптеп әйел алуы және үйленуi - сөзсiз және ап-айқын құмарлықтан болмағаны‚ басқа маңызды хикметтерге байланысты екенi бетiнде титтей ұяты бар адамға дәлелдi айғақ емес пе.

Сол хикметтердiң бiреуiн атап өтейiк:

Ардақты пайғамбарымыздың сөздерi сияқты iс-әрекетi де‚ ахуалы да ‚ мiнез-құлқы да‚ жүрiс-тұрысы да - дiн мен шариғаттың қайнар көзi және үкiмдердiң бұлағы. Сыртқы буынын сахабалар арқаланғаны сияқты жеке меншiк алаңындағы жасырын iс-қимылдарынан туындаған дiни сырларды, шариғат үкiмдерiн мойнына жүктенушi және жеткiзушi - ары таза‚ ақ жүрек әйелдерi. Әрi сөзсiз ол қызметтi солар атқарған. Дiни үкiмдер мен сырлардың жартысы дерлiк анық солардан келген. Демек бұл iрi мiндетке бiрталай және табиғаты алуан қилы ары таза‚ ақ жүрек әйелдер керек.

Ендi Ардақты Зейнептi әйелдiкке алу мәселесiне келейiк:

Жиырма бесiншi сөздiң бiрiншi бөлiмiндегi үшiншi тармағының мысалдарынан:

аятына байланысты былай делiнген: адамдардың қоғамдық тобына қарай‚ бiр ғана аят сан түрлi жақтармен әрқайсының түсiну жөнiне арнаулы бiр мағынаны бiлдiредi.

Бiр тобына сол аяттан тиесiлi мағына мынадай:

Рәсулi Әкрам Ғалейhиссалату уәссәламның қызметкерi немесе “Балам!” деген сөзiне лайық болған Зайд (Р.А.)‚ дәйектi мәлiметтерге қарағанда‚ өзiнiң мойындауы бойынша намысшыл әйелiн өзiне рухани жағынан тең көрмегендiктен талақ қылған. Яғни Ардақты Зейнеп жоғары қасиеттi‚ мiнезге бай және Пайғамбарға әйел бола алатындай табиғатта жаратылғанын Зайд (Р.А.) көрегендiгiмен байқаған. Әрi өзi оған күйеу бола алмайтынын бiлген. Өз табиғатына сай еместiгiн көрiп, рухани лайықсыздыққа себеп болғандықтан некесiн бұзған. Сосын Аллаhтың әмiрiмен Рәсулi Әкрам Ғалейhиссәлату уәссәлам алған‚ яғни

бойынша‚ ол неке - уәхимен55 келген келiсiм арқылы болғанына дәлел болумен қатар‚ әдеттегiден ерекше‚ әдет-ғұрып пен сырттай қарым-қатынастан үстем түрде‚ тек тағдырдың әмiрiмен қиылған неке едi. Рәсулi Әкрам Ғалейhиссәлату уәссәлам да тағдырдың осы әмiрiне бой ұсынған және мәжбүр болған‚ өз қалауымен алмаған.

Осы тағдырдың әмiрiнiң де шариғаттың маңызды бiр үкiмiн‚ жаппай маңызды бiр хикмет пен жалпыламалы бiр мәселесiн қамтыған мына қасиеттi аят

көрсетуi бойынша‚ үлкендердiң кiшiлерге “балам” деп айтқандары зиhар мәселесi сияқты емес, яғни әйелiне “анам сияқтысың” деп айтса‚ харам болғанындай емес. Мұнымен үкiм өзгермейдi. Сондай-ақ‚ ұлықтардың өз жұртына‚ пайғамбарлардың өз үмметтерiне әкедей қарауы және сөз айтуы‚ пайғамбарлық мiндетi тұрғысынан. Әйтпесе олардан әйел алуға болмайтындай адамшылық тұрғыдан емес.

Екiншi бiр топқа тиесiлi мағынасы мынадай:

лкен бiр әмiршi өз қарамағындағы халқына әкеше қамқорлық жасайды. Егерде сол әмiршi сырттай және iштей жағынан рухани ұлық патша болса‚ оның қамқорлығы әкенiң мейiрiмiнен жүз есе асып түседi. Сондықтан қарамағындағы халқының әрқайсысы шын мәнiнде оның баласы сияқты “әкемiз” деп қарайды. Көпшiлiк пiкiрiнде халық iшiндегi қыздың патшаға деген көзқарасы күйеуiне болмайды және патшаның қызға деген көзқарасы әйелiне деген көзқарасқа оңайлықпен айналмайды. Сондықтан пайғамбар мұсылмандардың қыздарын әйелдiкке алуы бұл сырға үйлеспегендiктен‚ Құран сол дүдәмал ойдан қайтару үшiн былай дейдi:

“Пайғамбар Аллаhтың мейiрiмдiлiгiнен сiздерге қамқорлық жасайды‚ әкеге ұқсап жылы мейiрiммен қарайды. Сондай-ақ‚ пайғамбарлық атынан сiздер Оның ұлдары сияқтысыздар. Бiрақ сiздерден әйел алуына болмайтындай адамшылық тұрғыдан Ол сiздердiң әкелерiң емес. Әрi сiздерге “балам” деп айтса‚ шариғат үкiмдерi бойынша сiздер Оның баласы бола алмайсыздар.”

Саид Нұрси

[Мүназарат атты кiтаптан үзiндi]

Сұрақ: Бiрнеше әйел алу сияқты кейбiр мәселелердi бiрлi жарым шетелдiктер сылтау етiп‚ қоғамдық мәдени даму тұрғысынан шариғатқа үрке қарап‚ кейбiр күмәндi ойлар мен шүбәлi пiкiрлер айтуда.

Жауап: Қазiрге қысқаша бiр қағида айтамын. Кең көлемдегi түсiнiктемесiн өз алдына бiр кiтап арқылы баяндамақ ойым бар.

Ендеше Ислам дiнiнiң үкiмдерi екiге бөлiнедi:

Бiрiншiсi: Шариғат оның негiзiн салушысы. Бұл болса‚ шынайы рақымдылық пен нағыз боямасыз жақсылық.

Екiншiсi: Шариғат оны өзгертiп түзетедi. Яғни тым жабайы және залым, өрескел кейпiн өзгертiп‚ залалын азайту үшiн‚ орташа халге келтiрiп түзету үшiн, адамзат табиғатына сай етiп‚ нағыз жақсылыққа түгелдей айналдыру үшiн жарасымды кейiпке келтiрген. Өйткенi адамзат табиғатында жалпылама дағдыланып келген бiр құбылысты бiрден жойып жiберу, бiр адамның табиғаты мен мiнез-құлқын бiрден өзгертудi талап етедi.

Сондықтан шариғат тұтқындыққа алушы емес. Қайта тым жабайы‚ анайы кейiптен мынадай толық бостандыққа жол ашып беретiн және өткiзетiн кейiпке айналдырған‚ әрi түзеткен. Сондай-ақ‚ төртке дейiн әйел алу - адам табиғатына‚ ақылға‚ хикметке жарасымды болумен қатар‚ шариғат бiрден төртке шығармаған. Қайта сегiз-тоғыздан төртке түсiрген. Әсiресе бiрнеше әйел алу үшiн қойған шарттары сондай‚ оны орындаса ешбiр залалы тимейдi. Бiрлi-жарым залалы болса да‚ ол - залалдың ең азы. Бұл болса‚ изафи56 әдiлеттiлiк...

[Отыз екiншi сөздiң үшiншi тарауынан]

Екiншi нүктенiң екiншi бөлiмi

Дiннен безген адасушы топтың өкiлi iлiп алар еш нәрсе таба алмай және азғындығын неге тiрерiн бiлмей абдырап‚ үндемей тұрды да былай дедi:

“Менiң ойымша‚ дүниедегi бақытқа‚ өмiрдiң рақаты мен мәдени өркениетке‚ өнер мен ғылым жетiстiктерiне жетудiң жолы - ақыреттi ойламай‚ Аллаhты танымай‚ дүниеге құмар болып‚ еркiн‚ әрi өзiңе сенiмдi болуда деп ойлаймын. Сондықтан адамдардың көбiсiн осы жолға шайтанның ықпалымен түсiрдiм және түсiрудемiн.”

Жауабына бiзде Құран атынан былай деймiз:

“Әй‚ шарасыз адам! Ақылыңды жи. Дiннен безгендердiң өкiлiн тыңдама. Егер оны тыңдасаң залал шегетiнiң сондай‚ ойлаудың өзi ақыл мен жүрегiңдi, жаныңды түршiктiредi. Сенiң алдыңда екi жол бар:

Бiрi - дiннен шыққандардың өкiлi көрсеткен қауiптi жол.

Екiншiсi - Құраны Хаким сiлтеген бақытты жол.

Ендеше осы жолдың қыруар теңеулерiн көптеген сөздерде‚ әсiресе‚ “Кiшi сөздерде” көрдiң және түсiндiң. Қазiр орайы келген соң мыңдаған теңеулерден бiреуiн тағы да тыңдап көр және түсiн:

Ширк57 пен дiннен безушiлiк‚ пасықтық пен азғындық жолы адам баласын әбден құлдыратып жiбередi. Шексiз қайғыға салып‚ өте ауыр жүктi дәрменсiз де әлсiз мойынға жүктейдi. Өйткенi адам Жәнабы Хақ тағаланы танымаса және Оған тәуекел етпесе‚ онда өте әлсiз‚ тым дәрменсiз‚ есепсiз қажеттiлiктерге мұқтаж‚ пақыр‚ сансыз қасiреттерге душар‚ сорлы, байғұс бiр пәни айуан тәрiздес барша сүйген және қатынаста болған қоршаған ортадан толассыз айрылып отырады да‚ азапқа күйiне-күйiне‚ ақырында өзiнен кейiн қалған бүкiл сүйiктiлерiн аянышты халде тастап қабiр түнегiне жалғыз өзi кiредi. Әрi өмiр бойы болмашы аз ғана еркiмен‚ азғана қуатымен‚ қысқа ғана өмiрiмен‚ шамалы ғана тiршiлiгiмен‚ шектеулi шағын пiкiрiмен қыруар қайғы-қасiреттерге қарсы және сансыз армандарына жету үшiн босқа қақтығып-соқтығып жүредi. Сондай-ақ‚ сансыз армандары мен мақсаттарына жету үшiн нәтижесiз босқа жанталасады. Әрi өз басын алып жүре алмағанымен тұрмай‚ алып дүниенiң жүгiн әлсiз мойны мен сорлы басына жүктейдi. Тозаққа бармай тұрып тозақтың азабын дүниеде шегедi.

Рас‚ осы ауыр қайғы мен рухани үрейлi азапты сезбеу үшiн дiннен безгендер ауырған жердi жансыздандыру тәрiздес‚ ғафлет26 мастығымен уақытша ғана сезбейдi. Бiрақ уақыты келгенде‚ яғни қабiрге жақын қалғанда бiрден сезедi. Себебi: Жәнабы Хаққа шын мәнiнде құл болмаса‚ өзi-өзiне қожайынмын деп ойлайды. Алайда азғана еркiмен‚ болмашы ғана қуатымен мына алай-бұлай дүниеде өзiн сақтап жүре алмайды. Өмiрiне зиянды микробтан бастап‚ сонау зiлзалаға дейiн мыңдаған тобыр дұшпандары оның өмiрiне қауiп-қатер төндiруде деп бiледi. Аянышты қасiрет iшiнде мұңайып‚ әрдайым өзiне суық көрiнген қабiр есiгiне қарайды.

Мұның үстiне адам болған соң адамзатпен және дүниемен қатынасы болса да‚ дүние мен адамды бiр Хаким35‚ Алим58‚ Қадир59‚ Рахим36‚ Кәрим60 бiр Жаратушының қол астында деп ойламай‚ оларды кездейсоқтық пен табиғаттың құбылысы деп бiледi. Сондықтан дүниенiң қорлықтары мен адамның ахуалы оны әрдайым мазалайды. Қара басының қайғысы-

мен бiрге адамдардың қайғысын да жұтады. Дүниенiң

зiлзаласы мен обасы‚ топаны мен аштығы‚ айрылысуы‚

жоқшылығы мен жамандығы жанын жегiдей жейтiн‚ әрi қараңғы қайғы-зар түрiнде көрiнiп оның жанын азаптайды.

Сондай-ақ‚ мұндай күйдегi адам жан ашып‚ мейiрiмдiлiк етуге лайық емес. Өйткенi ол мұндай ауыр

күйдi өзi тiлеп алды. Сегiзiншi сөзде құдыққа түскен екi ағайындының жағдайын теңеуде былай делiнген:

Мәселен‚ бiр адам мәуелi әсем бақша-бауда‚ керемет

жайылған дастархан басында‚ сүйiктi қимас достарының арасында орынды да тәттi‚ әсем‚ ұнамды‚ адал ләззат пен көңiл көтерудi мiсе тұтпай‚ заңсыз және жағымсыз ләззат үшiн былғаныш‚ ащы iшiмдiк iшiп мас болса‚ сөйтiп өзiн суық қыс ортасында‚ ластанған жерде‚ тiптi айуандармен бiргемiн деп қызыл өңеш болып‚ айқайлап шуласа‚ әрине‚ жанашырлыққа лайық емес. Өйткенi абыройлы‚ қадiрлi достарын айуанға санап‚ оларды сайқымазаққа салады.

Әрi дастархандағы тәттi тағамдарды‚ таза ыдыстарды былғаныш‚ лас тастарға теңеп‚ сындыра бастайды. Отырыстағы қымбатты кiтаптар мен мағыналы хаттарды жөн-жосықсыз‚ мағынасыз ою-өрнектер деп долбарлап‚ жыртып-жыртып аяқ асты етедi‚ тағысын тағы... Мұндай адам мейiрiмге лайық емес‚ қайта жұдырық жеуге лайық.

Сол сияқты: жөн-жосықсыз әрекетiнен туындайтын күпiрлiк мастығымен және адасушылықтың бассыздығымен Саниы Хакимнiң 40 мына “дүние” атты қонақ үйiн кездейсоқтық пен табиғаттың ойыншығы деп ойлап‚ Аллаhтың әсем есiмдерiнiң көрiнiстерiн жаңартып отырған жаратынды туындыларын заман ағымымен мiндетiн аяқтап‚ ғайып әлемiне өтулерiн жойылды‚ құрдымға кеттi деп долбарсиды‚ әрi тәсбих61 еткен дауыстарын қоштасу мен мәңгiге айрылысудың жоқтауы деп ойлағандықтан сондай-ақ‚ Сәмадани48 хаттар болып табылатын мына болмыс атаулыны мәнсiз‚ астаң-кестеңi шыққан деп долбарлап‚ мейiрiмдiлiк әлемiне жол ашатын қабiр есiгiн жойылу түнегiнiң есiгi деп‚ ал ажалды шынайы достарға қауышу үшiн шақырылу деп ойламай‚ барша достардан айырылу кезегi деп болжалдап ойлағандықтан ең әуелi өзiн жан шошырлық ауыр азапқа салады. Сосын бүкiл жаратындыларды‚ әрi Жәнабы Хақтың есiмдерiн‚ хаттарын жоққа шығарып‚ қадiрiн кетiрiп‚ қорлағандықтан мейiрiмдiлiк пен жанашырлықтан тысқары қалып қана қоймай‚ төзгiсiз азап шегуге лайықты болады. Ондай адамға ешқандай қайырымдылық жасауға болмайды.

Мiне‚ әй‚ дiннен безген сорлылар мен нәпсiқұмар байғұстар! Мына аталған қорқынышты құлдырау мен жанды инайтын үмiтсiздiкке қайсы өркениеттерiң‚ қайсы ғылымдарың‚ қайсы жетiстiктерiң‚ қайсы мәдениеттерiң‚ қайсы табыстарың қарсы тұра алады? Адам жанының қатты қалап‚ мұқтаж болған нағыз медеттi қайдан таба аласыңдар?

Әрi өздерiңше сенiм артып‚ арқа сүйеп жүрген және Иләhи жаратындылар мен Раббани62 сыйлықтарды еншiлеп берген қайсы табиғаттарың‚ қайсы себептерiң‚ қайсы серiктерiң‚ қайсы жаңалықтарың‚ қайсы ұлттарың‚ қайсы жалған құдайларың сендердi мәңгi жоқтық деп өздерiңше ойлаған өлiмнiң қорқынышынан құтқарып қабiрдiң шегiнен‚ барзахтың шегiнен‚ махшардың шегiнен‚ сырат көпiрiнен емiн-еркiн өткiзе алады және мәңгi бақытқа жеткiзе алады? Алайда қабiр есiгiн жаба алмаған-дықтарыңнан сендер сөз жоқ бұл жолда жолаушысыңдар. Мұндай күйдегi жолаушы‚ әрине‚ барлық ұщы- қиырсыз алаңдар мен кең-байтақ шекараларды қол астында ұстап‚ басқарып тұрған бiреуге арқа сүйеуi керек.

Тағы да әй‚ дiннен шыққан және бейқам жүрген бей-шаралар! “Орынсыз қолданған махаббаттың ақыры аяусыз азап шегу“ деген қағиданың сыры бойынша‚ сендер бойларыңдағы Жәнабы Хақтың өзiне‚ сипатына‚ есiмдерiне арналған махаббат пен сауаттылық қабiлетiн‚ шүкiр ететiн‚ құлшылық ететiн мүшелердi нәпсiлерiңе және дүниеге заңсыз түрде жұмсағандықтарыңнан өте орынды түрде жазасын тартудасыңдар. Өйткенi Жәнабы Хаққа тиесiлi махаббатты нәпсiлерiңе арнадыңдар. Сөйтiп жақсы көрген нәпсiлерiңнiң сансыз қайғысын шегудесiңдер. Себебi ынтық болған сол нәпсiлерiңдi нағыз рақатына бөлемедiңдер. Әрi оны шын сүюге лайық Қадиры Мұтлаққа63 тәуекел деп тәсiлiм етпейсiңдер. Осылайша үнемi қасiретiн шегудесiңдер.

Сондай-ақ‚ Жәнабы Хақтың есiмдерi мен сипаттарына тиесiлi махаббатты дүниеге арнадыңдар‚ жаратылған туындыларын әлемнiң себептерiне бөлiп бердiңдер‚ сөйтiп бастарыңа бәле тауып алдыңдар. Өйткенi ондай сансыз сүйiктiлерiңнiң бiрсыпырасы сендерге “Құдайға аманат‚” демей сырт айналып‚ тастап кете бередi. Кейбiрi сендердi мүлдем танымайды. Таныса да сендердi жақсы көрмейдi. Жақсы көрсе де‚ олардың сендерге пайдасы жоқ. Үнемi осындай есепсiз қоштасулардан‚ үмiтсiздене келмеске кететiндей айрылулардан азап-қорлық көрудесiңдер.

Мiне‚ дiннен шығып адасқандардың “өмiрдiң бақыты‚ адамның өркендеуi‚ мәдениеттiң жетiстiктерi, еркiндiктiң рақаты” деп жүрген нәрселерiнiң шын мәнiсi мен iшкi сыры - осы. Азғындық пен мастық бiр перде‚ ол уақытша сездiрмейдi.“Олардың ақылына тфуу!” де.

Алайда Құранның нұрлы жолына келетiн болсақ‚ дiннен шыққан байғұстардың бүкiл жараларын иман ақиқаттарымен емдеп жазады. Бастапқы жолдағы барша қараңғылықты сейiлтедi. Адасушылық пен құрдымның барлық есiктерiн жабады. Былайша:

Адамның әлсiздiк пен дәрменсiздiгiн‚ пақырлық пен мұқтаждығын Қадиры Рахимге64 тәуекел еткiзiп‚ емдеп бередi. Өмiр мен тұрмыс тауқыметiн Оның құдiретiне‚ мейiрiмiне тапсырып‚ ол ауыр жүктi мойнына емес‚ қайта өзi сол өмiр мен нәпсiне мiнгендей бiр жылы орын табады. Өзiнiң “сөйлейтiн бiр айуан” емес‚ керiсiнше нағыз адам және Рахманның қадiрлi қонағы екенiн бiлдiредi.

Дүниенi Рахманның19 бiр қонақ үйi екенiн көрсете отырып‚ дүниедегi жаратылыс атаулыны Иләhи есiмдердiң айналары екендiгiн‚ ал жаратынды туындылары болса‚ үнемi жаңарып отыратын Сәмадани хаттар екенiн бiлдередi. Әрi дүниенiң опасыздығынан, нәрселердiң көзден таса болуларынан және жалғанды сүюден туындайтын адамның жараларын жақсылап емдеп‚ жазып бередi. Және күдiктi ойлардың шырмауынан құтқарады.

Сондай-ақ‚ өлiм мен ажалды барзах әлемiне және мәңгi әлемдегi достарға қауышудың‚ әрi кездесудiң бастамасы ретiнде көрсетедi. Дiннен шыққандардың ойынша‚ барша достарынан мәңгi айрылысу деп өздерiнше ойлаған өлiмнiң қара дақтарын осылайша кетiредi. Ондай қоштасу - қоштасу емес‚ нағыз табысу екенiн дәлелдеп бередi.

Әрi қабiр - мейiрiмдiлiк әлемiне‚ бақыт мекенiне, жәннат бақшаларына‚ Рахманның нұрлы әлемiне ашылған бiр есiк екенiн дәлелдеумен қатар‚ адам баласының ең үлкен қорқынышын сейiлтiп‚ ең аяусыз қасiрет пен өкiнiш толы қабiрдегi саяхатының ең тәттi‚ үйреншiктi және көңiлдi бiр саяхат екенiн көрсетедi. Қабiр мен аждаhаның аузын бiтейдi‚ сөйтiп жайнаған сұлу бақшаға есiк ашады. Яғни қабiр аждаhаның аузы емес‚ қайта қайырымдылық толы бақшаларға ашылған бiр есiк екенiн көрсетедi.

Сосын иманды кiсiге былай дейдi: “Қолдағы еркiң шамалы болса‚ өз Иеңнiң күллi қалауына шаруаңды тапсыр. Күш-қуатың аз болса‚ Қадиры Мұтлақтың63 құдiретiне сенiм арт. Тiршiлiгiң аз болса‚ мәңгi дүниеңдi ойла. Өмiрiң қысқа болса‚ мәңгi бiр өмiрiң бар‚ уайымдама. Пiкiрiң таяз келсе‚ Құран күнiнiң астына тұр. Сонда иман нұрымен қарасаң жылтырауық қоңыздай көмескi тартқан пiкiрiңнiң орнына Құранның әрбiр аяты жарқыраған жұлдыздай саған сәуле шашады. Әрi сансыз армандарың мен қасiреттерiң бар болса‚ алдыңда сенi күтiп тұрған бiтпейтiн сауап пен шексiз рақымдылық бар. Әрi есепсiз мақсаттарың мен талаптарың бар болса, оларды ойлап мұңайма. Олар бұл дүниеге сыймай-ды.Олардың орны басқа жақта. Әрi оларды беретiн де басқа бiреу ”.

Тағы да былай дейдi: “Әй‚ адам ‚ сен өзiңе қожайын емессiң . Сен құдiретi шексiз бiр Қадирдiң‚ мейiрiмi шексiз бiр Рахимi Заты Зүлжәлалдың65 пендесiсiң. Олай болса‚ өз өмiрiңнiң тауқыметiн өзiңе жүктеп қиналма. Өйткенi өмiрдi сыйлаған - Ол. Басқаратын да - Ол. Әрi дүние иесiз емес. Сен өз басыңа дүние жүгiн артып‚ қиыншылығын ойлап уайымдама. Өйткенi оның иесi - Хаким35‚ Алим58. Сен де қонақсың‚ бекерден бекерге шатыспа ‚ шатыстырма.

Әрi адамдар‚ жан-жануарлар сияқты болмыс атаулы бостан емес‚ қайта мiндеттi қызметкерлер болып табылады. Олар бiр Хакимi Рахимның66 бақылауында. Олардың қайғылары мен қиыншылықтарын ойлап‚ жаныңды қинама. Және олардың Халиқы Рахимының18 мейiрiмiнен артық мейiрiм жасаймын деп даурықпа .Әрi саған дұшпан көрiнген улы микробтан бастап‚ сонау оба‚ топан‚ аштық‚ зiлзалаға дейiнгi барша нәрселердiң тiзгiнi сол Рахимi Хакимнiң66 қолында. Ол -Хаким35‚ әбестiк жасамайды. Ол - Рахим36‚ мейiрiмдiлi-гiнде шек жоқ. Iстеген әр iсiнде жарылқауының бiр нышаны бар”.

Әрi: “мына әлем‚ расында тұрақсыз пәни‚ бiрақ мәңгi әлемнiң қажеттi нәрселерiн дайындайды. Шынында өткiншi‚ баянсыз екенi анық‚ бiрақ мәңгi жемiстер бередi және мәңгi Жаратушының мәңгi есiмдерiнiң сәулелерiн көрсетедi. Расында да ләззаттары аз‚ қайғысы көп‚ бiрақ Рахманы Рахимнiң67 жақсылықтары бiтпейдi‚ нағыз ләззаттың өзi. Қайғылар болса‚ сауап жағынан қарағанда рухани ләззатқа жеткiзедi.

Иә‚ адал жолдағы тұрмыс - рух пен жүректiң‚ нәпсiнiң алатын барша ләззаттарына‚ шаттануына‚ рақаттарына толық жетедi. Оның тысындағы қауiптi жолға түспе. Өйткенi ол жолдағы бiр ғана ләззаттың кейде мыңдаған қасiретi бар. Сондай-ақ‚ нағыз және мәңгi ләззат болып табылатын Рахманның қошеметiнен мақрұм қалуға себепшi. Әрi дiннен шыққандардың жолы аталып өткенiндей адамды азғындыққа салып‚ құлдырататыны сондай‚ ешқандай қоғамның мәдениетi‚ ешбiр философия оған шара таба алмаған‚ сондай-ақ‚ сол түпсiз қараңғылықтан ешқандай адамзаттың өркениетi‚ ешбiр ғылымның жетiстектерi одан құтқара алмайды. Тек Құраны Хаким ғана иман және iзгi амалдар арқылы құлдыраудың ең төменiнен адамды Жаратушының алдындағы ең ұлы мәртебеге шығарады. Әрi шығаратынына бұлтартпас айғақтар келтiрiп дәлелдейдi. Әлгi терең шыңырауды рухани жетiстiктердiң баспалдағымен және рухани өркендеудiң жиhаздарымен толтырып отырады.

Сондай-ақ, адамның мәңгiлiкке кететiн ұзақ ‚ алай- дүлей дауылды сапарын өте жеңiлдетiп‚ оңайлатады. Мың‚ тiптi елу мың жылдық жолды бiр күнде кесiп өтетiн шарасын тауып бередi.

Сондай-ақ‚ Әзел мен Әбед Сұлтаны68 болған Заты Зүлжәлалдi таныттырып‚ адамды оған бiр қызметкер құл және жауапкер қонақ етедi‚ әрi “дүние” қонақ үйiнде‚ барзах пен ақырет өткелдерiнде мәз-мейрам саяхаттауына ықпал жасайды. Мәселен‚ бiр патшаның адал қызметкерi патшаның елдi мекендерiн‚ әрi әр облыстың шекарасынан ұшақ‚ кеме‚ пойыз сияқты жедел тасымалдау жүйелерiмен оңай өтедi және қыдырады. Сол сияқты Әзәли Сұлтанға иманымен қол астына кiрген және iзгi амалымен бойұсынған бiр адам: мына “дүние” қонақ үйiндегi бөлмелерден‚ барзах23әлемiнен‚ махшар24әлемiнiң алаңы-нан‚ тағысын тағы қабiрден кейiнгi барша әлемдердiң кең байтақ шекараларынан найзағай мен пырақтың жылдамдығымен өте шығады да мәңгi бақытын табады. Әрi осы ақиқатты нақты дәлелдеп бередi және асфиялар25 мен әулиелерге көрсетедi.

Сондай-ақ ‚ Құран ақиқаты тағы да былай дейдi: “Әй‚ иманды адам! Өз бойыңдағы соңсыз махаббат қабiлетiңдi нашар‚ нұқсан келтiретiн зиянкес‚ жүгенсiз кесiрлi нәпсiңе арнама! Оны сүйiп‚ айтқанын iстеп табынушы болма! Қайта бойыңдағы шексiз сүйiспеншiлiк қабiлетiңдi шексiз сүйiспеншiлiкке лайық; сансыз жарылқауын саған сыйлайтын; болашақта сенi мәңгi бақытқа бөлейтiн; арақатынаста болған және қуанышына ортақ болған барлық адамдарыңды жарылқап бақытқа бөлейтiн; шексiз кәмiлдiкке ие болған; шексiз дәрежеде қасиеттi‚ ұлы‚ нұқсандық атаулыдан пәк; кемшiлiксiз, мiнсiз, бiтпес сұлулық иесi болған; барша есiмдерi шексiз мәртебе керемет сұлу болған ; әрбiр есiмiнде қыруар сұлулық пен әсемдiк нұрларын шашқан ; жәннат барша әсемдiктерi және нығметтерiмен Оның мейiрiм- шапағатын‚ сұлулығының әсемдiгiн көрсететiн; бүкiл әлемдегi сүйiктi және сүйiлген барша әсемдiктер мен сұлулықтар‚ көрiктер мен кәмiлдiктер Оның әсемдiгiн‚ кәмiлдiгiн меңзеген‚ әрi дәлелдерi болып табылатын бiр Аллаhты өзiңе Сүйiктiм‚ Табынушым деп бiл!

Тағы да былай дейдi:

“Әй‚адам! Оның есiмдерi мен сипаттарына тиесiлi сүю қабiлетiңдi басқа пәни жаратындыларға арнама! Пайдасыз болмыс атаулыға берiп қойма! Өйткенi жаратындылар мен туындылар пәни. Бiрақ сол жаратындылар мен туындыларда ою-өрнектерi‚ сәулелерi көрiнiп тұрған әсем есiмдер мәңгi‚ шексiз.Әрi сол есiмдер мен сипаттардың әрқайсысында мыңдаған әсемдiлiк пен жақсылықтардың дәрежелерi, сүйiспеншiлiк пен кәмiлдiктiң мәртебелерi бар. Сен тек қана Рахман19 есiмiне қара: жәннат - оның бiр көрiнiсi‚ мәңгi бақыт - оның бiр сәулесi‚ дүниедегi барша азықтар мен ырыс-нығметтер-оның бiр тамшысы.

Мiне‚ осы теңеу‚ дiннен шыққандар мен иман жолындағы жандардың тұрмысы мен атқарар мiндеттерi жағынан мәнiсiн көрсететiн аят

Сондай-ақ‚ олардың нәтижесi мен ақыры немен бiтетiнiн көрсететiн

аятына көңiл бөл. Айтылған теңеудi қаншалықты ұлы‚ керемет түрде баяндайды десеңiзшi!

Бiрiншi аят: он бiрiншi сөзде бұл аяттың ақиқаты шешен және мүғжизелi түрде егжей-тегжейлi баяндалғандықтан‚ бұны соған жүктеймiз.

Екiншi аят: қаншалықты маңызды‚ әрi мәндi ақиқатты бiлдiретiнiне қысқаша тоқталып өтемiз. Осы аят тура мағынасы жағынан былай дейдi: “Дiннен шыққандар өлсе‚ жер мен аспан олар үшiн жыламайды. Керiсiнше алып қарайтын болсақ‚ былай дейдi:

“Иманды жандар дүниеден өтсе‚ жер мен аспан оларға қарап жылайтын болады.” Яғни дiннен безгендер әрине‚ жер мен аспанның мiндеттерiн жоққа шығарады‚ мағыналарын бiлмейдi‚ олардың қадiрiн түсiредi. Жаратушыларын танымайды. Оларды сайқымазаққа салып‚ намысына тиедi‚ жауыздық жасайды. Сондықтан әлбетте‚ жер мен аспан олар үшiн жылау емес‚ қайта оларға жеркене қарайды‚ яғни қарғыс айтады. Олардың арам қатқан кездерiнде қуанады. Ал керiсiнше алатын болсақ: жер мен аспан иманды жандар қайтыс болса жылайды. Өйткенi иманды жандар жер мен аспанның мiндеттерiн бiледi. Негiзгi ақиқаттарын мойындап, олардың бiлдiрген мағыналарын иманымен түсiнедi. “Қандай керемет жаратылған‚ қандай жақсы қызметтерiн атқаруда! деп айтады. Өздерiне лайық бағасын берiп‚ құрмет етедi. Жәнабы Хақтың атынан оларға және оларға оның есiмдерiнiң айнасы деп қарап‚ шын сүйедi. Мiне, сондықтан имандылар өлгенде аспан мен жер бейне бiр жылап тұрғандай‚ жабырқау күй кешедi.

Маңызды бiр сұрақ

Махаббат пен сүйiспеншiлiк қолымда тұрған нәрсе емес. Жаратылысымдағы мұқтаждығыма орай тәттi тағамдар мен жемiстердi жақсы көремiн. Ата-ана мен балаларымды сүйемiн. Өмiрлiк жолдасымды сүйемiн.Достарым мен қимас бауырларымды сүйемiн. Пайғамбарлар мен әулиелерге сүйiспеншiлiгiм бар. Өмiрдi‚ жастық шақты сүйемiн. Көктемдi‚ тамаша нәрселердi және дүниенi сүйемiн. Бұларды қалай сүймеске? Бұл махаббаттардың барлығын Жәнабы Хақтың өзiне‚ сипаттары мен есiмдерiне беру дегенiмiз не? Бұл қалай болғаны? -деп сұрайсың.

Жауабы: “Төрт нүктеге” құлақ сал.

Бiрiншi нүкте: Иә‚ расында махаббат қолда тұрған нәрсе емес. Бiрақ өз қалауыңмен махаббатты екiншi бiр сүйiктiге бұру қолыңда. Мәселен‚ сүйген нәрсеңнiң кемшiлiктерiн көрсету арқылы немесе шын сүюге лайық болған басқа бiр сүйiктiге перде және айна екендiгiн көрсету арқылы махаббатыңды пәни сүйiктiден нағыз сүйiктiге бұруға болады.

Екiншi нүкте: Айтқан сүйiктiлердi “сүйме” демеймiз. Қайта оларды Жәнабы Хақ үшiн‚ Оған деген махаббатың арқылы “сүй” деймiз. Мәселен‚ тәттi тағамдар мен жемiстердi Жәнабы Хақтың сыйлығы және сол Рахманы Рахимның рызығы деп сүю - Оның “Рахман”‚ “Мүним69” есiмдерiн сүю деген сөз. Әрi мағыналық шүкiр болып табылады . Осы сүйiспеншiлiктiң тек нәпсi үшiн ғана емес‚ Рахман үшiн екенiн көрсететiн нәрсе - рұқсат еткен адал жолында қанағатшылдықпен табу және ойлана‚ шүкiр ете отырып жеу.

Әрi ата-ананы мейiрiмдiлiгiне бөлеген‚ сенi олардың қамқор қолымен аялап‚ тәрбие еттiрген хикмет пен мейiрiмдiлiк үшiн оларға деген құрметiң‚ сүйiспеншiлiгiң - Жәнабы Хақтың махаббатынан бастау алуда. Сол құрметпен сүйiспеншiлiк‚ қамқорлық Аллаh үшiн екенiне дәлел: олардың қартайған шағында‚ саған ешқандай пайдасы тимей‚ қолыңа қарап қалған кездерiнде оларды анағұрлым артық сүйiп‚ қамқор болып‚ жанашырлық жасау. Құрандағы

аяты баланың ата-анаға бес түрлi құрмет көрсетiп‚ қамқорлық жасауын әмiр етуi‚ Құран алдында ата-ананың хұқықтары қаншалықты маңызды екендiгiн және оларға қарсы келудiң қаншама жат қылық екенiн көрсетуде. Иә‚ әке басқа бiреудiң емес‚ тек баласының өзiнен де жақсы болуын тiлейдi. Оның алдында баласы әкесiне қарсы шығуға хақысы жоқ. Демек ата-ана мен бала арасында дау-жанжал боларлықтай жаратылыстан келген себеп жоқ. Себебi дау-жанжал я қызғанудан‚ я көре алмаушылықтан туады. Ал‚ балаға деген әкеде ондай нәрселер жоқ. Яки дау-жанжал әдiлетсiздiктен өрбидi. Иә‚ бала әкесiнiң алдында әдiлеттiк айтып оған қарсы шығуға хақысы жоқ. Әкесiнiкi бұрыс болса да‚ оған қарсы келе алмайды. Демек әкесiне қарсы шығып‚ оны ренжiткен бала - адам бейне-сiндегi айуан.

Сондай-ақ‚ балаларды Заты Рахимы Кәримнiң сыйы болғандықтан аса мейiрiммен сүю‚ қамқорлық жасап аялау және қызғыштай қорғау - тағы да Аллаhқа тиесiлi. Әрi сол сүйiспеншiлiк Жәнабы Хақ үшiн екенiн көрсететiн дәлел: өлген кездерiнде сабыр сақтап‚ шүкiр ету және үмiтсiздене бет жыртып жыламау керек. Оның орнына: “Жаратушы Иемнiң менiң қолыма берген сүйкiмдi бiр құлы‚ пендесi едi. Қазiр Оның хикметi қалап‚ менен алып‚ бұдан да жақсы жерге жолдады. Менiң бұл құлда сырттай бiр пайым бар болса‚ негiзгi мың пай оның Жаратушы Иесiнiкi‚ барлық үкiм Аллаhтан” деп бойұсыну керек.

Достар мен қимас жолдастарға келсек‚ егер де олар иман және iзгi амалдары арқылы Жәнабы Хақтың достары болса‚ “Аллаh үшiн сүю” сыры бойынша‚ ол да Хаққа тиесiлi.

Әрi өмiрлiк жарыңды Иләhи мейiрiмдiлiктiң жанға жақын‚ нәзiк сыйлығы ретiнде сүй және оған махаббатың-ды арна. Бiрақ тез бұзылатын тән сұлулығын сүйме. Қайта әйелдiң ең тартымды‚ ең тәттi сұлулығы - әйелдiгiне тән жұмсақтығы‚ нәзiктiгi iшiндегi жан сұлулығы. Әрi ең қымбатты‚ ең тәттi әсемдiгi болса‚ ғажап және шын көңiлден келетiн‚ күн нұрлы мейiрiмiнде. Осы мейiрiмдiлiк әсемдiгi мен жан сұлулығы өмiр соңына дейiн жалғасып‚ арта бередi. Сондай нәзiк те жаз дидарлы‚ сұлу жараты-лысқа деген құрмет осы сүйiспеншiлiк арқылы сақталып қалады. Әйтпесе тән сұлулығынан айрылғанда‚ ең мұқтаж болған кезiнде бейшара амалсыз қалып‚ қадiр-қасиетiн жоғалтады.

Сондай-ақ‚ пайғамбарлар мен әулиелердi сүю - Жәнабы Хақтың сүйiктi құлдары болғандықтан‚ Жәнабы Хақтың атынан және Ол үшiн. Әрi осы тұрғыдан Оған тиесiлi.

Сондай-ақ‚ өмiрдi Жәнабы Хақтың адамдарға және саған берген ең қымбатты мәңгi өмiрге себепшi болатын бiр байлық қоры‚ мәңгi өркениеттiң жабдықтарына толы бiр қазына деп сүю‚ қорғау‚ әрi Жәнабы Хақтың қызме-тiнде қолдану - тағы да бiр жағынан Жаратқанға тиесiлi.

Сондай-ақ‚ жастық шақтың балғындығын‚ әсемдiгiн Жәнабы Хақтың нәзiк‚ тәттi және керемет сыйлығы деп бiлiп ұнату‚ жақсы көру‚ орынды қолдану - шүкiрмен бiрге орынды сүю болып табылады.

Сондай-ақ‚ көктемдi Жәнабы Хақтың нұрлы есiмдерiнiң ең әсем‚ керемет оюлары салынған бiр парағы және Саниы Хакимнiң қымбатты өнер туындыларының ең сұлу‚ тамаша безендiрiлген өнер көрмесi деп бiлiп‚ ойлана, таңдана сүю - Жәнабы Хақтың есiмдерiн сүю.

Сондай-ақ‚ дүниенi ақыреттiң егiндiгi‚ Иләhи есiм-дердiң айнасы‚ Жәнабы Хақтың хаты және уақытша бiр қонақ үйi деп‚ жүгенсiз нәпсiге берiлмей сүю - Жәнабы Хаққа деген сүйiспеншiлiктiң белгiсi.

Қорытынды: Дүние мен ондағы жаратындыларды мағнаи харфи70 арқылы сүй. Мағнай исми71 арқылы сүйме. “Қан-дай тамаша жаратылған” деп айт. “Қандай тамаша” деп айтпа. Әрi жүрегiңде басқа сүйiспеншiлiктердiң тұтануына жол берме. Өйткенi жүректiң iшкi сезiмi - Аллаhтың Самед72 айнасы және Оған тиесiлi.

деп айт.

Мiне‚ айтылып өткен барша сүйiспеншiлiктер егерде суреттегенiмiздей болса‚ қайғысыз ләззат бередi‚ бiр жағынан таусылмайтын қауышу және Аллаhқа деген махаббатты арттырады. Әрi орынды сүйiспеншiлiк, ләз-заты мол шүкiршiлiк және махббатқа толы пiкiр болып табылады.

Мәселен‚ жоғары мәртебелi патша саған бiр алма сыйлады. (сiлтеме). Сол алмаға деген екi сүйiспеншiлiк

және онда екi ләззат бар.

Бiрiншiсi: алма алма болғаны үшiн жақсы. Әрi алмаға тән және онда алманың үлкендiгiндей ғана ләззат бар. Бұл сүйiспеншiлiктiң патшаға қатысы жоқ. Қайта оның алдында сол алманы ала салып‚ жеген адам патшаны емес‚ алманы жақсы көредi және нәпсiсiн сүйедi. Кейде патша ондай нәпсiқұмар махаббатты ұнатпай‚ одан жеркенедi. Сондай-ақ‚ алманың ләззаты да аз және ұмытылады. Алманы жеп болған соң‚ ол ләззат та қашып‚ артынша өкiнiш қалдырады.

Сiлтеме- бiр кездерi екi ру басы патшаның алдына кiрiптi. Мысалда айтылған жағдай шынында да болған екен

Екiншi сүйiспеншiлiк: алма iшiндегi алма арқылы көрсетiлген ғажап қошемет. Бейне бiр сол алманы ғажап қошеметтiң нышаны және үлгiсi деп‚ алманы басына қойған адам‚ патшаны сүйетiнiн бiлдiредi. Әрi жарылқауының нышаны болған сол алмадағы ләззаттың үлкендiгi сондай‚ мыңдаған алманың ләззатынан да артық.

Мiне‚ осы ләззат нағыз шүкiрдiң өзi. Осы сүйiспеншiлiк те - патшаны қасиет тұтып‚ оған арналған сүйiспеншiлiк.

Сол сияқты барлық нығметтер мен жемiстердi өзiндiк қасиетi үшiн жақсы көрсе‚ тек тәттiлiгi үшiн Жаратушы-

сына мән берместен‚ рақаттана ләззат алса‚ ол махаббат нәпсiге арналғаны. Ләззаттары да уақытша және өкiнiштi. Егер Жәнабы Хақтың мейiрiмдiлiк сыйлығы және қошеметiнiң жемiстерi деп сүйсе‚ әрi сол сыйлығы мен қошеметiнiң дәрежесiн бағалап‚ қадiрiн бiлу арқылы нағыз тәбетi ашылып ләззат алса‚ мағыналы шүкiр және қай-ғысыз ләззат болып табылады.

шiншi нүкте. Жәнабы Хақтың есiмдерiне арналған сүйiспеншiлiктiң дәрежелерi бар. Жоғарыда атап өткенi-мiздей: кейде жаратындыларға деген сүйiспеншiлiгi арқылы есiмдердi сүйедi. Кейде есiмдердi Аллаhтың кемелдiгiнiң сипаттамалары деп сүйедi.

Адам табиғатының жан-жақтылығы тұрғысынан шексiз көп нәрселерге мұқтаж болғандықтан‚ кейде есiмдерге мұқтаж және құштар болады. Әрi сол мұқтаждығымен сүйедi. Мәселен‚ сенiң барша сүйген туған-туысқандарыңа‚ кедейлерге‚ әлсiздерге‚ мұқтаж жандарға жаның ашып‚ көмектескiң келiп тұрған шағыңда‚ бiр кiсi келiп оларға қалағаныңдай жақсылық жасаса‚ ол кiсiнiң “мейiрбан” және “жомарт” деген есiмдерi саған қатты ұнайды. Ол кiсiнi сол есiмiмен қатты сүйесiң. Сол сияқты Жәнабы Хақтың тек Рахман және Рахим деген есiмдерiн ойла: сенiң жаныңдай жақсы көрiп‚ жаның ашыған барша иманды ата-бабаларыңды‚ туысқандарыңды‚ достарыңды дүниеде сан алуан нығметтерiне бөлеп‚ жәннатта сан қилы ләззаттарын татқызады да‚ мәңгi бақыт мекенiнде оларды саған көрсетедi және сенi оларға көрсетiп бақытқа бөлейдi.

Ол тұрғыдан “Рахман” мен “Рахим” есiмдерiнiң қаншалықты сүюге лайық екенiн‚ әрi адам жаны бұл екi есiмге қаншалықты мұқтаж екендiгiн салмақтап көр. Сонда қаншалықты

- дiң орынды екенiн түсiнерсiң.

Сондай-ақ‚ саған кiндiктес‚ қайғысына ортақ болған сенiң бiр жағынан үйiң болып есептелетiн және iшiндегi жаратындылар сенiң сол үйiңнiң күнделiктi қажеттiлiктерi мен сүйкiмдi әшекей бұйымдары болып есептелетiн -дүниенi‚ сонымен бiрге қойнауындағы болмыс атаулыны өте хикметтi түрде реттеп‚ құрастырып‚ тәрбиелеп отырған Жаратушының “Хаким” және “Мүрәбби73” есiмдерiне сенiң жаның қаншалықты мұқтаж‚ қаншалықты құштар екенiңдi көңiл бөлсең түсiнерсiң. Сондай-ақ‚ кiндiктес жатқан‚ айрылып қалудан қайғырған барша адамдарыңды өлер алдында түпсiз жоқтықтан құтқарып бұл дүниеден де керемет басқа жерге қоныстандырған бiр Жасағанның “Уарис74”‚ “Баис75”‚ “Бақи”‚ “Кәрим”‚ “Мухии76” және “Мухсин77” есiмдерiне жаның қаншалықты мұқтаж екенiн назар аударсаң аңғарарсың.

Мiне‚ адам баласының мәнiсi зор‚ жаратылысы жан-жақты болғандықтан мыңдаған алуан түрлi қажеттiлiктерi арқылы Иләhи мың бiр есiмге және әрбiр есiмнiң көптеген дәрежелерiне табиғатынан мұқтаж. Асқан қажеттiлiк - құштарлық. Асқан құштарлық - сүйiспен-шiлiк. Асқан сүйiспеншiлiк болса‚ ғашықтық болып табылады. Рухтың дамуына байланысты болған сүйiспеншiлiктiң дәрежелерi Аллаhтың есiмдерiнiң дәрежесiне қарай артады. Бүкiл есiмдерге деген сүйiспеншiлiк болса - себебi ол есiмдер Заты Зүлжәлалдың сипаттамалары мен көрiнiстерi болғандықтан‚ Шынайы Сүйiспеншiлiкке айналады. Қазiрге мысал ретiнде мың бiр есiмнiң тек “Әдiл”‚ “Хакам”‚ “Хақ” және “Рахим” деген есiмдерiнiң мыңда бiр дәрежелерiнен бiр дәрежесiн баяндаймыз. Былайша:

Хикмет пен әдiлеттiк iшiндегi “Рахманиррахим” мен “Хақ” есiмдерiн кең түрде көргiң келсе‚ мына мысалға құлақ сал:

Бiр әскери гарнизонда төрт жүз ұлттың өкiлдерi бар делiк. Әрбiр ұлттың өз алдына ұнатқан киiмi бөлек‚ жақсы көретiн тамақтары бөлек‚ жақсы қолдана алатын қарулары бөлек‚ ауруларына қарай пайдаланатын дәрi-дәрмектерi басқа басқа болса да‚ төрт жүз ұлттың барлығы рота-ротаға бөлiнбейдi. Қайта бiр-бiрiмен араласып-құраласып тұрса‚ теңдессiз бiр патша‚ оларды асқан қамқорлығынан‚ мейiрiмiнен‚ әдеттен тыс құдiретiмен, таңқаларлық бiлiмiмен қамтып‚ асқан әдiлеттiгi мен хикметiнен олардың ешқайсысын шатастырмай‚ ешбiрiн ұмытпай‚ барлығының бөлек-бөлек, әрi өздерiне лайықты киiмдерiн, тамақтарын, дәрi-дәрмектерiн, қару-жарақтарын көмекшiсiз жеке өзi тауып берсе. Сонда, шiркiн-ай, ол патшаның қаншалықты құдiреттi, мейiрiмдi, әдiлеттi, жомарт екенiн түсiнерсiң. Өйткенi бiр бөлiмшедегi он ұлттың өкiлдерiн басқа басқа киiндiрiп, қамтамасыз ету өте қиын болғандықтан қалай болса да амалсыз бәрiн бiрдей киiндiрiп, қамтамасыз етедi.

Мiне, сол сияқты Жәнабы Хақтың әдiлдiгi мен хикметi қамтыған “Хақ79” және “Рахманиррахим80” есiмдерiнiң сәулесiн көргiң келсе, көктем мезгiлiнде, жер бетiне шатырларын құрған орасан төрт жүз мың түрлi ұлттардан тұратын өсiмдiктер мен жануарлар атты гарни-зонға қара: бұл ұлттар мен түрлердiң барлығы бiр-бiрiмен араласып-құраласып жатса да, әрқайсының киiмi бөлек, тамағы бөлек, қаруы бөлек, өмiр жолы бөлек, тәлiм-тәрбиесi бөлек, қызметтен шығулары да басқа-басқа, әрi сол қажеттерiн табуға олардың күш-қуаттары мен тiлектерiн айтатын тiлдерi болмаса да, өз хикметi мен әдiлдiгiн орнатып жүйелi тәртiп пен жөнге салған “Хақ”,“Рахман”,“Рәззақ81”,“Рахим” және “Кәрим” есiмдерiн тамашалап қара. Қалай ғана ешқайсын шатастырмай, ұмытпай, жаңылыстырмай жөнге салып, тәрбиелеп, басқарады?

Мiне, мұнша таңқаларлық әр жақты тәрбие мен жүйелi тәртiппен атқарылған iстерге басқалардың қолы араласуы мүмкiн бе? Уахиды Ахад82, Хакимы Мұтлақ83,Қадиры Кулли Шейден84 басқа мұндай өнерге, тәрбиеге, жүйеге, басқару iстерiне қайсысы қол сұға алады? Қайсыбiр себеп араласа алады?

Төртiншi нүкте: “Менiң тағамдарға, өзiме, өмiрлiк жарыма, ата-анама, бала-шағама, туысқандарыма, әулиелерге, пайғамбарларға, керемет нәрселерге, көктемге, дүниеге деген алуан түрлi сүйiспеншiлiктерiм Құранның әмiр еткенiндей болса қандай нәтижелерi мен пайдалары бар?” деп айтасың.

Жауабы: барлық нәтижелердi баяндау үшiн үлкен кiтап жазуға тура келедi. Әзiрге тек қысқаша түрде бiр-екi нәтижесiн көрсетемiз. Әуелi дүниедегi нақты нәтижелерi баяндалады. Сосын ақыретте ортаға шығатын нәтижелерi айтылады. Былайша:

Жоғарыда атап өткенiмiздей: байқаусыз қапы жүрген, дүниежанды адамдардай және нәпсi үшiн тұтанған сүйiспеншiлiктiң дүниеде пәлекеттерi, қапылықтары, қайғылары қыруар, ал ләззаттары, рақаттары мен қуаныштары болса аз. Мәселен, мейiрiмдiлiк - әлсiздiк пен шарасыздықтың салдарынан аянышты қайғыға айналады. Сүйiспеншiлiк - айырылысудың салдарынан өзегiңдi өртейтiн күйiкке айналады. Ләззат - таусылып, түгесiлудiң салдарынан улы шәрбат болады. Ақыретте болса, Жәнабы Хақ үшiн болмағандықтан, я пайдасы жоқ, я азапқа айналады, егерде күнәға батқан болса.

Сұрақ: Пайғамбарлар мен әулиелерге деген сүйiспеншiлiк қалайша пайдасыз қалады?

Жауап: Жаратушыны “үш құдай”дейтiн христиандардың Хазретi Иса Ғалейhиссәламға және Рафизилердiң85 Хазретi Әли( Р.А)-ға деген сүйiспеншiлiктерiнiң пайдасыз қалғаны сияқты.

Егер осы сүйiспеншiлiктер Құранның айтып үйрет-кенiндей және Жәнабы Хақ үшiн, Рахманның сүйiспен-шiлiгiнiң атынан болса, онда бұл дүниеде және ақыретте керемет нәтижелерi бар.

Тәттi тағамдар мен ләззатты жемiстердi дүниеде жақсы көруiң - қайғысыз нығмет және шүкiр ете отырып рақаттану болып табылады.

Нәпсiңе сүйiспеншiлiк болса, оған жаның ашып, тәрбиелеп, зиянды құмарлықтардан аулақ ұстау демек.

Сонда нәпсi сенiң мойныңа мiне алмайды, сенi құлқын құмарлығына тұтқын ете алмайды, қайта сен оған мiнiп, құлқын құмарлыққа емес, құдайшылдыққа бағыттайсың.

Өмiрлiк жарыңа деген сүйiспеншiлiк болса, әрине, iшкi дүниесiнiң сұлулығына, мейiрiм-шапағаттың қайнары және Жаратушының мейiрiмiнiң сыйы болғаны үшiн арналған. Сол жарыңды шын көңiлден сүйiп, рақымдылық етсең, ол да сенi адал көңiлден қасиет тұтып, шын сүйедi. Екеуiң қартайған сайын жаңағы махаббаттарың артып, қоса ағарып, бақытты өмiр сүресiңдер. Әйтпесе тән сұлулығына деген махаббат нәпсiге арналса, өйтiп тұтанған махаббат оты тез өшедi, әрi жан ұяның шырқын да бұзады.

Ата-анаға деген сүйiспеншiлiгiң Жәнабы Хақ үшiн болғандықтан ол да бiр құлшылық, сондай-ақ, олар қартайған сайын сый-құрмет пен сүйiспеншiлiгiңдi арттырасың. Ақ жүректi ұлы сезiммен, нағыз еркекше жiгерленiп, олардың өмiрiнiң ұзақ болуын шын көңiлден тiлеп, дұға арнау, әрi “олардың арқасында бұдан да көп сауап алайын” деп адал көңiлден қасиет тұтып , олардың қолынан сүю орасан рухани ләззат алу болып табылады.

Әйтпесе нәпсiге арналып дүние үшiн болса, олар қартайған кезiнде, саған ауыр салмақ салатындай уақыт келгенде, ең арам пиғылмен және қара ниеттi оймен оларды ауырсыну - өмiрге келуге себепшi болған сол аяулы жандардың өлiмiн тiлейтiндей айуанға тән және қайғылы, рухани азап емес пе.

Балаларыңа деген сүйiспеншiлiк болса, Жәнабы Хақтың сенiң бақылауыңа және тәрбиеңе аманат етiп , тапсырған тартымды, сүйкiмдi пенделерiне арнаған сүйiспеншiлiгiң - бағы жанған сүйiспеншiлiк және зор нығмет. Олардың қайғыларымен көп қайғырмайсың да, әрi өлiмдерiнде үмiтсiздiкке салынып күйiне жыламайсың да. Жоғарыда баяндағанымыздай: “олардың Жаратушысы Хаким, әрi Рахим болғандықтан олар үшiн бұл өлiм - бақыт” деп айтарсың. Өзiң үшiн де оларды саған берген Жаратушының мейiрiмiн ойларсың. Сөйтiп айрылысудың азабынан құтыларсың.

Жақындарыңа деген сүйiспеншiлiк болса, әрине, Аллаh үшiн, әрi сол жақындарыңнан жырақта қалуың, тiптi өлiмдерi де орталарыңдағы қатынас пен жақындыққа бөгет емес. Сондықтан осы рухани сүйiспендiк пен қатынас жалғасып, қосылыстың ләззаты мәңгi қалады. Аллаh үшiн болмаса, қосылыстың бiр күндiк ләззаты айрылыстың жүз күндiк қайғысын шектiредi. (сiлтеме).

Пайғамбарлар мен әулиелерге деген сүйiспеншiлiк болса, қапылдықта жүрген дүниеқорларға қараңғы, қорқынышты көрiнген барзах әлемi саған сол нұрлы кiсiлердiң арқасында нұрланып, жарқыраған сарайлар бейнесiнде көрiнедi. Сондықтан ол әлемге кету үшiн қорқыныш қысып, үрейлене емес, қайта қуанышқа бөлеп, сүйсiндiредi. Бұл дүниедегi өмiр ләззатын да бұзбайды. Әйтпесе оларға деген сүйiспеншiлiк, өздерiн “мәдениеттiмiз” деп есептегендердiң әйгiлi адамдарды (Сiлтеме)-Аллаh үшiн бiр секунд бiрге болып, бас қосса, бiр жылға тең. Дүние үшiн болса, бiр жылы бiр секундпен бiрдей.

қасиет тұтып сүйгендерiндей болса, мұнша атақты адамдардың пәнилiгi мен ажал табатындарын, “өткен шақ” делiнетiн үлкен мазарда шiрiп кететiндерiн ойлап, онсызда өксiктi өмiрiне тағы да бiр өксiк қосады. Яғни: “сондай абыройлы адамдарды шiрiтетiн бiр мазарға бiр күнi мен де кiремiн-ау” деп ойлап, мазарларға үрейлi көзбен қарап, “аh!” ұратын болады. Әуелгi көзқараспен қараса, “дене” көйлегiн өткен шақта шешiп, өздерiнiң болашақ уақыт болып табылатын барзах әлемiнде тұратын

жерлерiн рақаттана ойлайды. Сөйтiп мазарға жылы көзбен қарайды.

Әрi керемет нәрселерге сүйiспеншiлiк болса, әрине олардың Ұстасы үшiн және “қандай тамаша жаратылған” мағынасында. Сол сүйiспеншiлiгiң тәттi ой-пiкiр болса да, әсемдiк пен сұлулықты аңсағыш көңiлiңнiң көзiн одан да жоғары, одан да қасиеттi және мыңдаған есе керемет әсемдiк дәрежелерiнiң қазыналарына қаратып, жолын ашады. Өйткенi сол керемет жаратылыстардан Иләhи iстердiң әсемдiгiне назар аудартады. Одан Иләhи есiмдердiң әсемдiгiне, одан Иләhи сипаттардың әсемдiгiне, одан Заты Зүлжәлалдың теңдессiз әсемдiгiне қарай жүрекке жол ашады. Мiне, оларға деген сүйiспеншiлiк осындай болса, ләззатты , әрi құлшылық, әрi зерделi көзқарас болып табылады.

Жастық шаққа арналған сүйiспеншiлiк болса, егерде Жәнабы Хақтың керемет сыйлығы деп сүйсең, әлбетте оны құлшылықпен өткiзесiң және нәпсiқұмарлыққа берi-лiп өлтiрмейсiң. Олай болса, жас кезiңде тапқан құлшы-лықтар - сол уақытша жастық шағыңның мәңгi жемiстерi. Сен қартайған сайын жастық шағыңның игiлiктерi болып табылатын мәңгi жемiстерiне қолың жетедi, сондай-ақ жастықтың буына мастанудан және зияндарынан құтыласың. Әрi қартайғанда одан да артық құлшылық етуге және Аллаhтың мейiрiмiне анағұрлым жақындай түскенiңдi ойлайсың. Бейқам жүрген дүниеқорлар сияқты бес-он жылдық жастық шақтың ләззатына қарсы елуге келгенде “ойбай, жастық шағымыз кеттi!” деп байбайлап, жасты-ғыңа жыламайсың. Мысалыға, сондайлардың бiреуi:

деген екен. Яғни “әттең жастық шағым бiр күн айналып келсе ғой, кәрiлiк менiң басыма небiр қиындықтар алып келгенiн шағым айтып, жеткiзер едiм.”

Көктем сияқты әсемделген көрмелерге махаббат болса, әрине, Иләhи өнер туындыларын тамашалау тұрғысынан. Көктем кеткенiмен, оны тамашалаудың ләззаты қалады.

Өйткенi көктем алтынмен жазылған хат тәрiздi: оның бiлдiрген мағыналарын әр кезде қызықтауыңа болады.

Сенiң қиялың мен уақыт, екеуi де кинопленкалар сияқты саған тамашалаудың ләззатын жалғастыра бередi. Әрi сол көктемнiң мағыналары мен сұлулықтарын саған жаңадан қайталап отырады. Сонда сенiң махаббатың қайғылы, өкiнiштi, уақытша емес, қайта ләззатты, қуанышты болады.

Дүниеге деген махаббат егерде Жәнабы Хақтың атынан болса, сонда дүниенiң қорқынышты жаратылыстары саған таныс достардай көрiнедi. Ақыреттiң егiндiгi деп сүйгенiң үшiн әрбiр нәрсесiнен ақыретке пай-да беретiн бiр байлық, бiр нәтиже таба аласың. Қайғылары сенi қорқыта алмайды да, қорлығы мен азабы сенi қина-майды да. Сол қонақ үйде өз уақытыңды көңiлдi өткiзiп рақатқа батасың. Әйтпесе қапы қалған дүниеқорлар сияқты сүйсең, саған жүз мәрте айтқанымыздай: азапты, қайғылы, жан қинайтын, опасыз, жалғанға тұтқын, әрi нәтижесiз махаббатқа батып кетесiң.

Мiне, сүйiктi болған кейбiр нәрселердi Құранның үйреткен жолымен сүйгенде оның жүздеген игi жақтарының небәрi бiреуiн ғана көрсеттiк. Құранның көрсеткен жолында болмаса, оның жүздеген залалдарының бiреуiн ғана ишараттадық. Ендi осы сүйiктiлердiң мәңгi мекенде, ақырет әлемiнде, Құраны Хакимнiң дәлелдi аяттарымен көрсетiлген нәтижелерiн естiп, түсiнгiң келсе сол алуан түрлi адал сүйiспеншiлiк-тердiң ақыреттегi нәтижелерiн “бiр кiрiспе” мен “тоғыз ишарат” арқылы әрбiрiнiң жүзден бiр пайдасын қысқаша баяндаймыз.

Кiрiспе

Жәнабы Хақ айбынды улухиетiмен86, сұлу рахметiмен87, ұлы рубубиетiмен31, жомарт рефетiмен88, алып құдiретiмен, жасырын хикметiмен мына кiшкене адамның бойын мұншама сезiмдер мен мүшелермен, мұншама жиhаздар мен аспаптармен, алуан қилы ағзалар мен құралдармен, сан түрлi ой-өрiс пен рухани жақтан жабдықтап безендiрген. Мұндағы мақсаты - алуан қилы және көптеген сезiм мүшелер арқылы сансыз нығметтерiнiң қилыларын, сыйлықтарының түрлерiн, мейiрiмiнiң дәрежелерiн адамға сездiрiп, бiлдiрiп, таттырып, таныстыру. Сондай-ақ, мың бiр есiмiнiң алуан түрлi көрiнiстерiн адамға сол құралдар арқылы бiлдiрiп, салмақтап, сүйдiру үшiн. Әрi адамдағы көптеген мүшелер мен құралдардың әрқайсысының қызметi мен құлшылығы басқа басқа болғанындай, ләззаты мен қайғысы да, мiндетi мен ақысы да, басқа-басқа.

Мәселен, көз суреттердегi сұлулықтарды және қоршаған әлемдегi әсем құдiреттiң алуан қилы ғажайып-тарын тамашалайды. Мiндетi - оятушы назармен қарап Ұстасына шүкiр ету. Назарлауға тиесiлi ләззат пен қасiрет мәлiм болғандықтан түсiндiрудiң қажетi жоқ.

Мәселен, құлақ дауыстардың түрлерiн, нәзiк саздарын және дыбыстар әлемiнде Жәнабы Хақтың мейiрiм-шапағатының әсемдiлiктерiн сезедi. Өз алдына бiр құлшылығы, бөлек бiр ләззаты және басқалай бiр ақысы бар.

Мәселен, мұрын иiстер әлемiндегi мейiрiмдiлiктiң жұпар иiсiн сезедi. Өзiне меншiктелген шүкiр ету мiндетi, бiр рақаты бар. Әлбетте, алар ақысы да бар.

Мәселен, тiл бүкiл тағамдардың дәмдерiн сезiп, түсiнiп, алуан қилы рухани шүкiр арқылы мiндетiн орындайды, тағысын тағы.... Адамның бүкiл мүшелерi мен жүрек, ақыл-ес, рух сияқты үлкен, әрi маңызы зор сезiмдерiнiң осындай басқа басқа мiндеттерi, ләззаттары мен қасiреттерi бар.

Мiне, Жәнабы Хақ, Хакимы Мұтлақ әрине, адам бойында қызмет еткен осы мүшелердiң әрқайсысына лайық ақыларын бередi. Манағы алуан қилы сүйiспен-шiлiктiң жоғарыда аталған дүниедегi нақты нәтижелерiн әркiм-ақ жүрегiмен сезедi. Әрi еш шүбәсiз дәлелденедi. Ақыреттегi нәтижелерi болса, олардың анық iске асатынын және ақиқаттық болғанын Оныншы сөздiң жарқын, әрi үзiлдi-кесiлдi баяндаған қысқаша он екi ақиқатында, сондай-ақ, Жиырма тоғызыншы сөздiң айдан анық алты бөлiмiнде дәлелденген. Сол сияқты қысқаша

болып табылатын Құраны Хакимның дәлелдi аяттарында да айқындалып, көрсетiлiп, бекiтiлiп, ишаратталып кесiмдi түрде айғақталған. Басқа ұзақ дәлелдер келтiрудiң қажетi жоқ. Негiзiнде басқа Сөздер мен жәннат туралы баяндайтын Жиырма сегiзiншi сөздiң арапша жазылған екi тарауында және Жиырма тоғызыншы сөзде көптеген айғақтар келтiрiлген.

Бiрiншi ишарат: Тәттi тағамдар мен тiл үйiрер жемiстердi шүкiрiмен қатар орынды сүюдiң ақыреттегi нәтижесiне келер болсақ, Құранда айтылғандай: Жәннатқа лайық бейнеде тәттi тағамдар мен керемет жемiстер ұсынылады. Сондай-ақ, тағамдар мен жемiстерге зауқы соғып, сүйсiне жейдi. Тiптi дүниеде жемiс жеп отырғанда айтылған “әлхамду лилләh” сөзi жәннат жемiсiнiң кейпiне енiп, қайтадан саған ұсынылады. Бұл жерде жемiс жейсiң, ол жақта “әлхамду лилләh” жейсiң. Сонымен қатар ырыс-нығметте, тағам iшiнде Аллаhтың жарылқауы мен Рахманның қошеметiн байқайсың. Сондықтан әлгi тәттi, әрi мағыналы шүкiр жәннатта өте ләззатты, тәттi тағам бейнесiне енiп, саған берiлетiнi хадисте де айқындалып, Құранда да көрсетiлген ақиқат. Әрi хикмет пен мейiрiм-дiлiктiң де талабымен анықталған.

Екiншi ишарат: Дүниеде орынды түрде нәпсiңе деген сүйiспеншiлiк, яғни оны жақсылап, игiлiктерiн сүю емес, қайта кемшiлiктерiн көрiп, түзеуге тырысып, жанашыр-лықпен оны тәрбиелеп, жақсылыққа бағыттаудың нәтижесi: сол өзiне лайық сүйiктiлердi жәннатта бередi. Егерде нәпсi дүниеде әуестiк пен құмарлығын Жәнабы Хақ жолында жөнiмен қолданса және мүшелерi мен сезiмдерiн орынды жерде пайдаланса, Кәримi Мұтлақ89 оған дүниедегi адал, әрi құлшылық жолында сарп етiлген сүйiспеншiлiктiң нәтижесi ретiнде Жәннатта, әрi сол жақтың жетпiс алуан қилы әшекейлерi мен әсемдiлiктерiнiң үлгiлерi болып табылатын жұмақтың жетпiс түрлi киiмiн кигiзiп, нәпсiнiң барлық сезiмдерiн разы етiп, сүйiндiретiн жетпiс түрлi әсемдiктермен бойын безендiрiп, әрi әрқайсысы жанды, кiшкене бiрегей жәннат тәрiздi хор қыздарын сол мәңгi әлемде беретiнiн көптеген аяттар айқындап дәлелдеген.

Сонымен қатар дүниеде жастық шаққа сүйiспеншiлiк‚ яғни жастықтың күш-қайратын құлшылыққа жұмсаудың нәтижесi - бақыт отанында мәңгi жастық шақ.

шiншi ишарат: Өмiрлiк жарыңа деген заңды махаббат‚ яғни оның жанашыр мейiрiмiне, жаз дидарлы мiнезiне‚ жан сұлулығына деген шынайы сүйiспеншiлiгiңдi арнап‚ оны түрлi жат қылықтардан‚ басқа да күнәлардан сақтаудың ақыреттегi нәтижесi: Рахимы Мұтлақ90 сол өмiрлiк жарыңды хор қыздарынан да сұлу‚ әлдеқайда сәндi үлде мен бүлдеге орап‚ көз тоймас көрiктi етiп, бақыт әлемiнде мәңгi өмiрлiк жолдас ретiнде және дүниеде бастан кешiрген оқиғаларын бiр-бiрiне рақаттана‚ шаттана айтатын‚ әрi өткен күндердiң естелiктерiн бiр-бiрiнiң есiне түсiрiп‚ сырласатын жанға жақын‚ нәзiк‚ өмiр бақи айрылмас жұбай‚ сүйiктi де ардақты жансерiк түрiнде қайтып беретiнiн уәде еткен. Әлбетте‚ уәдесiн бұлтартпай орындайтын болады.

Төртiншi ишарат: Ата-ана мен балаларға деген адал сүйiспеншiлiктiң нәтижесi болса‚ Құранда анық айтылғандай: олардың дәрежелерi әр түрлi болса да‚ Жәнабы Әрхамуррахимин91 бақытты жан ұяны жәннатқа лайық мұсылманша қарым-қатынас бейнесiнде‚ мәңгi әлемiнде өмiр бақи қайта қауыштырып‚ тағы да шын көңiлден дидарластырып‚ тәттi сұхбаттастырады. Сондай-ақ‚ он бес жасқа толмаған‚ яғни балиғатқа жетпей қайтыс болған балалар

деп аталатын “Жәннат балалары” түрiнде‚ жәннатқа лайық өте шырын‚ сүйкiмдi бiр пiшiнде оларды жәннатта қайтарып‚ ата-аналарының құшағына бередi. Олардың бала сүю құмарын қандырып‚ сондай мәңгi ләззат пен бiтпес рақатқа бөлейдi. Өйткенi балалар бой жетiп‚ дiни жауапкершiлiк арқаламағандықтан мәңгi сүйiктi, шырын және тәттi бала болып қала бередi. Дүниедегi әр ләззатты нәрсенiң ең жақсысы‚ ұлысы жәннатта болады. Тек қана өте шырын балажандылық‚ яғни балаларын сүйiп‚ әлпештеп‚ еркелету сезiмi - жәннат үрiм-бұтақ көбейту жерi болмағандықтан жәннатта жоқ деп айтылып келдi. Мiне‚ мұндай жағдайда ол да болады екен. Әрi өте ләззатты‚ өте шырын түрде болады екен. Ендеше балиғатқа жетпей баласы өлiп кеткен жандарға сүйiншi!

Бесiншi ишарат:

үкiмi бойынша дүниеде‚ iзгi де сүйiктi достарға деген махаббаттың нәтижесi: Жәннатта

деп аталатын‚ олар бiр-бiрiне қарама-қарсы орналасқан жәннат орындықтарында отырып тәттi‚ көңiлдi‚ шырын және қызықты түрде дүниедегi оқиғаларды‚ әрi бастан өткен ескi естелiктердi бiр-бiрiне шаттана айтып‚ көңiл көтеретiндерi‚ сондай-ақ‚ айрылмастай қосылып‚ мөлдiр таза және ыстық сезiммен сұхбаттасып‚ сүйiктi достармен жүздесетiндерi Құранда айқын баяндалған.

Алтыншы ишарат: Пайғамбарлар мен әулиелердi Құран-ның көрсеткенiндей сүюдiң нәтижесi: сол пайғамбарлар мен әулиелердiң шапағатынан барзахта‚ хаширде пайдаланумен қатар‚ өте ұлы және оларға лайық жоғарғы мәртебелерiне‚ даналығы мен күн дидарлы берекелерiне бөленiп‚ мерейлену. Иә‚

сырына орай: жұпыны адам ең ұлы мәртебеге өзi сүйген ұлы мәртебелi бiр кiсiге бойұсынумен шыға алады.

Жетiншi ишарат: Керемет нәрселерге және көктемге деген орынды сүйiспендiгiң‚ яғни “қандай керемет жаратылған” деп қарап‚ сол жаратындылар көрсетiп тұрған жарату iсiнiң әсемдiгiн‚ жүйелiлiгiн‚ әрi осы жүйелi тәртiп көрсетiп тұрған әсем есiмдердiң сәулелерiн‚ әрi осы әсем есiмдер көрсетiп тұрған сипаттардың әсемдiгiн және тағысын тағы‚ сүюдiң нәтижесi: керемет деп сүйген жаратындылардан да мың есе артық керемет түрде есiмдердiң әсемдiгiн‚ сондай-ақ‚ есiмдердiң iшiндегi сұлулықтары мен сипаттарын мәңгi әлемдегi жәннатта көредi. Тiптi Имамы Раббани (Р.А.)92 былай деген: “жәннаттың әсемдiктерi - есiмдердiң сәулелерiнiң денеге айналған көрiнiстерi”. Ойлан...

Сегiзiншi ишарат: Дүниенi‚ яғни дүниенiң ақырет егiндiгi және Иләhи есiмдердiң айнасы болуы тұрғысынан екi әсем жағын толғана сүюдiң ақыреттегi нәтижесi: дүниенiң үлкендiгiндей‚ бiрақ жалған дүние сияқты пәни емес‚ мәңгi Жәннат берiледi. Әрi дүниеде тек қана көмескi көлеңкелерi көрсетiлген есiмдер әлгi Жәннаттың айна-ларында ең сәулеттi түрде көрсетiледi. Сондай-ақ‚ дүниенi ақыреттiң егiндiгi деп сүюдiң нәтижесi: дүниенi көшетхана‚ яғни тек көшеттердi белгiлi дәрежеге дейiн өсiретiн шағын бiр бақшасы ретiнде болатын мұншама Жәннатты беретiнi сондай‚ дүниеде адамның сезiмдерi мен мүшелерi кiшкене көшеттер iспеттi болып‚ Жәннатта өте керемет түрде дамиды. Әрi дүниеде тұқым тәрiздi болған қабiлеттiлiктер ләззаттың алуан қилысымен‚ кемелдiктiң түрлерiмен өнiп-өсетiндей кейiпте адамға берiледi. Бұл Аллаhтың рақымдылығы мен хикметiнiң талабы‚ әрi Хадистiң айқындауымен және Құранның ишаратымен бекiтiлген ақиқат.

Сондай-ақ‚ ондай махаббат барлық қателiктiң басы болған нашар дүниеқоңыздық емес‚ қайта есiмдерге және ақыретке қараған екi жүзiн есiмдер мен ақырет үшiн сүйген болса‚ әрi ойша құлшылықпен осы екi жүзiн ретке келтiрiп, бейне бiр бүкiл дүниесiмен қосылып құлшылық еткен болса‚ әлбетте‚ дүниенiң үлкендiгiндей бiр сый-сыяпат алуын Аллаhтың мейiрiмi мен хикметi талап етедi. Сондай-ақ‚ егер ақырет үшiн‚ оның егiндiгi деп сүйсе және Жәнабы Хақ үшiн‚ оның есiмдерiнiң айнасы деп дүниенi сүйген болса‚ әлбетте, дүние сияқты бiр сүйiктiнiң болуын қалайды. Ол да - дүние сияқты кең Жәннат.

Сұрақ: Мұншама үлкен‚ әрi ұшы-қиырсыз кең Жәннаттың керегi қанша?

Жауабы: мәселен‚ сен амалын тауып қиял жылдамды-ғымен байтақ жер жиhанды‚ көптеген жұлдыздарды кезiп‚ көрiп шықсаң “бүкiл әлем менiкi” дей аласың. Ол жерде перiштелер мен адамдардың‚ хайуандардың ортақтасып бiрге болуы сенiң үкiмiңдi бұзбайды. Сол сияқты манағы Жәннат та толы болса “бұл Жәннат менiкi” дей аласың. Хадисте “Жәннатқа лайық болған кейбiр адамдарға берiлген бес жүз жылдық Жәннат” сөзiнiң сыры Жиырма сегiзiншi сөз бен Ықылас лемасында баяндалған болатын.

Тоғызыншы ишарат: Иман және Аллаhқа деген сүйiспен-шiлiктiң нәтижесi: перделi‚ жасырын ақиқаттарды Аллаhтың жарылқауымен бiлген әулиелер мен шыншыл ғұламалар бiр кiсiдей: дүниенiң мың жылдық шаттық өмiрi Жәннат өмiрiнiң бiр сағатына да жете алмайды. Сондай-ақ‚ Жәннаттың мың жылдық өмiрi қасиеттi де пәк ‚ әсемдiк пен мерей иесi болған Заты Зүлжәлалды бiр сағат тамашалауға‚ онымен көрiсуге жетпейдi. Мiне‚ осындай тамашаға куә болатындары кесiмдi хадистер мен Құран-ның айқын аяттарымен расталған (сiлтеме).

Хазретi Сүлеймен93 Ғалейhиссәлам сияқты ұлы кемелдiгiмен аты шыққан мәшhүр бiр құрметтiнi көрудi әркiм-ақ құмартады және Хазретi Жүсiп94 Ғалейhиссәлам тәрiздi сұлулығымен танымал болған бiр қадiрлiнi көру құштарлығы әркiмде бар. Апырым-ай‚ дүниенiң бүкiл әсемдiктерi мен кемелдiктерiнен мыңдаған есе жоғары болған Жәннаттағы барша әсемдiктер мен кемелдiктер әсемдiгi мен кемелдiгiнiң бiр сәулесi болып табылатын бiр Аллаhты тамашалау - неткен ғанибет‚ қызығарлық нәрсе‚ әрi Оны көру - қаншалықты асқақ арман‚ ынтығарлық iс екенiн таразылай алсаң таразыла...

(сiлтеме) - Хадисте “Аллаhты сонда тамашалау Жәннаттың бүкiл ләззаттарынан анағұрлым жоғары екенi сондай‚ оларды естен шыға-рып жiбередi. Көрiскеннен кейiн тамашалаған жандардың көз тоймас сұлулығы артатыны соншалық‚ үйлерiне қайтқан кезде зәулiм сарай-ларындағы от басылары үңiле қарап‚ әрең дегенде оларды танитын болады‚” деп баяндалған.

Он жетінші хат

Көңiл айту

Қадiрлi ақыреттiк бауырым Хафыз Халид!

Құрметтi бауырым‚ ұлыңның қайтыс болғанын естiп қатты өкiндiм. Бiрақ

қазаға95 риза, тағдырға тәсiлiм болу Исламның ерекше дәстүрлерiнiң бiрi. Жәнабы Хақ сiздерге зор сабыр берсiн‚ марқұм сәбидi де ақыретте сiзге сенiмдi көмекшi және шапағатшы етсiн. Сiзге және сiз сияқты тақуа мұсылмандардың көңiлiне демеу‚ әрi сүйiнтерлiк қуанышты хабар айтайын. Мұнда “бес нүкте” бар.

Бiрiншi нүкте: Құраны Хакимде

деген аяттың сыры мен мағынасы мынадай:

“Иманды жандардың балиғат жасына жетпей қайтыс болған балалары Жәннатқа лайық бiр бейнеде сүйкiмдi‚ әрi мәңгi сәби болып қалады. Әрi Жәннатқа кiретiн әке-шешесiнiң мейiрiм толы құшақтарына қайта оралып‚ олардың мәңгi қуанышына айналады. Әрi балаға деген сүйiспеншiлiк ‚ мейiрбандылық секiлдi балдай тәттi асыл сезiмдi ата-анасына сыйлайтынын және әрбiр ләззатты нәрсенiң Жәннаттан табылатынын паш етедi. Әрi Жәннат ұрпақ өрбiту орны емес‚ сондықтан балаға махаббат‚ мейiрiм‚ сүйiспеншiлiк те онда жоқ‚ - деген адамдардың шығарған үкiмдерi жаңсақ екенiн хабарлайды. Әрi дүниеде он жылдық қайғы-мұң аралас тар уақыт iшiнде бала сүйiп‚ әлпештеп‚ бағып-қағудың орнына арғы дүниеде сен миллиондаған жылдар бойы өте тамаша‚ қайғы-мұңсыз‚ мәңгi-бақи бала сүйiп‚ мәпелеп рақатқа бөленесiң”‚-деп жұбатады. Иманды жандардың ең үлкен бақыты мiне осылар деп мына

қасиеттi аят қуанышты дәйектер жеткiзедi.

Екiншi нүкте: Баяғыда бiр адам зынданға қамалыпты дейдi. Қасына өте жақсы көретiн баласын жiберген екен. Бұл бейшара тұтқын өзiнiң жан азабын тартады‚ мұның үстiне зынданға келген баласына жағдай жасап‚ бағып-қаға алмағаны үшiн оның да мұң-наласы‚ зәбiр-жапасы қосылады. Адам айтқысыз қатты абыржып‚ жаны ауырады. Соңыра аса қамқор‚ әрi мейiрiмдi патша оған бiр адамы арқылы былай деп хабар жiбередi:

-“Расында бұл бала сенiкi‚ бiрақ менiң қол астыма қарайды‚ әрi менiң ұлтымнан. Оны мен өзiме қайтып аламын‚ керемет зәулiм сарайда бағып қағамын.”

Бұл адам болса:

-“Жоқ‚ бұл бала менiң жұбанышым. Оны бере алмаймын”-деп зар еңiреп қоя бередi. Қасындағы достары былай деп ақыл-кеңестерiн айтады:

-“Оу‚ бауырым‚ сенiң өкiнiп жылауың бос нәрсе. Балаға шын жаның ашыса ырыққа көн. Сонда балаң мұндай ыбырсыған лас‚ былғаныш‚ сасық әрi қараңғы қапастан шығып‚ бау-бақшалары жайнаған‚ бақ құсы қонған‚ той-думанға және қуанышқа толы сарайға барады. Егер сен өзiң үшiң қиналып‚ пайдамызға жарайды ғой‚ бәлкiм қолғабысын тигiзер десең‚ сөйтiп бала бұл зындан-да қалса‚ онда уақытша‚ жалған‚ әрi келу-келмеуi неғайбыл пайда табарсың. Сонымен бiрге бұл баланың сан жетпес ауыртпалықтарын мойныңа жүктеп‚ қатты қинала-сың және қыруар қасiретiн шегесiң. Егер сарайға кететiн болса‚ саған тигiзер мың-мыңдаған пайдасы бар. Өйткенi рақымшыл патшаның мейiрiмiне бөленесiң‚ бала да саған шапағатшы болады. Сол кезде патша оны сенiмен жолық-тырғысы келедi.Көрiсу үшiн әлбетте оны зынданға түсiр-мейдi‚ қайта сенi шығарып‚ хас сарайына алып келедi де баламен жолықтырады. Тек қана бiр шарты бар: егер патшаға сенiм артсаң және әмiрiне бойсұнсаң.”

Мiнеки‚ дәл осы мысалға ұқсас‚ әзиз бауырым! Сен сияқты иманды кiсiнiң баласы дүние салғанда былай деп ойлау қажет:

Рас‚ бұл бала бейкүнә. Оның жаратқан Иесi де Рахим және Кәрим. Менiң оған беретiн жаңсақ‚ қате-кемшiлiгi өте көп тәрбиемнiң‚ мейiрiмiмнiң орнына Оның Жаратушы Иесi өзiнiң асқан қамқорлығына‚ мейiрбанды-лығына алып бөлейдi. Мылқау дүниенiң қайғы-зары‚ қасiретi‚ азабы‚ қорлығы мол зынданынан шығарып, Жәннатул-фирдаусына96 жiбередi. Шiркiн-ай‚ ол бала неткен бақытты жан десеңшi! Егер мына жалғанда қалса‚ кiм бiлiптi қандай күйге түсетiнiн. Сондықтан оған менiң жаным ашымайды‚ қайта оның бағы жанды. Бiр ғана өзiме әкелер пайдасы қалды. Өзiме де жаным ашымайды‚ қатты қапаланып қайғырмаймын да. Өйткенi бұл дүниеде қалса‚ болмашы он жылдық уақытша‚ әрi қайғы-мұңы аралас “балаға деген махаббатты” сыйлар едi. Егер дiншiл болса‚ дүние жұмыстарына қолы ептi болса‚ бәлкiм маған көмегiн тигiзер едi. Бiрақ қайтыс болуымен мәңгi-бақи Жәннатта он миллион жыл бойы перзентiм атанып‚ қуанышқа бөлейдi. Әрi мәңгi бақытқа ие болу үшiн себепкер және шапағатшы. Ендi болу-болмауы неғайбыл‚ дайын тұрған бiр пайданы жоғалтып‚ оның орнына соңыра келетiнi сөзсiз анық мыңдаған пайданы тапқан адам‚ әлбетте‚ аянышты халге түсiп үмiтсiздене жыламас болар.

Үшiншi нүкте: Дүние салған бала бiр Халиқы Рахимның мақұлығы‚ басы жұмыр пендесi‚ жаратылған құлы едi. Әрi бүкiл тұлғасымен Оның ғажайып туындысы және Оған ғана тиесiлi. Ол ата-анасының досы ретiнде олардың қасына уақытша тәрбиеленуге жiберiлген. Әрi ата-анасын оған қызметкер етiп тағайындаған. Осы қызметтерiне жедел еңбекақы ретiнде оларға балдай тәттi шәфқат берген. Мiнеки‚ мыңнан тоғыз жүз тоқсан тоғыз үлеске ие болған Халиқы Рахим, өзiнiң рахметi мен хикметiнiң талап етуi бойынша қазiр сенен баланы алып қызметiң бiттi десе, сөйтiп сен қолыңдағы көз алдайтын бiр ғана үлесiңмен шынайы мың үлестiң иесi болған Аллаhқа қарсы шығып, Оған наразылық танытатындай кейiпте үмiтсiздене зарласаң және бейбастыққа берiлiп жыласаң, иманды кiсiлерге жараспас. Қайта бұл ғафлет жолындағы бейбақтар мен хақ жолдан тайған азғын адамдардың iсi.

Төртiншi нүкте: Егер дүние мәңгiлiк жалғасса, адам iшiнде дәйiм осылай жүрсе, әрi бұл өлiм де мәңгi-бақи болса, онда аянышты қайғырып, жетiмсiреп жылап-сықтаудың және үмiтсiзденудiң мәнiсi болар едi. Бiрақ бұл дүние қонақ үй қызметiн атқарады. Опат болған бала қайда кетсе сiз де, бiз де ол жаққа сапар шегемiз, әрi бұл өлiм тек оның жеке басына ғана қатысты емес. Бұл жол жалпыға бiрдей. Әрi бұл қимай қоштасу мәңгi емес, iлгерiде барзахта, Жәннатта көрiсiледi.

деп айту керек. Берген де Ол, алған да Ол. “Әлхамду лилләhи ала кулли хал97” деп сабыр сақтап шүкiр ету керек.

Бесiншi нүкте: Иләhи рахметтiң тым нәзiк, ерекше пәк, әбден ұнамды, өте тамаша, балдай шырын, күндей жарқыраған нұрлы шуағы - шәфқат98 болып табылады. Осы шәфқат нұр шашқан айрықша әсерлi, әрбiр дертке дауа бола алатын дәру. Ғашықтықтан әлдеқайда өткiр. Әрi Жәнабы Хаққа өте шапшаң жеткiзiп қауыштырады. Мәселен, межази99 ғашықтық пен дүниеге деген махаббат көптен-көп асуларды асып, қиындықтардан өтiп барып хақиқи100 ғашықтыққа айналады. Сөйтiп Жәнабы Хақты табады. Сол сияқты шәфқат, бiрақ еш қиындықсыз, ерекше пәк, әрi өте қысқа мерзiм iшiнде адамның жүрегiн Жәнабы Хақпен байланыстырады. Әке болсын, шеше болсын бауыр етi баласын бүкiл дүниедей жан тәнiмен сүйедi. Баланы қолынан алған уақытта егер бақытты, шын иманды жандар болса, жүздерiн дүниеге қаратпай тiкелей Мүним-i Хақиқиды101 табады. Әрi “дүние деген пәни, жалған, көңiлге алуға тiптен арзымайды”,-деп көңiлi жәйланады. Баласы қайда кеткен болса ол жаққа деген ыстық сезiмi оянып, орасан рухани қуанышқа бөленедi. Аллаhты ұмытып, қапы қалған, әрi хақ жолдан адасқан азғын адамдар бұл бес ақиқатта баяндалған шынайы бақыт пен сүйiнiштi хабардан мүлдем мақрұм. Олардың жан түршiгерлiк ауыр халдерi мен шеккен аянышты күйлерi мынаған ұқсайды:

Өлiп-өшiп жақсы көрген сүйiктi жалғыз ғана баласының әлi құрып, жаны үзiлгелi тұрғанын көргенде қатты сасқалақтап, безек қағады. Қу дүниеде бақи жасайтындай қиялдап, ғафлет пен азғындықтың нәтижесiнде өлiмдi мәңгi шiрiп бiту деп долбарсиды. Өлiмдi мәңгi айрылысу, түп тамырымен жойылып бiту деп мамық төсегiнiң орнына суық қабiрдiң сыз тартқан топырағын көз алдына елестетiп, тұла бойы өртенедi. Ғафлет немесе азғындыққа түсiп, Әрхамур-Рахиминнiң мейiрiм-шапағатқа толы жәннатын, нығмет-ырзыққа толы фирдаусын96 ойламайды. Сөйтiп жанын қоярға жер таппай қатты қайғырып үмiтсiздiкке салынады. Күйiгi ауырлай түседi. Иә, олардың тартар азабы осындай.

Бiрақ екi дүниенiң бақытына бөлейтiн иман мен Исламият мұсылманға былай деп бұйырады :

“Мына жаны үзiлгелi тұрған сәбидiң Халиқ-ы Рахимы оны ылаң дүниеден шығарып, өзiнiң Жәннатына102 апарады. Саған ақыретте шапағатшы , әрi мәңгi-бақи етiп құшағыңа қайтарады. Бұл айрылысу уақытша ғана. Сары уайымға салынба деп сабыр сақта.”

Саид Нұрси

[Баланың қайтыс болуына байланысты тағы

бiр хаттан үзiндi]

“Көңiл айту” хатында баяндалған

аятына байланысты бiрлi жарым ескi тәфсирлер былай деген: “Жәннатта жас баладан өте қария кiсiлерге дейiн барлығы отыз үш жаста болады”. Бiр Құдайға аян, мұның ақиқаты былай болса керек:

Аятта ап-айқын

деп айтылғанның мағынасы: Шариғат парыздарын өтеуге мәжбүр болмаған, әрi сүннет тұрғысынан да орындамаған және балиғат жасына жетпей дүние салған балалар Жәннатқа лайық, сүйкiмдi бала болып қалады. Бiрақ жетi жасқа толған балалардың намаз сияқты парыздарға дағдылануы үшiн оларды ынталандырып, оқыту - шариғатта бар. Сосын олар он жасқа толғанда, қатаң түрде намаз оқытып, дағдыларындыру да бар. Демек уәжiп болмаса да,нәпiл103 түрiнде жетi жасынан балиғат жасына дейiн үлкен дiндар сияқты намаз оқып, ораза тұтқан балалар - үлкен кiсiлер сияқты сый-сияпат алу үшiн отыз үш жасында болады деген мәселенi бiрсыпыра тәфсирлер кеңiрек түсiндiрмей, жалпы балаларды қатыстырып айтқан. Бiрлi жарым балаға тән болса да, жалпылама деп ойлаған .

Саид Нұрси.

Емирдағының терең мағыналы естелiгi

Бес жылдан берi дағдылы әдет бойынша, демалу үшiн Емирдағы қаласының атырапында күймелi арбамен қыдырып жүргенiмiзде таң қаларлық оқиғаның куәсi болдық, яғни бiр жастан жетi жасқа дейiнгi титтей балалар әке-шешелерiне деген ықыластарынан да артық құштарланып, күймелi арбаға жүгiрiп жетiп , қолыма ұмтылатын едi. Менi ешқашан көрмеген, еш бiлмейтiн бiр-екi яки үш жастағы сәбилер жалаң аяқ, тiкендi жолмен болса да жүгiрiп, күймеге жетiп алып, бейне бiр үлкен адамдарша қошеметпен сәлемдесiп “Қолыңыздан сүйейiк” деп айтатын-ды.

Мұндай халге мен де, қасымдағы бауырларым да және көргендердiң бәрi де таң қалушы едiк. Бұл жағдайды осы маңайда ғана емес, барлық жерде көрдiк. Тiптi ауылдарда да осы жағдай қайталанып отырды.

Алдамайтын бiр ақиқат ескертiлiп, мен және қасымдағы достарым мынаған көз жеткiздiк :

Осы бейкүнә сәбилер жазықсыз болғандықтан “табиғи ұмтылыс” деп аталатын алдын ала сезгiш қабiлеттерiмен Рисале-и Нұрдың бұл мемлекеттегi жазықсыз сәбилер мен өздерiне көптен-көп пайдасы тиетiнiн күнi бұрын сезiп, ой-өрiстерi мен ақылдары жетiп түсiнбесе де, сондай жазықсыз сезiммен Рисале-и Нұрдағы мағыналар үшiн оның аудармашысына туған аналарынан да артық ынтыға құштарланып, ұмтыла жүгiредi. Бiз де бұлардың қошеметiне қарап, болашақта осы жазықсыз титтей сәбилердiң iшiнен көпшiлiкке танымал үлкен Нұршылар шығатынын, әрi Нұрдың дара шәкiрттерi атанатынын күнi бұрын бiлiп, сезiнудемiз. Мен де осы кiшкентай бейкүнә балаларды дүниеде бала-шағам болмағандықтан, былайша мағыналық тұрғыдан, балаларым деп, барлығын дұғаларыма қостым. Күнделiктi таңертең Нұр шәкiрттерiмен бiрге бұларды да дұғаларымда атап жүрмiн.

Сондай-ақ, олардың iшiндегi бейкүнә бiреуiн қырық жастағы селқос адамнан да артық көруiмнiң себебi: бұлар күнәсiз болғандықтан және ағынан жарыла ынта-ықыласымен берiлетiндiктен, әлбетте, оларды жұмылдыратын бiр ақиқат бар деп, үлкендерге қошемет- пен сәлем бергенiмдей, мен де олардың қошеметтеп берген сәлемдерiн алып жүрдiм. Олардың бейкүнә және болашақта нағыз Нұршы болуларына байланысты арнаған дұғаларын өзiм үшiн қабыл болады деп, оларға былай дер едiм:

Расында сендер мағыналық тұрғыдан менiң бала-ларым болдыңдар, сондықтан мен сендерге дұға жасау-дамын. Сендердiң күнәларың жоқ, сол үшiн маған арнаған дұғаларың Құдай қаласа мен үшiн қабыл болады. Сендер маған дұға жасаңдар. Себебi мен қатты науқаспын.

Менiң және қасымдағы бауырларымның зор үмiтпен байқағанымыз: құдайсыздар мен дiнсiздердiң құрған жоспары бойынша большевизм бағытымен жастарды тәрбиелеу үшiн бiр кездерде кейбiр мектептер ашылып, соңыра өзгертiлген осы мектептерде жастарды бұзу үшiн жасаған iс-қимылдарына қарсы Исламның қаhарман ту ұстаушы жауынгерi болған түркi халқының бейкүнә кiшкентай сәбилерi нұрлы көздерiн ашып, көкiректерiн оятып, алдын ала сезгiш қабiлеттерiмен Нұрлардан тәлiм-тәрбие алулары - жастардың басына келген әлгiндей апатқа қарсы жауап екендiгiне көзiмiз жеттi. Сондай-ақ, Құдай қаласа жастар, әрi осы сәбилердiң өздерi құдайсыздар мен дiнсiздердiң, имансыздардың кесiрлерiнен аман қалып, құтылатындарының бiр белгiсi. Сондықтан олар мұндай таңданарлық әрекеттерiмен көрсетуде.

Саид Нұрси.

Ия, бiз де бұл жағдайды өз көзiмiзбен көрдiк.

Қызметiнде болған Нұр шәкiрттерi.

(Он жетiншi лемадан үзiндi)

Он екiншi мақала

Уа, бұл мақалаларды тыңдаған достарым! Менiң әдеттегiден ерекше, Раббымның104 алдында жүрегiмнiң құпиялануы қажет болған өтiнiштерi мен тiлектерiн, дұғаларын кейде жазуымның себебi: өлiм тiлiмдi сөйлетпей қоятын кездерде тiлiмнiң орнына кiтабымның сөйлеуiн Аллаhтың рақымынан өтiну екенiн бiлiп алыңыздар. Иә, қысқа ғана өмiрде шексiз көп күнәларымды жуып шаятын уақытша тiлiмнiң айтқан тәубалары мен өтiнiштерi жеткiлiксiз. Тұрақты және бiршама мәңгi қалатын кiтаптың тiлi анағұрлым көп әжетке жарайды.

Сонымен он үш жыл (сiлтеме)1 бұрын өмiрдiң алай-түлей соққан дауылдарының нәтижесiнде, Ескi Саидтың күлкiлерi Жаңа Саидтың көз жасына айналғалы тұрған кезеңде, жастық шақтың алаңсыз ұйқысынан кәрiлiктiң таңында оянған шағымда осы өтiнiш пен тiлек арабша жазылған болатын. Бiрсыпырасының түрiкше мағынасы мынадай: (сiлтеме2)

Уа, Раббы Рахимым және Халиқы Кәримiм! Менiң өмiрiм жөн-жосықсыз және жастық шағым босқа өттi де кеттi. Сол өмiрiм мен жастық шағымның жемiстерiнен қолымда жан күйдiретiн күнәлары мен масқара ететiн қасiреттерi, құрдымға апарар шырмалған күмәндары қалған. Сондай-ақ, қайғы бұлтын үстiме төндiрген күйде, жаралы жүрегiммен, оты шыққан бетiммен қабiрге жақындап келемiн. Өз көзiммен көре отырып қатты жылдамдықпен оң мен солға бұрылмай, көз жұмған сүйiктiлерiм мен туысқандарым, бауырларым сияқты

(сiлтеме1)- жазылған жылы бойынша қалған.

(сiлтеме2)-қазақша мағынасы жазылды, бiрақ негiзгi түпнұсқасы түрiк тiлiнде.

ерiксiз түрде қабiр есiгiне таяп келемiн. Ол қабiр - бұл пәни жалғаннан мәңгi айрылу арқылы мәңгi Жәннат жолында салынып, ашылған ең бiрiншi орын және алғашқы есiк.

Сондай-ақ, мен мына қойындасып және құштар болып, сүйген дүние де құрып бiтетiнiн, жалған қайырсыз екенiн шорт кесiмдi түрде анық түсiндiм. Әрi қойнауын-дағы жаратындылар да айдан анық бiрiнен соң бiрi топ-тобымен көшiп жатады және жоғалып кетедi. Әсiресе мен сияқты жүгенсiз нәпсiге ие адамдарға бұл дүние тым опасыз, өте алдамшы. Бiр ләззат сыйласа, мың қасiретке ұшыратады, шектiредi. Бiр жүзiм жегiзсе, соңынан жүз шапалақ жегiзедi.

Уа, Раббы Рахимым және Халиқы Кәримiм!

сыры бойынша, мен жақында кебiнiме

оранып, табытыма жатып, достарыммен қоштасқанымды қазiр-ақ көрiп тұрмын. Көрiме қарай кетiп бара жатқанда, Сенiң Рақымдылық құзырыңа мәйiтiмнiң жансыз тiлiмен және рухымның жанды тiлiмен қатты айқайлап: “Медет бере көр! Медет! Медет! Я Хәннан!105 Я Мәннан!106 Менi күнәларымның масқаралығынан құтқар!” деймiн.

Мiне, қабiрiмнiң басына да келiп қалдым, мойнында кебiнi оралған күйi қабiрдiң жанында сұлап жатқан денемнiң үстiнде тұрып, басымды Рақымдылық құзырыңа қаратып, бар даусыммен күйiне жылап, жалбарынамын: “Медет бере көр! Медет! Медет! Я Хәннан! Я Мәннан! Менi күнәларымның ауыртпалықтарынан құтқар....!”

Мiне, кебiнге оранған күйi көрiме кiрдiм. Жаназа шығарушылар да менi тастап кетiп қалды. Сенiң кешiрiмiң мен рақымыңды үмiттене күтiп жатырмын. Әрi айдан анық көргенiм, Сенен басқа арқа таяныш пен сиынар пана жоқ. Күнәлардың жамандығы мен жан түршiктiрер қасiретiнен, әрi көрдiң тарлығынан қинала бар даусыммен жылап, қиыла сұраймын:

Медет бере көр! Медет! Медет! Я Рахман! Я Хәннан! Я Мәннан! Я Дәййан!107 Менi нашар күнәларымнан арылтып, жамандығынан құтқар, қабiрiмдi кеңейт, я Иләhи! Сенiң Рақымдылығың - менiң арқа сүйерiм, әрi барша әлемге рақымдылық сыйлаған сенiң Сүйiктi Досың - Рақымдылығыңа бөлену үшiн менiң себепкерiм. Сенiң үстiңнен шағым айтпаймын, қайта мына халiме және өзiме наразы болып, саған шағымданамын.

Уа, Халиқы Кәримiм және Раббы Рахимым! Сенiң Саид атты жаратынды құлың, басы жұмыр пендең - күнәhар, әрi шарасыз, әрi бейқам, әрi орашолақ, әрi науқас, әрi жексұрын, әрi сотанақ, әрi қартайған, әрi сойқаншыл және Қожайынынан қашқан бiр құл бола тұра, қырық жылдан кейiн есiн жиып, Сенiң құзырыңа қайтқысы келедi. Сенiң рақымдылығыңды қиыла сұрайды. Сансыз күнәлары мен қателерiн мойындайды. Шырмалған ойлар мен әр түрлi ауруларға душар болған. Саған жал-барынып, сенен көмек тiлейдi. Егерде асқан мейiрiм-дiлiгiңмен оны қабыл алып, кешiрiп, рақымдылық жасасаң, әрине, негiзiнде бұл тек Сенiң қолыңда... Өйткенi рақымдылардың рақымдысысың. Егер қабыл алмасаң, Сенiң есiгiңнен басқа қай есiкке барайын?... Қайсы есiкке жалынайын?... Құзырына шығып жалынатындай Сенен басқа Раббым жоқ қой... Өтiне сұрайтындай Сенен басқа Хақ Мағбудым108 жоқ қой...

 (Емирдағы қосымша хаттарынан)

Қадiрлi, адал да шыншыл бауырларым!

... Бiрiншiсi: Рисале-и Нұрға жаратылысынан, әрi замананың жағдайына қарай шәкiрт болатындар - ең әуелi бейкүнә балалар. Өйткенi кiшкентай бiр бала жастайынан иманның күштi тәлiм-тәрбиесiн алмаса, кейiн өскенде қатты қиналып жүрiп, Ислам мен Иман негiздерiн әрең дегенде көкiрегiне тоқуы мүмкiн.Бейне бiр мұсылман емес бiреудiң Исламды қабыл еткенiндей дәрежеде қиналып, жатсынып бөтенсiнедi. Әсiресе ата-анасын дiндар деп бiлмесе, әрi тек қана дүниелiк ғылымдармен шұғылданып, ақыл-ойы солай тәрбиеленсе, жатырқаушылық сезiмiн анағұрлым арттырады. Мұндай жағдайда ол бала дүниеде ата-анасын құрметтеудiң орнына оларды ауырсынып,

тезiрек өлулерiн қалап, ата-анасының басына бәле боп жабысады. Ақыретте де оларға шапағатшы емес, қайта үстiнен шағымшы болады, яғни “нелiктен Ислами тәрбие берiп, иманымды құтқармадың?” деп.

Сонымен осы ақиқатқа негiздеп айтар болсақ, ең бақытты балалар - Рисале-и Нұр қойнауына кiрiп, дүниеде ата-анасын құрмет тұтып, оларға қызмет етiп, iзгi амалдарымен қайтыс болған соң олардың амал дәптерiне сауап жаздырып, ақыретте де дәрежесiне қарай оларға шапағат етiп, бақытты жандар атанады.

Рисале-и Нұрдың екiншi дәрежедегi шәкiрттерiне келер болсақ, табиғатынан Рисале-и Нұрға мұқтаж және бiршама дүниеден үрiккен немесе бұл жалғанға ренжiген әйелдер болып табылады. Әсiресе бiраз қартайған болса, Рисале-и Нұр оларға нағыз рухани азық. Өйткенi Рисале-и Нұрдың төрт негiзiнiң бiреуi - мейiрбандық. Ол да Рахим есiмiне бөлену арқылы келген. Әйелдердiң де ең ұлы сезiмдерi және табиғи мiндеттерiнiң iрге тасы - мейiрбандық...

Қадiрлi, бейкүнә балаларым!

Құранды оқып үйрену үшiн сабақ алып жүрген екенсiңдер. Сендер бiлетiн жаңа әрiптерде кемшiлiктер болғандықтан мүмкiндiк болғанша жаңа әрiптермен оқымау керек.

Сондай-ақ, Құранды оқудың пайдасы тек қана қары болып, дүниеде онымен бiр атаққа көтерiлiп, ақы алу емес... Қайта оның әрбiр әрпi ең болмағанда он сауаптан бастап сонау жүзге, мыңға дейiн Жәннат жемiстерi мен ақыреттегi пайдаларды беруiн ойлап, оны мәңгi өмiрдiң рақаты мен бақытына жету ниетiмен оқу керек.

Иә, мектептерде дүниенiң мал-мүлкi немесе атақ-даңқы үшiн бiлiм алу - мына қысқаша дүние тiршiлiгiнде мәртебесi мен пайдасы бiреу-ақ. Ал Құранның мәңгi өмiрде, әрi оның қасиеттi сөздерiн, нұрлы және иманға қатысты мағыналарын үйрену - мыңдаған есе қымбатты. Әлгiлер шиша сияқты, бұл болса алмас сияқты.

Сондай-ақ, ата-аналарыңа нағыз пайдалы, көмекшi перзент бола аласыңдар. Сендер сөзсiз бейкүнә жансыңдар, әлi күнәларың жоқ. Манағы ақ ниетпен оқысаңдар, сендердi Рисале-и Нұрдың бейкүнә шәкiрттерiмен бiрге қабыл алып, сонда барлық шәкiрттердiң дұғаларына ортақ боласыңдар. Әрi жүзiнен нұр шашқан, мүбәрак шәкiрт атанасыңдар.

Сендердiң ұстаздарыңды, өздерiңдi, ата-аналарыңды және мемлекеттерiңдi құттықтаймын.

Саид Нұрси

Аса қадiрлi, өте мүбәрак және тым рақымды Ұстазымыз!

Бұдан алдын небiр қиын күндердi, небiр қаралы күндердi бастан өткiздiк. Балаларымызға Құран сабағына барудың өзi тиым салынған едi. Мектептерде де дiни сабақтар тоқтап қалған болатын. Рисале-и Нұр жазғандарды сотқа беретiн едi. Сiздей өте мүбәрак Ұстазымызға дiн дұшпандары көптеген қастандықтар жасады. Қыруар жәбiр көрсеттi. Рисале-и Нұр жазды, дiнге жаңадан үлкен күш-қуат қосты, мұсылманшылықты дамытты деп сiзге өлiм тiлеп, арам қылықтарын iстеп бақты. Бiз сондай қиын күндерде жылап-сықтап: “я, Раббым! Ұстазымызды бәледен сақта. Дiнiмiз бен Ұстазымызға, Рисале-и Нұрға дұшпан болғандарды жер жастандыр!” деп Аллаhқа жалбарынушы едiк. Бейне бiр көзiмiзден қанды жастар ағып, көлдей болды. Ақырында Жәнабы Хақ сiздей ұстазымызды сақтап қалды, дiнсiздер де құлады. Мұсылманшылықты жоюға тырысып баққандар бет-бетiмен кеттi. Сiздей ұстазымыз болса, дiни қызметiңiзде жеңiп шықтыңыз. Ұлтымызды дiнсiздердiң залалынан құтқарып, жеңiске жеттiңiз. Мұсылмандардың бақытты күндер көруiне себепшi болдыңыз. Осының арқасында дiни егемендiгiмiз бен бостандығымызға жеттiк. Рисале-и Нұр баспалардан көптен-көп шыға бастады. Бiз әйелдер бұған қатты қуандық. Нұрларымыздың басылғанын көргенде, дүниеге жаңадан келгендей қуанышымыз қойнымызға сыймай шаттандық. Мұның орнына бiзге алтынмен әрленген мыңдаған моншақтар, алтындар,алмастар берiп, жiбек пен атластан киiмдер таратса да, бiздi мұншама қуандыра алмас едi. Рисале-и Нұрды бастыру - дiнге,иманға ең бiрiншi және ең үлкен қызмет болып табылады.

Құрметтi ұстазымыз!

Дiн мен иманға деген ғашықтықпен, мұсылмандыққа құштарланумен бақытқа жете алатын бiздей аналар, қазiр сәбилерiмiзге Құран Кәрiмдi үйретудемiз. Рисале-и Нұр оқытудамыз. Рисале-и Нұрдың иман және Ислами дәрiстерiмен тәрбиелеуге қолымыздан келгенше тырысудамыз. йлерiмiз бiр Нұр медресесiне айналуда, Әлхамду лилләh. Егерде балаларымызға Рисале-и Нұр оқытпасақ, бұл заманның құрдымға апарар қатерлерiне ұшырап, жат қылықтарға дағдыланып, жамандыққа үйiр болады. Бiздiң басымызға бәле боп жабысып, дертке шалдықтырады. Ақыретте де “нелiктен иманымды құтқармадың?” деп ата-анасының үстiнен шағым айтады. Сондықтан сүйкiмдi сәбилерiмiздiң Рисале-и Нұрға деген ынта-ықыласын оятудамыз. Әйел затының баласына деген мейiрбандығы анағұрлым артық. Егерде балаларына мәңгi ақыреттегi өмiрлерiн құтқаратын иман сабақтары берiлмесе, бұған немқұрайды қарап, тек уақытша пәни дүние тiршiлiгiне үйретiп, солай тәрбиелесе, онда балаға деген мейiрбандық орынсыз пайдаланылған боп шығады. Баласының дүниеде, әрi ақыретте пәлекетке ұшырауына себепшi болған бiр мейiрбандық болады.Балаларымызды мәпелеп, басынан сипап, оларға сүйiспеншiлiкпен былай деймiз:

“Айналайын, шырағым, Рисале-и Нұр сенi дүниеде, ақыретте бағыңды ашып, бақытқа жеткiзетiн ең үлкен нағыз шынайы дiни кiтап, әрi иман сабақтарының жиынтығы. Оқудан мақрұм қалып, иман сабақтарын қазiр алмасаң, әуелi дүниеде,сосын ақыретте бақытсыздыққа ұшырайсың және қатты өкiнесiң, қарағым”, деп Рисале-и Нұр жайында жазылған хаттар мен жырларды, мақтау өлеңдер мен жырларды оқып, әрi оларға да оқытып, Рисале-и Нұрға деген сүйiспеншiлiктiң жүректерiнен орын алуын, ұлылығын көкiректерiне құя берудi жалғастыра беремiз. Дұғаңыздың арқасында, Рисале-и Нұрдың тәлiм-тәрбиесiмен Құдай қаласа, балаларымыз Исламға, әрi өзiмiзге және ұлтымызға қайырлы да дiндар жеткiншектер болып есейедi.

Мүбәрак ұстазымыз!

Сүйiктi Раббымыздың рақымдылығымен жүрек-терiмiзден орын алған сүйiспеншiлiгiмiздi қалайша өзiмiздi мәңгi бақытқа жеткiзетiн иман дәрiстерi мен Рисале-и Нұрға, сiздей ұстазымыздың жолына арнамаймыз?! Басқа жолға арнасақ, бiздi дүние мен ақыретте байбайлата-ды,кесiрге соқтырады. Тiптi де мәңгi зарлатып жылатады. Егерде балаларымызға да осы зор маңызды ақиқаттарды үйретiп, шынайы мейiрбандығымызды орынсыз қолдан-бай, дұрыс көрсетсек, аналық борышымызды шын мәнiнде толық атқарған боламыз.

Рисале-и Нұр жайында өте керемет баяндалған конференцияны, нұрлы хаттар мен тамаша жазылған мақтауларды қамтыған бiр кiтапты Бурсадан арнайы алдырдық. Оқыған сайын, тыңдаған сайын қатты қуанып, жанымызға жылы тиiп, рухтанып қаламыз. Оларды жазып, Нұрға шәкiрт болған бауырларымыздан Жәнабы Хақ разы болсын, әмин.....

Дұғаңызға мұқтаж Ыстамбұл әйелдерi

(Иманға жан қиярлықпен қызмет еткен бiр әйелдiң өлеңi)

Рисале-и Нұр жазушысы ардақты Ұстазыма арнаймын.

Нұрдың рухани қылышын қолына алған,

Шауып жатыр мұнафықтардың109 белi мен басынан.

Ұстазымның әрбiр айтқан сөзi даналық,

Сондай нұрлы тiлiне Жасаған Ием iлiм дарытқан.

Бұл қандай от, мұншалықты күйдiрiп жандырған,

Ыстық шашқан оты аспанға қарай лаулаған.

Иман мен Құран сабағын берген Ұстазымның,

Қаламынан күллi әлемге нұрлар тараған.

Иман жолында жанын пида еткен

Осы Шәhида қазiрге шейiн не iстеген?

Ишараттар мен дәлелдi хадистер арқылы

Рәсул Оның келуiн хабар берген.

Шәкiрттерiне Ұстазым “тоқтамаңдар” дейдi

“Мұнафықтардың сөзiне құлақ аспаңдар” дейдi.

Дүние менен, жалған менен жұмысы жоқ

“Менен пәни нәрселердi сұрамаңдар” дейдi.

Шәhида, қарап қалма

Ақиқатты еш жерде жасырма.

Рисале-и Нұр кiтаптарымен

Иманға қызмет жаса.

Нұр қазынасын қаздыра бергiн

Нұрларды оқытып жаздыра бергiн.

Уақытыңды босқа өткiзбе

Өйткенi өмiр қысқа ғой шiркiн.

Оқығаның нұр бола берсiн

Жүрегiң нұрларға тола берсiн.

Нұрларды оқуменен

Иманымыз құтыла берсiн.

Көздерi нұр төгедi

Жүректерге жайнаған гүл егедi,

Нұрдың ақиқатынан

Мұнафықтар безедi.

Бауырларым көз жасын бұлайды

Ұстазға бел байлайды.

Нұрлардағы ақиқат

Теңiздей күштi сарқырайды.

Ұйқыда жатқан жүректерiмiзге

Ұстазым, дұға жаса бiзге.

Өмiрiмiз бiтпей тұрып

Иманды сездiр бiзге....

Нұршы әйелдердiң атынан кемшiлiгi көп Шәhида

 (“Әйелдерге ақ жол” кiтабына тiркелсiн)

(Ұстазымызды Қасиеттi Рамазан айымен құттықтай отырып Измир, Маниса қалалары мен аудандарында Рисале-и Нұрға маңызды, зор әсерлi қызмет еткен және таралып, әрi әйелдер арасында қызу қолдау тауып, үлгiлi болған осы хат тура Ыстамбұлдағы Нұршы әйелдердiң жазған хаттарына ұқсайды. Әрi Измир, Маниса қалаларында және аудандарында марқұм Хафыз Әли, Хасан Фәйзи, Халил Ибраhим (Рахматуллаhи ғалейhим) деген қаhармандар сияқты әйелдер арасынан да шынайы Нұр қаhармандары шыққанын көрсетiп отыр.)

Уа, жүрегiмiздегi шексiз сүйiспеншiлiгiмiздi жаулап алған шын құрметтi, өте қадiрлi және аса сүйiктi де ардақты Ұстазымыз!

Басталуымен бiздi шаттыққа бөлеген Қасиеттi Рамазан айыңызды бар жанымызбен, шын көңiлден құттықтаймыз.Қателерiмiздi кешiрiп, бiздей шарасыздарды Нұр шәкiрттерiнiң қатарына қосып, қабыл алуыңызды сұранамыз.

Уа, жанымыздың азығы, жүрегiмiздiң мәңгi сөнбес нұры, рухани және материалдық дерттерiмiздiң шипасы болған Ұстазымыз! Уа, Құраны Мүғжизул Баянның ұлы, жарқын, пәк нұрынан тараған және барша адамзат дүниесiн қараңғылықтан жарыққа шығаруға құдiретi жететiн ұлы шығарманың аудармашысы болған Ұстазымыз!

Сiз адамдарды Аллаh пен Рәсулуллаh110 жолына шақырып, адамның негiзгi ақиқатын түсiнетiн және көретiн әрбiр жасқа, қарияға, қараңғы халық пен оқымыстыларға толық мағынасымен түсiндiруге әрекет жасаған және жеңiске жеткен иман қызметкерiсiз.

Мiне, сондықтан бұл ғасырда Құраны Кәрiмнiң мағыналық жағынан мүғжизесi болып табылатын Рисале-и Нұрға бүкiл жан-тәнiмiзбен, бар күшiмiзбен ұмтыла жабысып, оны қасиеттеп, қадiр тұтып, ардақтап қастерлеймiз. Бiздiң Рисале-и Нұрға деген осындай ықыласымызға кедергi болар дүниеде ешбiр күш жоқ. Тiптi олай ойлау да мүмкiн емес. Өйткенi ол - көңiлдердiң үстiне құрылған имани байланыстылық. Бiз сiздiң және Рисале-и Нұрдың жолынан ешқашан айрылмаймыз. Әрi бұл теңдессiз Нұр шығармаларын әрдайым оқып, пайдаланамыз иншааллаh. Өйткенi ол - жер бетiнде ешбiр теңдесi жоқ, әрi бұдан кейiн де теңдесi болмайтын иманның сарқыраған бiр теңiзi және тәухид111 қазынасы. Мiне, бiзге осындай шығармалар жазып сыйлаған сiздей ардақты, аса қадiрлi ұстазымызға бiз мәңгi борыштымыз және ризамыз.

Уа, қадiрлi және сүйiктi де ардақты Ұстазымыз!

Өзiмiз байланған қасиеттi дiнiмiз туралы жетерлiк дәрежеде оқып үйрену үшiн, болашағымыз бен мәңгi бақытымызды ашу үшiн дiни шығарма iздеп жүргенде және осы ғасырдың азғындап бұзылып кеткен, әрi алдының алынуы өте қиын болған күпiрлiктiң, азғын жолдың құрдымынан құтқаратын нұрлы, жарқын шығарма iздеп, қарастырып жүргенде, ақыры Жәнабы Хақ сәтiн салып, жарылқап бiзге нәсiп еткен Рисале-и Нұрды таптық және оқыдық. Ондағы қасиет басқа ешқандай шығармаларда болмағандықтан, оның теңдессiз екенiн түсiндiк. Өйткенi Рисале-и Нұр қаралы да жаралы жүректердi Ислам нұрымен жарыққа шығаратын және бiздей бейшараларды қараңғылықтан нұрға, адасушы-лықтан ақиқатқа, дүние мен ақыретте бақытқа, саламат-тылыққа жеткiзетiн әр жақты жолбасшы және ұлы тәрбиешi.

Бiздей дәрменсiздердi осындай шығармаларды оқуға қол жеткiзiп, мерейiмiздi өсiрген Жәнабы Хаққа мыңдаған, миллиондаған мақтаулар мен шүкiрлер айтамыз. Бүкiл дүниенiң ғасырлар бойы күткен нұрынан пайдалану үшiн жан-тәнiмен ұмтылып, бiрақ қолдары жете алмаған осындай бiлiм қазынасын бiздерге оқуды нәсiп еткен Ардақты Жаратушымызға шүкiр ретiнде өмiрiмiздiң соңына дейiн басымызды сәждеден көтермесек те орынды ..... Бiздiң ақ тiлегiмiз: Жәнабы Хақ бiздердi Рисале-и Нұрдан және сүйiктi Ұстазымыздан өмiр бақи айырмасын. Әмин, әмин, әмин....

Қымбатты да аяулы Ұстазымыз!

Сiз Құран мен иман қызметi үшiн барыңызды құрбан еттiңiз. Душар болған соншама аяусыз зұлымдықтар мен қорлықтарға, ұшыраған қаншама бәле-жалалар мен қасiреттерге мойымай, асқан сабырлық көрсетiп, шыдам-дылық таныттыңыз, Дiн мен мұсылманшылықтың қас жауларының аяусыз қастандықтарына қарамастан, мiндетiңiзден ешқашан бас тартпадыңыз. Сiз талай соттарда Исламды еш қорықпастан ақтап, қорғап шықтыңыз. Қорғаумен қатар мынадай ұлы, екi дүниенiң бақытына жетерлiк дара шығарманы жарыққа шығардыңыз. Әрi иманға ең ұлы шақырушы қызметкер болдыңыз. Осылайша бүкiл адамзат баласына соңғы рет Хақ дiндi жан-жақты және егжей-тегжейлi, бар ұлылығымен, және бүкiл қуаты мен анық-қанығымен бүге-шiгесiне дейiн танытып, таратып, түсiндiрдiңiз. Осындай қасиеттi мiндет арқалағаныңызды жария еттiңiз... Бұл күресiңiз сiз үшiн құтты болсын!

Бұл мiндеттi атқарып жүрiп мейiрбандықтың өрелi шыңына жеттiңiз. Бiрнеше байғұстың жәннатқа кiруi үшiн бар ынтаңызбен жәhаннамға кiруге дайын екенiңiздi айттыңыз. Мұны да дүниеде еш кездеспейтiн және инквизицияның112 зұлымдықтарынан да бетер жан шошырлық азаптар мен қан қақсатар қасiреттерге сабыр сақтап, төзiмдiлiк таныту арқылы дәлелдеп бердiңiз.

Сiздiң Рисале-и Нұрдағы әсерлi сөздерiңiз бiздiң рухымызға, ықыласымызға, мiнез-құлқымызға қатты әсер етiп, көкiрегiмiзде сайрауда. Тек қана сол шығармалардың патшасы болған “Сөздер” кiтабы қыруар оқылып, оқытылуға лайық. Сондай-ақ, мұндай шығарма жазу, көптеген ойшылдар мен ғұламалардың қолынан келмейдi,ауыздарынан түспеген, әрi мүмкiн емес десек, тым әсiрелеу емес, әбден орынды екенiне көзiмiз жеткен. Рисале-и Нұр бәрiнен бұрын адамдардың көзiн ашып, көкiрегiн оятатын дәрiстер бередi. Ақыретке деген ой-өрiстi, жауапқа тартылу, есеп беру пiкiрiн тiрiлтедi. Бұл дүниенiң өзiнде-ақ бақыттылар мен адасқан бақытсыздардың орындарын тағайындайды.

Бiздер де Рисале-и Нұрдың осы дәрiстерiнiң ықпалымен пәни өмiрдiң уайым-қайғыларын сезбейтiндей мәртебеге көтерiлiп, мерейiмiз артуда. Оны оқу арқылы Аллаhтың разылығына бөленетiнiмiзге және Әлемнiң Мақтанышы Ардақты Пайғамбарымызбен әрi Оның сүйiктi өкiлi, шынайы аудармашысы болған сiздей аяулы Ұстазымызбен қауышатынымызға бек сенiмдiмiз. Әрi өмiрiмiздiң соңғы минуттарына дейiн бұл жолда барлық нәрселердi пида етемiз. Әрi алдымыздан шыққан кез-келген пәлекетке Аллаhтың рұқсатымен, Ұстазымыздың жәрдемiмен қарсы тұрып, жеңемiз. Әрi бiздi осы жолдан адастырғысы келген бейқам надандарды ешқашан тыңдамаймыз, иншааллаh.

Уа, сүйiктi де қымбатты Ұстазымыз!

Бiз сiздiң және Рисале-и Нұрдың қадiр-қасиетi мен қымбаттылығының бiр зәрресiн мақтап жеткiзе де, таныта да алмаймыз. Өйткенi шамамыз келмейдi. Рисале-и Нұр мен сiздiң мақтауыңызды жiгерлi шәкiрттерiңiз ғана отты тiлдерiмен, ыстық ықыластарымен анық түсiндiре алады. Бiз болсақ, олардың iзiнен сүрiне-сүрiне жүрiп келiп, сонау алдыңызға дейiн кiру үшiн осындай қысқа да кедей тiлiмiзбен ойымызды сiзге жаздық. Ақиқат шейiттерi болған Хафыз Әли мен Хасан Фейзи (Рахматуллаhи ғалейhимә)-ның құрметтерi үшiн бiздiң осы батылдығымызды көңiлiңiзге қош көрiп, ұнатуыңызды өзiңiзден сұранамыз.

Измир, Маниса қалалары мен маңай аудандарындағы перзенттерiңiз бен ақыреттiк әпке-қарындастарыңыздың атынан: Әсима, Фатима, Леман, Айша және Нәйла.

Көңiлдердi ашушы Ардақты Ұстазымыз!

Сiзге қалайша Ардақты Ұстазымыз деп шын көңiлден сенбеймiз? Рисале-и Нұрға қалайша Нұрларымыз деп жан-тәнiмiзбен сенбеймiз? Еш сенбеуге мүмкiншiлiк бар ма? Жо-жоқ.

Ия, Ардақты Ұстазымыз, нұрлы жолыңыздың Сүйiктi Пайғамбарымыз Ғалейhиссалату Уәссәламға апаратынын Нұрларды дамылсыз оқу арқылы аңғарудамыз.

Рисале-и Нұр - Құраны Кәрiмнiң хақ кiтабы, шынайы тәфсирi әрi бiз түсiнiп, ойлана алатын ақиқаттардың жұлдызы екендiгiне бүкiл дүние куә. Рисале-и Нұр шығармалары - бақытты өмiрге қадам бастырып, оның нұрларын жаралы жандарға жаудырып, күнi бүгiнгi ғасырдағы және болашақтағы адамзатқа “мiндетiңдi орында!” деп айтқан Иләhи мұғалiм. Құранымыз бен иманымыздан аластатылып, мақрұм қалған сол бiр қараңғы күндерде және адасушылықтың құрдымына итерiлiп, хабарсыз мәңгi зындандар мен өлiмге душар етiлгелi тұрған сол бiр қаралы күндерде қолыңыздағы Құранның нұрлы да алмас қылышымен келiп, Барла жайлауына орналастыңыз. Дiнсiз философия мен атеисттердi бас идiрiп, жауырынын жерге тигiздiңiз. Барша қара ниеттiлердi жеңiп, коммунизм мен сионизмнiң113, масондардың жазылмастай етiп бел омыртқасын үздiңiз.

Жәнабы Хақ сiздi, сайып келгенде Рисале-и Нұрды сыйлап, имандыларды шынайы өшпес иманның шыңына жетiп, мәңгi қараңғылықтың орнына мәңгi бақытқа жетулерi үшiн тарту еткенiне ешбiр күдiгiмiз жоқ. Сiздi Қасиеттi Пайғамбарымыздың жиырмасыншы ғасырдағы елшiсi және Құран жамағатының құтқарушысы деп атасақ, бiр ақиқаттың айқындалуына себепшi болдық деген сенiмдемiз. Дiнсiздер Құранды көк мылжыңдардың философиясы деп оның ақиқатын жоққа шығарғылары келдi. Алайда Рисале-и Нұр Құранға бiр айна екендiгiн көрсетiп, бiздей қарапайым халыққа да осы кiтаптың Аллаh заңы екендiгiн, әрi тек осы заң ғана мәңгi бақытқа жеткiзушi бiр көсем екендiгiн ап-айқын дәлелдеп берген. Кешегi күнi бiлмейтiн едiк, бiрақ күнi бүгiн ұлы дiнiмiздiң, әрi барша Иләhи дiндердiң таңдаулысы, бүкiл жандардың азығы болып табылатын осы Күндi жоққа шығарушы-лардың кезiнде сондай бiр ниет туған: тiптi мұншама қара және арам ниет не перғауындарда, не Әбу Жәhилдерде болмағанын түсiндiк.

Бүгiн басылып отырған мына өмiрбаяныңызда да баяндалғандай: сiздей Ардақты Ұстазымыз Бәдиүззаманға жасалған зұлымдықтар Барла аулына жер аударылумен басталады. Одан Ыспартаға, Ескiшаhарға, Кастамоныға, Денизлiге, Емирдағына және Афьенға сырттай қарағанда дiн дұшпандары тарапынан жер аударылдыңыз. Бiрақ шын мәнiнде сiз - иман жолындағы мыңдаған мұсылмандар-дың, ақиқатқа жаны құмар мектеп қабырғасындағылардың көңiлдерiн ашып, нұр ұялатып, оларды құтқаратын Раббани қызметкер едiңiз. Оларға жол сiлтейтiн нағыз ұстаз болып, үлгi көрсеттiңiз. Болашақ ұрпақты мәңгi құрдымға итеру үшiн әрекет еткендер сiздей Ұстазымызға неше мәрте у берген. Алайда мұндай улар олардың қанқұйлы қылмыстарының орасандығынан үркiп, әсерсiз қалып, шипалы затқа айналып, кәпiрлер мен имандыларды айырып беретiн куәлiк болған.

Сiздей ардақты ұстазымыз бiздi құтқару үшiн тағайын-далғаныңыздан, Аллаhтың рұқсатымен дар ағаштарының өзi жарнама тақталарына айналды. Кеше мыңдаған болған, бүгiн миллионнан асқан қария шәкiрттерiңiз бен жас қаhарман ағаларымыз Анкара сотында ұлы мақсат-тары мен көркем мiнездерiн барша мұсылманшылық атынан дәлелдеушi үлгi болды.

Анкараның N1 қылмысты iстер сотының мәжiлiсiнде ресми басшылар нұрлы бауырларымыздың iсiн қарады. Кония қаласынан Нұршы үш әйел болып сотқа қатыстық. Жүздеген әйел-еркек бауырларымызбен бiрге Хақтың ақиқатын көзiмiзбен көрiп, куә болдық. Бiр адвокат ағамыздан кiм екенi, не iстейтiнi жөнiнде сұралған кезде ол: “Рисале-и Нұрдың қызметкерiмiн” деп жауап бердi. Рисале-и Нұрды қалай танып, оқығанын айта келiп: “1952 жылы Нұрларды таныдым, 1954-те қызметке бастадым, 1957-де заң факультетiн бiтiрiп, өмiрiмдi Нұрлар қызметiне бердiм,” дегенде көз жасын төгiп “Аллаh,Аллаh” деп айтудан басқа шарамыз қалмады. Сiздей ардақты Ұстазымыздан, әрi Нұрлардың қызметiнде жүрген ағаларымыздан Аллаh разы болсын.

Қымбатты Ұстазымыз!

Сiздiң берекелi дұғаларыңыздың құрметiне Хақ тағаланың жарылқауымен Конияда Нұрларды оқып жатқандар күннен күнге артып жатқанын сiзге сүйiншiлеймiз. Иман құтқару жолындағы жеңiсiңiздiң куәсi болып, сiздi құттықтау мәртебесiне бiздi жеткiзген Хақ тағалаға қаншама шүкiр етсек те аз. Кешегi Жүсiп (Ғ.С.)-ның медресесiне ұқсайтын түрмелердiң торларын Нұрдың сәулелерiмен балқытып, нан сияқты үйлерiмiзге енуiне себепшi болған iзбасарларыңыз мыңдап емес, жүз мыңдаған емес, миллионнан да асып бара жатқанын өз алдына естiп жатырмыз, куә болудамыз.

Үйлерiмiз Нұр медресесiне айналғанын осы хатымыз арқылы бiлдiрiп, сiздей Ұстазымызға дейтiнiмiз: сiз дiнсiздердiң қолынан бiздi құтқарып қалдыңыз. Құтылуы-мыздың куәлiгi ретiнде қолдарымызға иман дәлелдерiн ұсындыңыз. Сiздiң қызметiңiз арқылы бiздер жастықтың мастығынан бас тартып, Нұрларға ұмтылдық. Бұл жерлер-де ғана емес, жалпақ дүниеде Нұрлармен бiрге жеңiстен жеңiске жететiнiмiзге бек сенiмдiмiз. Бұл жеңiс - Аллаhқа жеткiзетiн Нұрлар жеңiсi. Бұл жеңiс - Бақыт Ғасырында Пайғамбарымыздың ашқан нұрлы жолын жалғастырғандардың жеңiсi. Бұл жеңiс - иманның жеңiсi, Исламның жеңiсi. Ал жеңiлiске кешегi мен бүгiнгi дiнсiз қоғамдар ұшыраған. Иманды жүректердi ешқандай күш жеңе алмайтындығына бүкiл әлем куә болуда. Рисале-и Нұрдың иман қызметiндегi жеңiсi мұны тағы да бiр рет көрсеттi.

Сiз болмасаңыз бiз бұл ғасырдың пәлекеттерiнен құралған жалған әсемдiктерiн мәдени даму ғасырының талабы деп, жүректерiмiзден орын беретiн едiк. Рухымызды алмастай дәрежесiнен қап-қара көмiр дәрежесiне түсiрген болар едiк. Бiрақ Жәнабы Хақ сiз арқылы бiзге Нұрларымызды тарту еттi. Сондықтан Нұрлардың сәулесiмен қараңғы түндердi сейiлтiп, әлгi сұмдардың мәдениетiнiң аурулары мен жамандықтарын ап-анық көрудемiз. Аллаhтың осындай жәрдемiне мадақтау айтып, шүкiр етемiз.

Бұл ғасырдың небiр сұмдықтарын, небiр қорқыныш-тарын көру үшiн тек қана шынайы иманның дүрбiсiмен қарап, анықтауымыз қажет екен. Небiр азғындықтарды сұлу етiп көрсеткен мына қайырсыз мәдениеттiң құрдымы, адасушылықтың тұңғиығы иман дүрбiсiн жүрегi мен көздерiне тақап қарамағандарды жұтып қояр деген оймен бiздей Нұр шәкiрттерi қатты уайымдаған едiк. Бiрақ Нұр шығармалары Еуропалықтардың да жүрегiн жiбiтiп, күннен күнге неше түрлi құмарлықтардан арылтып жатқанын келген хаттардан оқып бiлудемiз.

Ендi бiздер бүгiн иманның Нұрымен былай деймiз:

Әй, жиырмасыншы ғасырды мәдени даму ғасыры деп жария еткен дiнсiз философия! Әй, дiнсiз атеисттер, масондар мен қызыл коммунисттер! Бiз сендерге бұл отанның әсем жерлерiнен, Орта Анатолиядағы Хазретi Мәулананың жатқан жерiнде тұрып айтамыз: бiздер Хазретi Мұхаммед (С.Ғ.У.)-ның үмбетiмiз, Мәулананың ұрпақтарымыз және Бәдиүззаман Саид Нұрсидың шәкiрттерiмiз. Сендер бiздi жақсылап танып алыңдар. Сендердiң мәдениеттерiңдi өткен шақтың көрiне тыққанбыз. Оның орнына жап-жаңа жиырма бiрiншi ғасырдың күнi туып келедi. Бұл күн - мұсылмандардың күнi, Нұрлардың күнi болып туады, иншаллаh.

Ардақты Ұстазымыз, осы қысқа тiлiмiзбен сiзбен бiрге иман жолында, Аллаh жолында, Құранның жолбасшы болуымен Хақтың ақиқатын қабыл етуiмiз арқылы бұл ғасырдың ең бақытты жандары екенiмiзге сенемiз. Өйткенi бүгiн бiр шәкiрт деп қараған өз болмысыңыз уақытша емес. Қайта Аллаhтың алдында және бiздер үшiн мәңгi. Өйткенi Аллаhты тану жолындағы жүректерiмiз иман қуатымен нығаюда. Бұл қуат бiздердi Аллаh жолынан, Пайғамбарымыз Рәсулi Әкрам Ғалейhиссалату Уәссәламның жолынан және Нұрлардан айырмайтын Иләhи бiр қуат деп бiлемiз, иншаллаh.

Аллаhтың қалауымен жүректерiмiзге Рисале-и Нұр мен Нұрлар берген күш-қайратпен осы хатты жаздық. Сiз Ұстазымызды науқас күйiнде қатты мазалағандықтан қателерiмiздi кешiруiңiздi өтiнiп, Жәнабы Аллаhтан шипалар сұрап, Миғраж114 түнiңiзбен құттықтаймыз.

Дұғаларыңызға өте мұқтаж Кониялық әйелдер атынан Гүлсiм, Алмас, Пердеуiс, Мәдиха, Айша, Қадиша, Фатима, Салиха, Шүкран, Мүшәррәф, Захира, Айша және Нұран.

Нұршылар жыры

Бағып-қаққан анашым бұл қызметке жiбердi,

Ұстатып Нұр кiтабын: “Құдайға аманат” дедi

“Құр отырмай еңбектен, қызмет жаса иманға,

Ақ сүтiмдi кешпеймiн, етпесең қызмет Құранға.”

Жазып жүрген Нұрларды, оқудамыз Құранды,

Көмегiмен Нұрлардың бiз қорғаймыз иманды

Нұр медресесiне айналған Сау мен Барла , Әфлани

Шәкiрттерге қорғаншы Абдулқадир Кейлани.

“Мүбәрактар” қоғамы да, “Гүл” мен “Нұр” фабрикасы

Қаламдары қылыштай болып, атанды заманының

қалаулысы

Жүргендерi түрме деп, болды ғой бiр медресе,

Жасы менен кәрiсi, әйел-еркек түгелдей асығады дәрiске.

Айқасып дiнсiздiкпен, нақ отыз бес жыл танытып

шыдамдылық

Тарихында Исламның өте аз мұндай табандылық.

Уа, Нұршылар! Уа, Нұршылар! Уа, қымбатты бауырлар!

Разы болсын сiздерден әр кез Аллаh пенен Пайғамбар!

Ұстаз Бәдиүззаман Саид Нұрсидың қысқаша өмiрбаяны

Ислам қауымына ғана емес, бүкiл жер жүзiнде әлемдiк құрметке ие болып, атағы кең тараған оның еңбектерiн жер-жерлердегi жұртшылық аса құмарлықпен оқып, тәлiм алған “Рисале-и Нұр” атты шығармаларымен белгiлi болған Бәдиүззаман Саид Нұрси кiм едi? Өз өмiрiн қайда және қалай өткiзген екен? Iзгi мақсаттарына жету үшiн қаншама қуғындар мен қамауларды бастан кешiрiп, зәбiр шегуiнiң жөнi бар ма едi?

Оның өмiрiн кеңiнен көрсету және толық баяндау мүмкiн емес. Сондықтан бiз де оның өмiрiнiң, тек теңiзден тамшы алғандай, кейбiр айта қаларлықтай айшықты да маңызды кезеңдерiне тоқталмақпыз.

Ол Түркияның Битлис облысы, Хизан ауданының шағын ғана Нурс деген таулы аулында 1876-жылы дүниеге келген. Әкесi - Мырза, анасы - Нүрия ханым едi. Бәдиүззаман Саид Нұрси бала кезiнен-ақ аса зеректiгiмен, айрықша еске сақтау қабiлетiмен және тым ширақтығымен ерекшеленетiн. Ол белгiлi бiр мектепте оқымай-ақ шейхтерден, сол уақыттағы дiни ғұламалардан дәрiс алып, қысқа мерзiм iшiнде бiлiммен сусындады. Негiзгi бiлiмдi Доғубаязитте Шейх Жәлалиден, үш ай уақыт шамасында алып шықты. Ал, қалған бiлiмдерi оның өз бетiмен табандылықпен жинақтаған еңбектерiнiң жемiсi едi. Ол бiлiм алу үшiн ешқандай ұстаз iздемей-ақ, сол уақыттағы медреселерде пайдаланып жүрген, түсiнiлуi қиын, қандай-да болмасын кiтаптардың күн сайын екi жүздей бетiн түсiнiп, оқып шығатын. Осылайша тоқсан кiтапты жаттап алды. Бұл кiтаптар Ислам әлемiнде әйгiлi, атақты ғұламалардың кiтаптары едi. Жаттап алғандарын әр үш айда қайталап отыратын. Кейiн осы еске сақтап, жаттап алған кiтаптары туралы Бәдиүззаман Саид Нұрси былай дейтiн: “Құдайға шүкiр, бауырларым. Осы алған бiлiмiм арқылы Құранның ғарышына шықтым, яғни шын мағынасын, әрi тылсым құпиясын түсiнуiме көмектестi. Сол кезде Құранның әр бiр аятының бүкiл әлемдi қамтып тұрғанын көрдiм. Әрi қарай Құран мен үшiн бiлiмнiң қайнар-бұлағы болды да, басқалай бiлiм бұлағының қажетi болған емес.”

Жасы он алтылар шамасына жеткенде Ван қаласында тұрып, әр түрлi ғылымдармен бiрге математика, география, химия, физика, тарих сияқты өте көп пәндермен шұғылданды. Сонымен бiрге күнделiктi шығатын баспа жаңалықтарын бос жiбермейтiн, әрине, сондықтан да бүкiл Ислам әлемiндегi жағдайлармен толық хабардар болатын.

Бiрде Ван қаласының әкiмi оған газеттен мынадай бiр қорқынышты мақала оқып бердi: Ұлыбританияның отар елдер жөнiндегi министрi Гладистон былай дептi,-“...бұл Құран, мұсылмандардың қолында тұрғанда, бiз олардың шын мәнiндегi билеушiсi бола алмаймыз. Не Құранды жою керек, не мұсылмандарды Құраннан айыру керек.” Әкiмге Саид Нұрси: “мен Құранның сөнбес және сөндiрiлмес бiр нұр екенiн әлемге көрсетемiн, әрi дәлелдеп беремiн,” деп жауап бердi және iске кiрiстi.

Осыдан соң ол Османлы Империясының астанасы Ыстамбұлдағы үлкен бiр қонақ үйге орналасып, есiгiне “Мұнда күрделi мәселелер жөнiнде барлық сұрақтарға жауап берiледi, сондай-ақ ешкiмге ешқандай сұрақ қойылмайды,” деп жазылған жарнама iлдi. Оған дiн мамандары, саясат өкiлдерi, баспа қызметкерлерi және т.б.өздерiне қажет мәселе жөнiнде көптеген ғалымдар тарапынан сұрақтар қойылып, көпшiлiк келе бастады. Барлық сұрақтары мен мәселелерiне қанағаттанарлық жауап алған ғұламалар оған: “таңданарлық, заманы-мыздың ғажайып адамы”- дегендi бiлдiретiн “Бәдиүззаман”- деген есiм бердi.

1919-жылы Ыстамбұл қаласын ағылшындар басып алғаннан кейiн Бәдиүззаман Саид Нұрси ағылшындардың саясатын, үгiт-насихатын әшкерелейтiн шағын кiтапша жазып шығарды.

Бұл батылдыққа жауап ретiнде жаңа өкiмет Бәдиүззаман Саид Нұрсиды жаңа астана - Анкараға шақырды. Парламент мәжiлiсiнде сөз сөйлеген ол, сол жерде ғибадат және бес уақыт намаз жайында үгiт қағаздарын таратты.

Үкiмет басшысы Мұстафа Кемалға бұл iс ұнамай, қатты ренiш бiлдiре: “сенi бұл жерге жоғарғы ой-пiкiрлерiңдi баянда деп шақырдық. Сен келдiң, намаз туралы айтып арамызды ажыраттың“-дейдi. Оған Саид Нұрси: “паша, паша! Бүкiл әлемдегi ең ұлы ақиқат - иман, иманнан кейiн намаз. Намаз оқымаған адам қиянат жасаған болады, қиянатшылдың сөзi болса, тыңдалмас“-дейдi

Жаңа үкiметпен келiсе алмаған ол,Ван қаласына қайтып келдi. Бiрақ мұнда тұрақтай алмады. Ислам дiнiнiң қас-жауларының жасырын, сатқындық әрекеттерiнiң нәтижесiнде оны Ыспарта қаласының Барла аулына жер аударды.Бәдиүззаман Саид Нұрси еңбектерiнiң

негiзiн осы кезеңнен бастады. Барлық адамзатты, әсiресе мұсылман қауымын адасушылықтан, атеизмнiң құрдымға апарар терiс ықпалынан арашалау мақсатымен “Рисале-и Нұр“ атты кiтаптарын жаза бастады. Осыдан кейiн-ақ бүкiл әлем Құран сәулесiнiң шапағымен нұрлана түстi. Өз еңбектерiнде Құранның Аллаhқа иман жайында айтылған күрделi де терең мағыналы аяттарына түсiнiктеме әрi талдау жасап, адамзатқа ғасырлар бойы әлi де болса толық ашылмаған аяттарының тылсым қасиеттерiн, жұмбақ құпия-сырларын ашып, жаңа ғана терiлген гүл шоқтарындай ұсынды. Жеңiл, әрi ұғымды тiлмен Жаратушының бар екенiн және бiрлiгiн, пайғамбарымыз Мұхаммед( С.Ғ.У.)-нiң пайғамбарлығын, елшi

екенiн және адамзат баласын жаратудағы Аллаhтың мақсатын, өлiмнен кейiн мәңгi өмiрдiң келетiнiн,мән-мағынасын және Құран - Аллаhтың сөзi, ақиқат-шындық кiтабы екенiн анық, кесiмдi түрде дәлелдеп бердi және басқа да мыңдаған сауалдарға жауап таба бiлдi.

Оның бүгiнгi таңда Сөздер“, “Мектубат“, “Лемалар“, “Шұғалар“, “Асаи Мұса“, “Месневи Нурия“,“Ишаратул-Ижаз“сияқты т. б. кiтаптарын қосқанда барлығы алты мың парақты қамтитын шығармалары бар. Бұл еңбектерiн жиырма сегiз жылдай уақыт iшiнде Барла , Ыспарта, Ескiшәхар, Кастамону, Денизли, Афьен, Емирдағы және де басқа елдi мекендерде басының бостандығы болмаса да, айдауда және қамауда жүрiп жазды.

Бәдиүззаман Саид Нұрси Урфа қаласында, 1960-жылы наурыздың 23-күнi, Рамазан айы кезiнде бұл пәни жалғаннан өттi.

Осыдан кейiн де оның барлық шығармаларының жинағы халықтар арасына кеңiнен тарап, тамырлана түстi. Иманын сақтап қалу жолында Түркияда және басқа да көптеген шет мемлекеттер iшiнен Саид Нұрсидың миллиондаған iзбасарлары шығып, оның еңбектерiн аса құмарлықпен оқуда, шөлдеген рухын сусындатуда және жан-жаққа таратуда.

Рисале-и Нұрдың дәрiс ретiнде оқылуы, тәлiмi жайында Ұстазымыз Бәдиүззаманның көптеген өсиет сөздерi бар. Бiр кiтабында былай дейдi:

“....Ия, мен түсiндiм. Қазiр ойлап отырсам, бұрыннан берi лайық болмасам да маған берiлген “Бәдиүззаман” лақабы менiкi емес, қайта ол Рисале-и Нұрдың терең мағыналы есiмi болатын. Бұл есiм оның аудармашысына уақытша және аманатқа берiлген едi. Ендi, мiне ол уақытша аманат есiм нағыз иесiне қайтарылды....” Яғни ол Рисале-и Нұр шығармаларының мағыналы Бәдиүззаман (заманының таңғажайып, таңданарлық, теңдесi жоқ шығармасы) болғанын, мағыналы мәңгi Бәдиүззаман болып жалғаса беретiнiн осылай айтқан едi.

Басқа өсиеттерiнде Рисале-и Нұр шығармалары Құранның терең мағыналы да ғажайып тәфсирi, әсiресе келешек ХХI-ғасырдың шам-шырағы болып, тура жолға бастайтынын баяндайды. Осылайша өзi қайтыс болғаннан кейiн Құран ақиқаттарының мағыналы, ғылыми және туралыққа бастайтын дәрiстерi Рисале-и Нұр шығармалары арқылы жалғасатынын сүйiндiре хабар бередi. Солардың бiрi төмендегiдей:

“Рисале-и Нұрдың әрбiр кiтабы - бiр-бiр Саид. Сiз қайсыбiр кiтапқа қарасаңыз да менiмен көрiскеннен, тiлдескеннен он есе артық пайда табасыз, әрi шынайы түрде көрiскен боласыз. Ал мен, Аллаh үшiн менiмен көрiскiсi келген жандарды көрiсе алмағандары үшiн күнде таңертең оқығандарыма, жасаған дұғаларыма қосып отыруға, әрi әрдайым жалғастыра беруге сөз беремiн. Рисале-и Нұр менiң орнымда; ол маған ешқандай мұқтаждық туғызбайды. Әрi қарай айтудың керегi де қалмады.....” Рас, оның осылай ақиқатты баяндауы, айтқандай-ақ дәл солай болды және болуда. Әрi мағыналы Бәдиүззаман үнемi жұмыс басында иман қызметiн толық атқаруда.

Аудармашыдан

Сөздiк

1 Медресетүззеhра - Бәдиүззаман Саид Нұрсидың 1914- жылы Бiрiншi дүниежүзiлiк соғы- сынан бұрын Ван қаласында ашылуы үшiн бар ынтасымен атсалысқан және Едремитте iргетасы қаланған Шығыс Университетiнiң бiр есiмi.

2 Мүбәрак - бақытты, құтты, қайырлы, берекелi.

3 Шапағат - кешiрiлуi үшiн себепшi болу және үлкен мәртебеге жетуге көмектесу. Азаптан құтылуына себепшi болып, Аллаhтан соны тiлеу.

4 Ислам - мойынұсыну, бағыну, ырыққа көну. Мұхаммед (С.Ғ.У.)-ның Аллаhтың әмiрiмен адамзатқа алып келген дiнi. “Ислам дiнi күн сияқты, үпiлеумен сөнбейтiн. Күндiзге ұқсайды, көздi жұмумен қараңғылыққа айналмас. Көзiн жұмған адам тек өзi ғана қараңғыда қалар.” (Мүназарат кiтабынан)

5 Рәззақы Хақиқи - асыл азықтандырып, ризық берушi Аллаh.

6 Халиқы Кәрiм - өте жомарт, қолы ашық Жаратушы Аллаh.

7 Хадис шәриф - қасиеттi хадис, яғни әр айтылғанда жаңа хабар сияқты құлақ салып тыңдауға лайық Пайғамбарымыздың сөзi, бұйрығы, iс-әрекетi.

8 Жәнабы Хақ тағала - өте ұлы, асқан әдiлеттi де құрметтi Аллаh.

9 Сүннет - Пайғамбарымыздың (С.Ғ.У.) сөздерi, бұйрығы, iс-әрекетi, қимылдары және әдетi. Кiмде кiм орындаса моральдық және материалдық абы- ройға, үлкен сауаптарға қолы жетедi. Орындамаса үлкен зиянға ұшырайды. Исламдағы әмiрлер қатарына кiредi.

10 Бида - кейiн пайда болған әдет. Шариғат бойынша: дiннiң негiзiнде болмаса да, дiннiң атынан кейiннен шыққан әдет.

11 Уәжiп - орындалуы әрбiр мұсылманға керек және парыз, ол орындалмаса үлкен күнә болатын Аллаhтың әмiрлерi.

12 Харам - адал емес. Исламда тиым салынған iстер.

13 Мүстахап - Ұнамды iс. Орындалуы сауапты болған нәрсе. Шариғат бойынша Пайғамбарымыз кейде iстеген, кейде iстемеген амалдар.

14 Тәрк - тастау, бас тарту.

15 Сыддық Әкбар - ең үлкен шыншыл, шын берiлген Хазретi Әбу Бәкiр (Р.А.)-ның есiмi.

16 Ақырет - бұл дүниеден кейiн күтiп тұрған мәңгi әлем. Қиямет қайымнан кейiн орнайтын және барша жанды-жансыз заттардың мәңгi қалатын мекендерi. Тозақ, пейiш болып екiге бөлiнедi.

17 Әр-рахманиррахим - аса қамқор, ерекше мейiрiмдi, теңдесi жоқ жан ашыр Аллаh.

18 Халиқы Рахим - аса мейiрiмдi, жан ашыр Жаратушы Аллаh.

19 Рахман - Жаратушы рақымдылық иесi, мейiрiмдi Аллаh.

20 Ниязи Мысри - 1618-1694 жылдары өмiр сүрген ұлы ақын. Жазушы және халуати тариқатының Ниязия немесе Мысрия бөлiмiнiң негiзiн салған үлкен тариқатшы.

21 Лұқман Әкiм - Құранда айтылған ұлы кiсiлердiң бiрi. Тәрбие, мiнез-құлық және медицина тұрғысынан насихаттарымен әлемге әйгiлi. Дәуiт (Ғ.С.) Пайғамбардың уақытында өмiр сүргенi айтылады және пайғамбар яки әулие екенi белгiсiз.

22 Ғалейhиссалату уәссәлам - Пайғамбарымызды құттықтау дұға және оған Аллаhтың мейiр-шапағаты, нұры жаусын мағынасындағы дұға. Пайғамбарымыздың есiмiн естiгенде айту сүннет болып табылады.

23 Барзах - дүние мен ақырет ортасындағы әлем. Қабiр. Күйзелiс орны.

24 Махшар - Қияметтен кейiн бүкiл адамзаттың қайта тiрiлiп, жауапқа тартылу үшiн бiр алаңға жиналуы.

25 Асфия - пәк, тақуа әрi кемелдiк иесi, сондай-ақ Пайғамбардың iзбасары болып, оның жолын, мақсатын жандандырып, iске асыруға тырысқан ақиқатшыл жандар.

26 Ғафлет - өте маңызды болып табылатын Аллаhтың әмiрлерiн орындамай, басқа ұсақ-түйек нәрселермен айналысып, нәпсiнi тыңдау. Бейқам жүру, зердесiз болу, Аллаhты ұмыту.

27 Құраны Мүғжизул Баян - баяндауы мен түсiндiруi таңқаларлық ғажап болған Құран.

28 Саниы Зүлжәлал - шексiз алып, құдiреттi, айбынды

және әдiлеттi ұста болған Аллаh.

29 Мүғжизе - адамдар iстей алмайтын, тек қана Аллаh тарапынан пайғамбарларға берiлетiн ғажайып оқиға немесе теңдессiз iс.

30 Халиқы Зүлжәлал - шексiз құдiреттi, айбынды жаратушы болған Аллаh.

31 Рубубиет - Аллаhтың барлық жерде бүкiл жаратылыстарға рызық беруi, азықтандыруы, тәрбиелеуi және қожайын екенiн көрсетiн тың iс-әрекетi, билiгi.

32 Иләhи - Аллаhқа тән.

33 Þша дөңi - Хазретi Мұса пайғамбардан (Ғ.С.) кейiн пайғамбар болған Þша (Ғ.С.) пайғамбардың мазары орналасқан дөң.

34 Фузули Бағдади - түркi әдебиетiнде өте әйгiлi және ұлы ақынның есiмi. Түркi, араб, парсы тiлдерiнде көптеген шығармалар жазған, әсiресе Ләйлә-Мәжнүн ýпосымен әйгiлi болған ол, ХVI- ғасырда өмiр сүрген және 1555-жылы обадан қайтыс болған.

35 Хаким - әдiлеттi, ақ пен қараны айырып, үкiм шығаратын, әрi ешкiмдi араластырмай өзi шешетiн Аллаh.

36 Рахим - рақымына бөлеушi, мейiрiмдi, сақтаушы Аллаh.

37 Хаққаляқин - танып бiлудiң ең ұлы мәртебесi. Ең сенiмдi түрде ақиқатты көрiп, сезе бiлу.

Мәселен, оттың күйдiретiнiн, барлық сезiмдерiмiз арқылы сезiп көргенiмiз сияқты.

38 Ғылмеляқин - алдымен яқын: шүбәсiз, нақты және анық бiлу деген мағынада. Ғылмеляқин - iлiм арқылы бiлу. Айнеляқин - көзбен - көргендей бiлу. Мәселен, алыста бiр түтiн көрiндi. Ол жерде оттың бар екенiн iлiм арқылы бiлемiз. Мұны ғылмеляқин дейдi. Отқа жақындап, көзiмiзбен көрсек, мұны айнеляқин бiлу дейдi. Одан әрi жақындап барлық мүшелерiмiзбен оттың бар екенiн түсiнiп, оттың күйдiруiн т.б. сипаттарын бiлсек, онда мұны хаққаляқин деп атайды.

39 Әулие - өзiне емес, әрдайым Аллаhтың ырзалығына жетудiң амалын iздеген, құлшылықта, тақуада және тәрбиеде өте ұлы мәртебеге жетiп, Аллаhтың сүйiктi құлы болған жандар.

40 Саниы Хаким - әр iстi орынды түрде, әр жаратылысты белгiлi мақсатпен жаратушы, ұста болған Аллаh.

41 Кун фая кун - “Кун”әмiрi. Аллаhтың қылған “Бол!” әмiрiнiң мағынасына келетiн “Кун” әмiрi. Аллаh бiр нәрсеге “бол!” деп әмiр етсе , ол нәрсе бiрден жаратылады.

42 Бағсу бағдал мәут - өлгендердiң екiншi рет қайта тiрiлуi.

43 Хашир мен нәшир - қияметтен кейiн адамдардың бiр жерге жиналуы және әрбiр адамның жақсы, жаман iстерiнiң белгiлi болуы.

44 Әзәли - бар болуының басы жоқ, мәңгi.

45 Әлхамду лилләhи ала кәмалил иман - кәмiл, шын иманды нәсiп еткен және қол жеткiзген Аллаhқа шүкiр.

46 Жәнабы Хақ - шексiз алып, асқан әдiлеттi және құрметке лайық Аллаh.

47 Айнеляқин - көзбен көргендей бiлу.

48 Сәмадани - әр нәрсе оған мұқтаж, өзi еш нәрсеге мұқтаж емес Аллаhқа тән.

49 Субхани - Аллаhтың субхан сипатымен қатысты. Субханның мағынасы: Аллаhтың өзiнде, сипатында, iсiнде барлық кемшiлiк атаулыдан пәк, таза болуы.

50 Лема - сәуле, жарық, нұр.

51 Тәсәттүр - әйелдердiң шариғат бойынша, яғни бөтен адамдардың көзiне ұятты жерлерiн көрсетпеу үшiн бетперделi ұзын жамылғы киюлерi және өздерiн сақтаулары.

52 Тәфсир - Қасиеттi Құранның мағынасын түсiндiретiн кiтап. Жасырын және құпия нәрсенi жарыққа шығару, түсiндiру.

53 Рәсулi Әкрам - Пайғамбарымыздың бiр сипаты. Өте жомарт, аса қамқор елшi мағынасында.

54 Хайыз - әйелдiң қан көру әдетi. Бұл қан аурудың яки бала туудың салдарынан келмейдi, өз алдына белгiлi уақытта келедi және өзiне тән жалғасу уақыты болады. Ислам осындай жағдайдағы әйелдiң намаз оқуын, ораза тұтуын, жыныстық қатынаста болуын тиым салған, үлкен күнә болып есептеледi.

55 Уахи - бiр пiкiрдiң, бiр шындықтың немесе әмiрдiң Аллаh тарапынан Пайғамбарға аян, түс яки кiтап, яки перiште арқылы бiлдiрiлуi.

56 Изафи әдiлеттiлiк - барлық адамдар үшiн бiр адамның хұқығына мән бермейтiн әдiлеттiлiк түрi. Әдiлеттiлiктiң бiрiншi түрi - махза әдiлеттiлiк деп аталады,яғни нағыз әдiлеттiлiк деген мағынада.

57 Ширк - ауыр күнә болып табылады. Аллаhқа серiк қосу, Оған ортақтас басқаның бар екенiн мойындау. Құдайдан үмiтiн үзiп, басқадан медет күту.

58 Алим - бәрiн бiлетiн, iлiмi соңсыз және шексiз Аллаh.

59 Қадир - барлық нәрсеге күш-құдiретi жететiн Аллаh.

60 Кәрим - асқан жомарт, мол бақ-дәулет иесi Аллаh.

61 Тәсбих - Аллаhтың затында, сипатында, iсiнде барлық қате-кемшiлiктерден ада,пәк және таза екенiн айту.

62 Раббани - нағыз тәрбиешi Аллаhқа тән.

63 Қадиры Мұтлақ - құдiретi жан-жақты және барлық нәрсеге күшi жететiн Аллаh.

64 Қадиры Рахим - барлық нәрсеге құдiретi жететiн, рақымы мол Аллаh.

65 Рахимы Заты Зүлжәлал - өте алып, айбынды да қаhарлы және қамқоршы Аллаh.

66 Хакимы Рахим - соңсыз рақымды және орынды, хикметтi жаратушы Аллаh.

67 Рахмани Рахим - аса қамқор, теңдесi жоқ жан ашыр, мейiрiмi мол Аллаh.

68 Әзәл мен Әбед Сұлтаны - болашақ пен өткен шақтың иесi, бастама мен соңы дегендi бiлмейтiн. Бастауы жоқ және Мәңгiлiк иесi Аллаh.

69 Мүним- ризық берiп, азықтандырып, сый-сыяпатқа бөлеушi Аллаh.

70 Мағнаи харфи-өзiн емес,қайта иесiн, ұстасын, жаратушысын бiлдiретiн, түсiндiретiн мағына жағынан.

71 Мағнаи исми- бiр нәрсенiң тек өзiн танып бiлу. Мәселен, бiр ағаштың көлеңкесi,сыртқы көрiнiсi, бiзге берген жемiсi үшiн қарап, оны жақсы көрсек, мағнаи исми арқылы сүйгенiмiз. Егерде ағашты көрiп, танып, жемiсiн алып, Аллаhтың рақымын танысақ және оған деген сүйiспеншiлiгiмiз бен шүкiрiмiз артса және ағашқа Аллаhтың қошеметi, рақымы деп қарасақ, онда ағашты мағнаи харфи арқылы сүйгенiмiз.

72 Самед- барлық нәрсе өзiне мұқтаж, өзi еш нәрсеге, ешкiмге мұқтаж емес Аллаh.

73 Мүрәбби- тәрбиелеушi, дәрiс берушi Аллаh.

74 Уарис- Аллаhтың бiр есiмi.

75 Баис- себепшi, жiберушi және жаңадан жаратушы, өлiлердi қайта тiрiлтушi Аллаh.

76 Мухии- қайта тiрiлтiп, өмiр берушi және жан берушi мағынасындағы Аллаhтың бiр есiмi.

77 Мухсин - өте жомарт, жақсылық жасайтын, рақымды Аллаhтың бiр есiмi.

78 Хакам- ақ пен қараны айырып, әдiлеттiкпен үкiм шығарушы Аллаhтың бiр есiмi.

79 Хақ - әдiлеттi Аллаhтың бiр есiмi.

80 Рахманиррахим - аса қамқор, теңдесi жоқ жан ашыр Аллаh.

81 Рәззақ - ризық берушi, азықтандырушы Аллаh.

82 Уахиды Ахад - жалғыз, әрi дара Аллаh.

83 Хакимы Мұтлақ - басқаруы мен билiгiнде ортағы жоқ, әдiлеттi түрде басқаратын Аллаh.

84 Қадиры Кулли Шей - жаратылыс атаулының иесi, оларды жаратып, қажеттiлiктермен қамтамасыз етiп отыратын, шексiз құдiреттi Аллаh.

85 Рафизилер - Хазретi Әбу Бәкiр мен Хазретi Омардың халифалықтарын қабылдамайтын намазсыз, иман шарттарында қателескен және хақ жолдан айрылған шиит қауымынан бiр бөлiк.

86 Улухиет - Аллаhтың әлемдегi билiгi және басқаруы арқылы барлық нәрсенi өзiне бағындырып, құлшылық еттiруi.

87 Рахмет - рақымдылық ету, мейiрiмдiлiк жасау, жан ашырлық, қамқорлық.

88 Рефет - рақымдылық, жан ашырлық.

89 Кәримi Мұтлақ - өте жомарт, теңдессiз жан ашыр екендiгi сөзсiз, күмәнсiз болған Аллаh.

90 Рахимы Мұтлақ - асқан рақымды, тек қана өзi теңдессiз мейiрiмдi екенi сөзсiз болған Аллаh.

91 Жәнабы Әрхамуррахимин - мейiрiмдiлердiң ең мейiрiмдiсi болған ұлы Аллаh.

92 Имамы Раббани (Р.А.) - хижри 971-1034 жылдары өмiр сүрген ұлы имам. Хазретi Омардың (Р.А.) әулетiнен болғандықтан Ахмед Фаруки деп аталған. Нақши тариқатының қаhарманы және бiр Күнi деген мәртебеге жеткен.

93 Хазретi Сүлеймен (Ғ.С.) - Исраил ұрпақтарының iшiнде келген бiр пайғамбар. Дәуiт (Ғ.С.) пайғамбардың ұлы және Құранда аталып өткен.

94 Хазретi Жүсiп (Ғ.С.) - Хазретi Жақып (Ғ.С.) пайғамбардың он екi баласының ең кiшiсi. Сұлулығы мен пәктiгi әлемге әйгiлi болған пайғамбар.

95 Қаза - Аллаhтың жазған тағдырының және әмiрiнiң орындалуы.

96 Жәннатул - Фирдаус - Жәннаттағы алтыншы қабат.

97 Әлхамду лилләhи ала кулли хал - басымызға не түссе де, қандайда бiр жағдай болмасын Аллаhқа шүкiр.

98 Шәфқат - басқа бiреудiң қайғысына ортақ болу, жан ашырлық етiп көмектесу. Мейiрбандық, мейiрiмдiлiк.

99 Межази ғашықтық - пәни нәрселерге деген сүйiспеншiлiк. Нәпсi үшiн және оның қалаған нәрселерiн сүю.

100 Хақиқи ғашықтық - Аллаhтың ырзалығы үшiн жақсы көру. Аллаhқа деген шын ғашықтық.

101 Мүнимi Хақиқи - асыл азықтандырып, рызық берушi Аллаh.

102 Жәннат - Аллаhқа сенген, Оған ғибадат еткен, бойұсынған, иман мен Исламға шын жүректен берiлiп, бар ықыласымен қызмет еткен, әрi Құран шәкiртi болып жанқиярлықпен Құранға қызметкер болған адамдардың Ақыретте Аллаhтың мейiрiмiне бөленiп, мәңгi жасайтын мекендерi. Жәннаттың бар екенiн бүкiл пайғамбарлар, әулиелер мен ғұламалар бiр кiсiдей айтқан.

103 Нәпiл - парыз бен уәжiптен басқа сауап үшiн жасалатын қосымша құлшылық.

104 Раббы - тәрбиешi, азықтандырушы және барша нәрсенiң иесi болған Аллаh.

105 Хәннан - аса рақымдылығын көрсетушi, жомарт Аллаhтың бiр есiмi.

106 Мәннан - қайыры мол, өте жомарт Аллаhтың бiр есiмi.

107 Дәййан - барлығына лайық және әдiлеттi түрде жаза беретiн Аллаhтың бiр есiмi.

108 Хақ Мағбуд - құлшылық етiлетiн Хақ тағала. Шынында ғибадатқа лайық болған Аллаhтың бiр есiмi.

109. Мұнафық - екi жүздi, ортаға iрiткi салушы, уәдесiн бұзушы, өтiрiк сөйлейтiн адам. Сырттай мұсылман болып, шынында кәпiр, дiнге дұшпан болған адам.

110. Рәсулуллаh - Аллаhтың елшiсi, пайғамбары.

111. Тәухид - бiр Аллаhтан басқа құдай жоқ екенiне сену. Аллаhтың бар және бiр екенiн баяндайтын шығарма.

112. Инквизиция - XVI және XVII-ғасырларда христиан католик шiркеуiне бойұсынбаған немесе Папаға қарсы келгендерге берiлген жазалар, мәселен, арыстанның алдына адамды аяусыз лақтыру, оған жегiзу немесе адамды пеште жағу т.б. шаралар немесе осындай үкiм шығаратын соттардың аты. Өте ауыр жаза.

113. Сионизм - XIX-ғасырдың аяғында, еврейлердiң буржуазияшыл, ұлтшыл шовинизмiн дәрiптеуден туған, реакцияшыл ағымдарының бiр түрi.

114. Миғраж - Пайғамбарымыз Мұхаммед (С.Ғ.У.)-ның 27-режеп айында Аллаhтың құзырына рухымен, денесiмен шығуы. Үлкен мүғжизе болып есептеледi.