Кiшi Сөздер
СӨЗДЕР КŻШŻ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَبِهِ نَسْـتَعِينُ * اَلْحَمْدُ ِللهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ وَالصَّلٰوةُ وَالسَّلاَمُ عَلٰى سَيِّدِناَ مُحَمَّدٍ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
Уа, бауырым! Менен бірнеше насихат сұрадың. Сен бір сарбаз болғаның үшін, әскерлік мысалымен айтылған сегіз шағын хикаяларды және олар арқылы бірнеше хақиқатты нәпсіммен бірге тыңда. Өйткені мен нәпсімді әр кімнен де артық насихатқа мұқтаж деп білемін. Бір уақыттарда сегіз Аяттан пайдаланып жазған «Сегіз сөзді» біраз ұзынырақ етіп нәпсіме айтқан едім. Қазір қысқаша және қарапайым халық тілімен тағы да нәпсіме айтамын. Кім қаласа, бірге тыңдасын.
БІРІНШІ СӨЗ
«Бисмилләһ» - әр бір қайырлы істің басы. Біз де әуелі осыдан бастаймыз. Біл, әй, нәпсім! Бүл мүбарак сөз - Ислам нышаны болғаны секілді, бүкіл мәужудаттың да хал тілімен вирди зебаны.
«Бисмилләһ» - қаншама үлкен, сарқылмас бір қуат, қаншама көп, тау-сылмас бір береке екенін түсінгің келсе, бүл мысал болған шағын ғана хикаяға қара, тыңда... Былайша:
Көшпелі арабтардың шөлдерінде саяхат еткен адамға керегі: бір тайпа басшысының есімін алсын және қарамағына кірсін. Солайша қарақшы- лардың жамандығынан қүтылып, қажет нәрселерін ала алсын. Болмаса, жалғыз басымен шексіз көп дүшпандары мен мүқтаждықтарының қарсысында пүшайман болады. Міне, осындай бір саяхат үшін екі адам шөлге шығып кетіп барады. Олардың біреуі кішіпейіл, екіншісі болса, тәкаппар еді... Кішіпейіл болғаны бір басшының есімін алды, тәкаппар болса алмады... Алғаны барлық аймақта сау-саламаттылықпен кезді. Бір жолтосар қарақшыға кездес кендв: «мен пәлен басшының есімімен кезудемін» - десе, қарақшы оған тиісе алмай, жайына кететін еді. Бір шатырға кірсе, ол есім арқылы қүрмет көретін еді. Екінші тәкаппар болса, бүкіл саяха-тында сондай бәлелерге жолығар еді, айтып жеткізу мүмкін емес. Әрдайым дірілдейтін, әрдайым қайыршылық ететін еді. Әрі залил, әрі разил болды.
Міне, әй, тәкаппар нәпсім! Сен - сол саяхатшысың. Бүл дүние болса - бір шөл. Әлсіздігің мен пақырлығың шексіз. Дүшпандарың мен қажет нәрселерің де шексіз. Олай болса, бүл шөлдің Әбәди Маликі мен Әзәли Әкімінің есімін ал... Сонда бүкіл әлемнің қайыршылығынан және барлық уақиғалардың қарсысында дірілдеуден қүтыласың...
Ия, бүл сөз - сондай берекелі бір қазына, сенің шексіз әлсіздігің, пақыр-лығың - сені шексіз қүдіретке, рах-метке байлап, Қадыры Рахымның қүзырында әлсіздікті, пақырлықты ең мақбүл бір шапағатшы қылады. Ия, бүл сөзбен әрекет еткен - әскерлікке алынған сондай бір адамға үқсайды, ол адам үкімет атынан әрекет етеді, ешкімнен қорықпайды, «заң атынан, үкімет атынан» - дейді, барлық тір-лікті істейді, барлық нәрсеге қарсы түрады. Сөз басында: «бүкіл мәужудат өз хал тілімен «Бисмилләһ» дейді» - деп айтқан едік. Солай ма?
Ия, мәселен былай болса: жалғыз бір адам келді, бүкіл қала түрғындарын мәжбүрлеп бір жерге жіберді және мәжбүр етіп жүмыс істеттірді. Еш күмәнсіз білесің: ол адам өз есімімен, өз қуатымен әрекет етпейді, бәлкім ол - бір сарбаз, үкімет атынан әрекет етеді, бір патшаның қуатына сүйенеді.
Дәл осыған үқсас, барлық нәрсе Жанабы Хақтың атымен әрекет етеді: түйіршіктер сияқты үсақ үрықтар мен дәнектер бастарында үлкен ағаштарды, тау сияқты жүктерді көтеріп түрады. Демек, әр бір ағаш «Бисмилләһ» - дейді, Рахмет қазынасының жемісте-рінен қолдарын толтырады, біздерге үсынады. Әр бір бақша «Бисмилләһ» - дейді, Қүдірет асханасынан бір қазан болып, алуан түрлі, өте көп ләззатты тағамдар бірге пісіріледі. Әр бір сиыр, түйе, қой және ешкі сияқты берекелі хайуандар «Бисмилләһ» - дейді, Рах-меттің берекетінен бір сүт бүлағы болады. Біздерге Раззақ атымен ең тамаша, ең таза тіршілік қорегі сияқты тағамды үсынады. Әр бір өсімдік, ағаш және шөптердің жібек секілді жүмсақ түбірлері мен тамырлары «Бисмилләһ» - дейді, қатты тас пен топырақты жарып өтеді. «Алла атымен, Рахман атымен» - дейді, барлық нәрсе оған бағынышты болады.
Ия, бұтақтардың ауада жайылып өсуі және жеміс беруі сияқты, ол қатты тас пен топырақтағы тамырлардың өте оңай ғана таралуы және жер астында жеміс беруі, әрі айлар бойы нәзік, жасыл жапырақтарының өте қатты ыстыққа қарсы түрып, жас қалуы - табииунның аузына қатты тоқпақ үрады. Көр болғыр көзін шүқиды және айтадьі: ең сенім артқаның - қаттылық пен ыстықтық та Оның бұйрығымен әрекет етеді. ол жібек секілді жұмсақ тамырлардың әр бірі Мұса (Ғ С.)-ның асасы сияқты
فَقُلْناَ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَر َ
әміріне оағынып, тастарды парша-парша етеді. Және ол темекінің қағазы сияқты жүқа, нәзік жапырақтардың әр бірі Ибраһим (Ғ.С.)-ның ағзалары сияқты от шашқан ыстыққа қарсы
يَا نَارُ كُونِى بَرْداً وَسَلاَماً
Аятын оқуда.
Сондай-ақ барлық нәрсе рухани тілімен «Бисмилләһ» - деп айтады және Алла атымен Алланың нығмет-терін келтіріп, біздерге беруде екен, біз де «Бисмилләһ» - деуіміз керек. Алла атымен беруіміз, Алла атымен алуымыз керек. Олай болса, Алланың атымен бермеген ғафил адамдардан алмауы-мыз керек.
Сауал. сатушы саналған адамдарға бір ақы төлейміз. Ғажабы. негізгі мал-мүлік иесі болған Алла, бізден қандай ақы қалайды?
Жауабы. ия, Ол Хақиқи Мұнғим - бұл қымбатты нығметтерінің, малдары-ның орнына бізден қалаған ақысы үш нәрсе.- бірі - зікір, бірі - шүкір, бірі -пікір.
Басында «Бисмилләһ» - зікір. Соңында «Әлхамдулилләһ» - шүкір. Ортасында болса, бүл қымбатты, ғажайып өнер туындылары болған нығ-меттер - Ахад Самадтың қүдіретінің мүғжизасы және рахметінің сыйлығы екенін түсіну және ойлау - пікір. Бір патшаның бағалы бір сыйлығын саған алып келген бейшара бір адамның аяғына жығылып, сыйлық иесін таны-мау - қандай дәрежеде ақымақтық болса, хақиқи болмаған нығмет берушілерді мақтап және оларды жақсы көріп, Хақиқи Мүнғимды үмыту - одан да мың есе ақымақтық болады.
Әй, нәпсі! Бұндай ақымақ болмауды қаласаң, Алла атымен бер... Алла атымен ал... Алла атьмен баста... Алла атымен істе. Уәссалам.
ЕКІНШІ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ
Иманда қаншама үлкен бақыт пен ныгмет және қаншама үлкен бір ләззат пен рахат бар екенін түсінгің келсе, бүл мысал болган шагын ғана хикаяға қара, тыңда...
Бір заманда екі адам әрі рахаттану, әрі сауда үшін саяхатқа шығады. Бірі - менменшіл, бақытсыз болғаны бір жаққа; өзгесі - худабин, бақытты бол-ғаны басқа жолға түседі. Менменшіл адам әрі өзімшіл, әрі худандиш, әрі бадбин болғандығынан бадбиндіктің жазасы болып, көзқарасында өте жаман бір мемлекетке кіреді. Қараса барлық жерде әлсіз бейшаралар зорлықшыл, қорқынышты адамдардың қолдарынан және қиратуларынан қорлық көріп, қайғыра жылап жүр. Бүкіл кезген жерлерінде осындай қайғылы, аянышты халді көреді. Бүкіл мемлекет - бір ортақ қайғыру, жылау орнының бейнесін алған. Өзі болса үрейлі және аянышты халді сезбеу үшін маскүнем-дікке салынудан басқа шара таба алмас; өйткені барлығы оған дүшпан және бөтен болып көрінеді. Және орталықта да қорқынышты жаназаларды, үмітсіз-дене жылаған жетімдерді көрер, ар-ұжданы азап ішінде қалар. Екіншісі ху-дабин, Алланы сүйген және шыншыл, көркем мінезді еді - көзқарасында өте тамаша бір мемлекетке кірді.
Міне, бүл жақсы адам кірген мемле-кетінде ортақ бір қуанышты жағдайды көреді. Айналасында бір шаттық, той-думан, бір жазба және қуанышқа толы зікірханалар... Барлығы оған дос және туысқан болып көрінеді. Бүкіл мемле-кетте жасасын және шүкірлермен ортақ бір әскерліктен бостандыққа шығу қуанышына кенеледі. Әрі тәкбир және тәхлилмен әскерлікке алу үшін ойналған көңілді бір дабыл және бір музыка әуенін есітеді. Әуелгі бақытсыз әрі өзінің, әрі жалпы халықтың мүң-қасіретімен қайғырумен болса - бүл бақытты адам әрі өзінің, әрі жалпы халықтың куанышына ортақ және көңілді жүреді. Әрі жақсы бір сауданы қолына түсіреді, Аллаға шүкіршілік етеді.
Содан кейін қайтады, әуелгі адамға үшырасады. Халін түсінеді және оған айтадьі: «әй, сен не, дуана болдың ба? Ішкі көріксіздіктерің сыртыңда көрі-ніпті: күлуді жылауға айналдырыпсың, әскерліктен бостандыққа шығуды - тоналу және талан-тараждыққа түсу деп ойлайсың? Ақылыңды басыңа ал, қалбыңды тазарт, бүл қасіретті перде сенің көзқарасыңнан кетсін. Сол кезде хақиқатты көре аласың. Өйткені өте әділ, мейірімді, халқын қорғаушы, күдіретті, тәртіп-тәрбиені сүйген және мейірбанды бір Патшаның мемлекеті, әрі көз алдыңда көрінген бүл жоғарғы дәрежелі өркендеу мен теңдессіз өнер туындыларын көрсеткен бір мемлекет
- сенің болжамың көрсеткен бейнеде бола алмас». Содан кейін бұл бақытсыздың ақылы кіріп, өкіне: «ия, мен маскүнемдіктен дуана халіне келген едім. Алла сенен разы болсын, Жаһаннамдық бір халден қүтқардың»
- деп айтады.
Әй, нәпсім! Біліп ал: әуелгі адам -кәпір, немесе пасық ғафил. Бүл дүние оның көзқарасында бір ортақ қайғыратын, жылайтын орын. Бүкіл тіршілік иелері - зауал мен фирақ тепкісінен жылаған жетімдер. Хайуан мен адам болса - ажал тырнағынан парша-парша болған қорғаушысыз бүзақылар. Таулар мен теңіздер сияқты үлкен мәужудаттар - рухсыз, үрейлі жаназалар үкімінде. Кәпірлігі мен да-лалатынан тағы да осылар секілді өте аянышты, қинаушы және қорқынышты түсініктер пайда болады, оны рухани азаптайды.
Екінші адам болса - мүмін, Жанабы Халықты таниды және тасдиқ етеді. Оның көзқарасында бүл дүние - Рах-манның бір зікірханасы, адам мен хайуанаттың бір тәлім-тәрбие алатын орны, әрі адам мен жындардың бір ем-тихан алаңы. Бүкіл хайуандар мен адамдардың өлімдері болса - әскер-ліктен бостандыққа шығу. Өмір мін-детін өтеп болғандар бүл пәни жалған-нан рухани бір шаттықпен қуана басқа бір қайғы-қасіретсіз әлемге кетеді. Осылайша жаңадан келетін жауапкер, міндетті болғандарға орын босасын, келіп істесін. Бүкіл хайуандар мен адамдардың туулары болса - әскерлікке алыну, қару астына, міндет басына келулері демек. Бүкіл тіршілік иелері болса - қызмет басындағы көңілді сарбаз, әділ, қуанышты қызметкерлер үкімінде. Бүкіл дауыстар болса - я міндеттің басталуындағы зікір, тәсбих, әрі демалысқа шыққанына шүкіршілік және қуану, немесе орын-дауға деген ынтадан пайда болған дауыстар. Бүкіл мәужудат - ол мүміннің көзқарасында Саийді Кәрімнің және Маликі Рахымның сүйікті қызметкерлері, жауапкер доста-ры, шырын кітаптары болады. Тағы да осылар сияқты өте тамаша, үлы, ләззатты және тәтті хақиқаттар иманы-нан шығады, көрініс береді.
Демек, иманда бір рухани Жаннат Тубасының дәнегі бар. Купірлік болса, бір рухани Жаһаннам Заққүмының урыгын сақтауда.
Демек, саламат пен қауіпсіздік, бақыт тек қана - Исламда және иманда. Олай болса, біз әрдайым
اَلْحَمْدُ للهِ عَلَى دِينِ اْلاِسْلاَمِ وَكَمَالِ اْلاِيَمانِ
деуіміз керек
ҮШІНШІ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يَاۤ اَيُّهَا النَّاسُ اعْـبُدُوا
і-мбадат - қаншама үлкен бір сауда мен бақыт екенін, пасықтық пен азғын-дық болса - қаншама үлкен бір зиян және қүлдырау екенін түсінгің келсе, бүл мысал болған шағын ғана хикаяга қара, тыңда...
Бір заманда екі сарбаз, ұзақ бір қалаға бару үшін бұйрық алады. Жолдары екіге айрылғанға дейін бірге жүреді. Айрылған жерде бір адам жолығады, әрі оларға айтадьі: «бұл оң жақтағы жолдың ешбір зияны болмауы-мен қатар, бұл жолдағы жолаушылар-дың оннан тоғызы үлкен пайда және рахатқа жолығады. Солдағы жол болса, пайдасыз болуымен қатар, он жолаушысының тоғызы зарар көреді. Ұзын-қысқалығы жағынан екеуі де бірдей. Тек қана бір айырмашылығы бар: тәртіпсіз, үкіметсіз болған сол жолдың жолаушысы дорбасыз, қарусыз кетеді. Сырттай бір жеңілдік, жалған бір рахат көреді. Әскери тәртіпке ба-ғынған оң жолдың жолаушысы болса, ең қажетті деген коректі заттарға тола төрт килограммдық бір дорба және әр дүшпанға қарсы қолданылатын, оларды жеңетін екі килограммдық бір мүкаммал үкімет қаруын алып жүруге мәжбүр...»
Ол екі сарбаз - бүл мүғарриф адамның сөзін тыңдаған соң, бақытты болғаны оң жолға түседі. Бір батпан ауырлықты иығына және беліне жүктейді, бірақ қалбы мен рухы мыңдаған батпан ауыр миннеттерден және қорқыныштардан қүтылады. Екінші бақытсыз сарбаз болса - әскерлікті тастайды, тәртіпке бойсүнғысы келмейді, сол жаққа кетеді. Денесі бір батпан ауырлықтан қүтылады, бірақ қалбы мыңдаған батпан ауыр миннеттер астында және рухы өте көп қорқыныштар ішінде езіледі. Әрі әр кімге қайыршы, әрі әр нәрседен, әр бір уақиғадан дірілдер бір суретте кетеді. Осылайша мақсат ма-халласына жеткенде сотқар және қашқын жазасын тартады.
Әскерлік тәртіпті сүйген, дорбасы мен қаруын сақтаған және оң жолға кеткен сарбаз болса - ешкімнен миннет алмай, ешкімнен қауіптенбей, қалбының және ар-үжданының рахаты-мен кетеді. Осылайша талап етілген қалаға жетеді, ол жерде міндетін тамаша атқарған намысшыл сарбазға лайық сыйлыққа ие болады.
Міне, әй, қүлшылықсыз нәпсі! Біліп ал: ол екі жолаушының бірі - Алла заңына бойсұнушы... Екіншісі болса -сотқар және нәпсінің қалауына бағын-ған адамдар. Ол жол болса - өмір жольі: рухтар әлемінен келіп, қабірден өтеді, ақыретке кетеді. Ол дорба мен қару болса - ғибадат және тақуалылық. Ғибадаттың болса да - бір сырттай ауырлығы бар, бірақ мағы-насында сондай бір рахат пен жеңілдік бар - айтып жеткізу мүмкін емес. Өйткені пенде Намазында:
اَشْهَدُ اَنْ لاَ لِلَهَ اِلاَّ اللهُ
ейді. Яғни: «Одан басқа Халық пен Раззақ жоқ! Зиян мен пайда Оның қолында. Ол әрі Әкім - керексіз іс істемес. Әрі Рахым - жарылқауы, мейірімділігі көп» - деген сенімділік-пен барлық нәрседе рахмет қазынасының есігін табады. Дұғасымен қағады, әрі барлық нәрсені өз Раббысы-ның әміріне бағынушы деп біледі, Раб-бысына сиыну және тәуекелмен сүйену арқылы, әр бір қайғы-қасіреттен сақтанады. Иманы оған толық бір қауіпсіздік сезімін береді. Ия, барша хақиқи жақсы амалдар секілді, батырлықтың да шыққан негізгі түбірі - иман мен убудиет. Барлық күнәлар секілді, қорқақтықтың да шыққан негізгі түбірі - далалат!
Ия, Жер Шары бомба болып жарылып кетсе де, қалбы нүрлы болған пендені ықтимал, ешқандай қорқытпас. Керісінше ол, ләззатты бір таң қалумен теңдессіз бір Самадани Қүдіретті тама-шалайды. Бірақ, атақты бір - ақылы нүрлы деп танылған, қалбы имансыз бір пасық пәлсапа маманы болса, көкте бір қүйрықты жүлдызды көрсе, жерде түрып үрейленв: «ғажабы, бүл қаңғыбас жүлдыз жерімізге соғыспас па екен?» - деп, күмәнданып босқа қорқады. (Бір уақыттарда осындай бір жүлдыздан Америка дірілдеді. Көпшілік халқы түн уақытында үйлерін тастап шықты).
Ия, адам шексіз көп нәрселерге мүқтаж болған халінде, капиталы жоқ үкімінде... Әрі шексіз көп қайғы-қасіреттерге душар болған жағдайын-да, күш-қуаты жоқ үкіміндегі бір нәрсе... Қолы қай жерге дейін жетсе - капиталы мен күш-жігерінің шегі де сол жерге дейін-ақ, бірақ армандары, қалаған нәрселері және азап-қорлықтары мен бәлелерінің шегі болса - көзі мен қиылының жететін жеріне дейін және бара-бара кеңейе түседі.
Бұл дәрежедегі әлсіз, күшсіз және пақыр, мұқтаж болған адам рухы үшін ғибадат, тәуекел, тәухид және тәслим - қаншама үлкен бір пайда, бір бақыт, бір нығмет болғандығын бүтіндей көр болмаған көреді, түсінеді. Белгілі болғанындай: зарарсыз жол, тіпті он ықтималдан бір ықтималы зарарлы болса да, зарарлы жолдан артық көріледі. Алайда, мәселеміз болған убудиет жолы зарарсыз болуымен бірге, оннан тоғыз ықтималымен, ол жолда бір мәңгілік бақыт қазынасы бар. Пасықтық пен азғындық жолы болса - тіпті пасықтың мойындауымен қатар, пайдасыз болған халде, оннан тоғыз ықтималы мәңгі зорлық-зомбылық бәлекеті бар екенін ижма мен тәуатур дәрежесінде, шексіз көп Ахли Ихтисас және Ахли Мушаһаданың куәгер болу-ларымен түрақты және Ахли Зауқ пен Ахли Кашфтың берген хабарларымен кесімді түрде шындық.
Қорытынды. Ақырет бақыты сияқты, дүние бақыты да - ғибадатта және Аллаға сарбаз болуда. Олай болса, біз
әрдайым
اَلْحَمْدُ للهِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالتَّوْفِيقِ
деуіміз және мұсылман болгамымызға шүкіршілік етуіміз керек...
ТӨРТІНШІ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اَلصَّلاٰةُ عِمَادُ الدِّينِ
Намаз - қаншама қымбатты және маңызды, әрі қаншама арзан және аз гана шыгын арқылы табылатынын, сондай-ақ Намазсыз адам - қандай дуана және зиянды екенін екі көбейту екі - төрт болар дәрежесінде, кесімді түрде анық түсінгің келсе, бүл мысал болған шагын гана хикаяға қара, көр...
Бір заманда, бір үлкен әкім - екі қызметкерінің әр қайсысына жиырма төрт алтыннан беріп, екі айлық қашықтықтағы хас және тамаша жай-лауына иқамат ету үшін жібереді, әрі оларға бүйырадьі:
«Бұл ақшаны жол және билет қаражатына жүмсаңдар, әрі ол жердегі мекеніңізге қажет кейбір нәрселерді сатып алыңдар. Бір күндік үзақтықта бір бекет бар. Ол жерде әрі машина, әрі кеме, әрі поезд, әрі үшақ бар. Капитал-ға қарап мініледі.»
Екі қызметкер дәріс алғаннан кейін жолға шығады. Бірі бақытты еді - бе-кетке жеткенше ақшасының бір бөлігін жұмсайды және ол шығын ішінде мыр-засына ұнайтын сондай тамаша бір сауданы табадьі: капиталы бірден мыңға дейін көтеріледі.
Екінші қызметкер бақытсыз, қаңғыбас болғандығынан бекетке дейін жиырма үш алтынын сарп етеді. Құмар-мұмар ойындарға беріп, капиталы босқа зая кетеді. Бір ғана алтыны қалады. Жолдасы оған айтадьі: «әй, сен - енді бұл алтыныңды бір билетке бер, сонда бұл ұзақ жолда жаяу және аш қалмағайсың. Әрі біздің мырзамыз - кәрім, бәлкім мейірімділік етер, істеген қатеңді кешірер. Сені де үшаққа мінгізер. Бір күнде мекенімізге жетеміз. Болмаса, екі айлық бір шөлде аш, жаяу және жалғыз кетуге мәжбүр боларсың». Ғажабы: егер ол адам қасарыстық жасап, ол бір ғана алты-нын бір қазынаның кілті үкімінде болған бір билетке бермей, уақытша бір ләззат үшін, азғындық жолында сарп етсе - өте ақылсыз, зиянды және бақытсыз болғанын, ең ақылсыз адам да түсінбей ме?
Міне, әй, Намазсыз адам! Және әй, Намазды үнатпаған нәпсім!
Ол әкім - Раббымыз, Халықымыз. Ол екі қызметкер жолаушы болса, бірі: діндар, Намазын сүйсіне оқиды, өзгесі. ғафил, Намазсыз адамдар. Ал, жиырма төрт алтын болса - жиырма төрт сағат: ол - күнделікті өмір. Хас жайлау болса - ол Жаннат. Бекет болса - ол қабір. Саяхат болса - ол қабірге, хаширге, мәңгілікке кететін адамзат сапары. Амалға қарап, тақуа қуатына қарап, бүл үзақ жолды әр түрлі дәрежеде жүріп өтеді. Тақуалы адамдардың бір бөлігі найзағай секілді - мың жылдық жолды бір күнде кесіп өтеді. Бір бөлігі де - елу мың жылдық бір ара қашықтықты қиял сияқты, бір күнде кесіп өтеді. Бүл хақиқатқа Қүраны Азимушшан екі . Аятымен ишарат етеді. Билет болса - ол Намаз. Бес уақыт Намаз үшін, дәретімен бірге, бір-ақ сағат жеткілікті.
Ғажабы. жиырма үш сағатын бүл қысқаша дүниелік өміріне жүмсаған және бір-ақ сағатын ол үзақ, мәңгілік өміріне жүмсамаған адам - қаншама зиян келтіреді, қаншама нәпсісіне зүлымдық жасайды, қаншама ақылға теріс әрекет етеді! Өйткені мың адам қатысқан бір лотерея қүмар ойынына - егер ақылы қажет деп тауып, жарты ақшасын тіксе - алайда, үту ықтималы мыңнан біреу ғана. Содан кейін жиырма төрттен бір бөлік ақшасын жүзден тоқсан тоғыз ұту ықтималы хақ болған бір мәңгілік қазынаға бермеу - қаншалықты ақылға және хикметке теріс әрекет еткенін, қаншама ақылдан қашық болғанын - өзін ақылдымын деп ойлаған адам түсінбей ме?
Алайда, Намазда рухтың, қалыптың және ақылдың үлкен бір рахаты бар, әрі денеге де онша ауыр бір тірлік емес. Әрі Намаз оқығанның мұбах болған басқа дүниелік амалдары - жақсы бір ниетпен ғибадат үкімін алады. Бүл суретте - бүкіл өмірінің капиталын Ақыретке байлық ете алады, пәни өмірін бір жағынан мәңгілік етеді.
БЕСІНШІ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ
Намаз оқу және үлкен күнәларды істемеу - қандай дәрежеде адамның хақиқи бір міндеті, қандай дәрежеде адам жаратылысының бір лайық, әрі табиги нәтижесі екенін көргің келсе, бул мысал болған шағын ғана хикаяға қара, тыңда...
Ұрыс уақытында, бір бөлімшеде бірі - тәжірибелі, міндетін сүйген, өзгесі -- тәжірибесіз, нәпсісін жақсы көрген екі сарбаз бірге еді. Біріншісі тәлім-тәрбиеге, үрысқа назар аударар, ризығы мен қажет нәрселерін еш ойла-мас еді. Өйткені бағып-қағу және қажет нәрселерін беру, ауырса емдеу, тіпті мүқтаждығына қарап тамағын аузына апарып қою жұмыстары - үкіметтің міндеті екенін, ал өзінің негізгі міндеті болса - тәлім мен үрыс екенін ол түсінген еді. Бірақ кейбір ризықтары мен керек-жарақ жұмыстарын істейтін еді: қазан қайнатар, ыдыстарды жуар, алып келер еді. Одан. «не істеудесің?» - деп сұралса, жауабына: «үкіметтің тегін жұмысында істеудемін» - дейді. «Күн көру үшін істеудемін» -- деп айтпас еді. Екінші қомағай және тәжірибесіз сарбаз болса, тәлім-тәрбиеге және соғысқа назар аудармас еді, «ол үкіметтің ісі, маған қатысты емес» - дейтін еді. Әрдайым күн көріс ақшасын ойлайтын, оның алдында ай-налшықтап жүретін, бөлімшені тастап кететін және базарға барып алып-сатарлықпен шүғылданатын еді. Бір күні тәжірибелі жолдасы оған айтадьі: «туысқан, негізгі міндетің тәлім мен үрыс. Сен сол үшін бүл жерге келтірілгенсің. Патшаға арқа сүйе, ол сені аш қалдырмас. Бүл - оның міндеті. Әрі сен - әлсіз және пақырсың, кез-келген жерде өзіңді асырай алмассың. Әрі қазір күрес және үрыс уақыты. Әрі саған - сотқар деп, жаза береді. Ия, көз алдымызда екі міндет көрініп түр:
Бірі - Патшаның міндеті. Анда-санда біз оның жүмысында істейміз, ол болса бізді бағып-қағады.
Екіншісі - біздің міндетіміз. Патша біздің жүмысымызға жәрдем береді: бүл тәлім-тәрбие мен үрыстан қүралған».
Ғажабы: ол қаңғыбас сарбаз - бүл үрыскер, тәлім көрген сарбаздың айтқанын тындамаса, қаншалықты үлкен қауіптің ішінде қалатынын түсінерсің?!
Міне, әй, жалқау нәпсім! Ол толқындай тулаған ұрыс майданы - бүл азапты дүние өмірі. Ол бөлімшелерге бөлінген сарбаздар тобы болса - адамзат жамағаты. Және ол бөлімше болса - бүл ғасырдағы Ислам жамағаты. Ол екі сарбаз болса: бірі - дін парыздарын білген және орында-ған, кабаирды тастаған және күнәларды істемеу үшін нәпсі мен шай-танға қарсы күрескен тақуалы Мүсылман. Екіншісі - Раззақы Хақиқиды кіналау дәрежесінде күн көріс дертіне батып, парыздарды таста-ған және тіршілік жолында кездескен күнәларды істеген, азғындыққа түскен пасық. Және ол тәлім мен тәрбиелер болса - ғибадат . ең бірінші Намаз. Және ол соғыс болса - нәпсі мен оның қалауына, жын мен адам шайтан-дарына қарсы күресіп, күнәлардан және жаман мінезден, қалбы мен рухын мәңгілік қүлдыраудан қүтқару демек. Және ол екі міндет болса - біріншісі: өмір беріп, бағып-қағу; екіншісі: өмір бергенге және асырағанға ғибадат ету, жалбарыну. Оған тәуекел етіп, сенімді болу.
Ия, ең жарқын Самадани бір өнер мұғжизасы және Раббани бір хикмет кереметі болған өмірді кім берген, жаратқан болса - ризықпен ол өмірді жалғастырған да - Ол. Одан басқа бол-майды! Дәлел қалайсың ба? Ең әлсіз, ең ақымақ хайуан - ең жақсы бағылады. (Жеміс құрттары мен балықтар сияқты). Ең әжиз, ең нәзік мақұлық - ең жақсы ризықты жейді. (Бөбектер мен хайуан балалары сияқты).
Ияддал ризықтың келуіне себеп - күш-қуат және ықтиярмен болмағанын, бәлкім әлсіздік пен дәрменсіздік арқылы болғанын түсіну үшін - балықтар мен түлкілерді, бөбектер мен жыртқыш аңдарды, ағаштар мен хайуандарды салыстырып көру жеткі-лікті. Демек, күн көріс дерті үшін Нама-зын тастаған адам - тәлімді және өзін қорғаушы орнын тастаған, базарда қайыршылық еткен сол сарбазға үқсайды. Бірақ Жанабы Раззақы Кәрімнің рахметінің асханасынан өзіне қажет нәрселерін Намазын оқып болған соң іздеуі, басқаларға қиыншылық бермеу үшін - өзі әрекет етуі тамаша, ерлік және бүл да бір ғибадат.
Әрі адам ғибадат үшін жаратылғанын табиғаты мен рухани сезім мүшелері көрсетуде. Өйткені бүл дүниелік өміріне қажет болған амал мен күш-қуат жағынан ең төменгі дәрежедегі бір торғайға жете алмайды... Бірақ, рухани және Ақыреттегі өміріне қажет болған ілім және пақырлығын біліп, жалбарыну және ғибадат жағынан - хайуанаттың сүлтаны және басшысы үкімінде болады.
Демек, әй, нәпсім! Егер дүниелік өмірді негізгі мақсат етсең және әрдайым ол үшін әрекет етсең - ең төменгі дәрежедегі торғай қүрлы қадірің қалмайды. Егер Ақыреттегі өмірді негізгі мақсат етсең, бүл дүниедегі өмірді де оған себеп және егіндік деп білсең және оған қарап әрекет етсең - ол уақытта хайуанат-тың үлкен бір қолбасшысы және бүл дүниеде Жанабы Хақтың ерке, жалба-рынушы бір қүлы, қымбатты, сыйлы және қадірлі бір қонағы боларсың.
Міне, саған екі жол... Қалағаныңды таңдай аласың. Хидаят пен жәрдемді Архамур-рахиминнен сүра...
АЛТЫНШЫ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ اللهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
Нәпсі мен малын Жанабы Хаққа сату, Оган қул және сарбаз болу - қаншалықты пайдалы бір сауда, қаншама абыройлы бір лауазым екенін түсінгің келсе, бүл мысал болған шағын ғана хикаяны тыңда...
Бір заманда, бір патша, қарамағынан екі адамның әр қайсысына аманатқа - бір-бір қожалық береді. Оның ішінде фабрика, өндіріс машинасы, ат және құрал-сайман сияқты барлық нәрсе бар еді. Бірақ аласапыран бір соғыс уақыты болғандықтан, ешбір нәрсе тұрақты қалмайдьі: жоқ болады, немесе өзгеріп кетеді. Патша ол екі сарбазға өте мейірімділігінен бір Явары Акрамын жіберді және өте мейірбанды бір Жарлық арқылы оларға айтты:
«Қолыңыздағы аманатымды маған сатыңыз, осылайша сіз үшін сақтаймын; босқа зая кетпесін. Әрі соғыс біткеннен кейін, сізге бұдан да тамаша бір сурет-те қайтарып беремін. Әрі ол аманат сіздің байлығыңыз сияқты: өте үлкен бір ақы беремін. Әрі бүл өндіріс машина мен фабрикадағы құралдар - менің атыммен және менің жүмыс ор-нымда істеттіріледі. Әрі ақысы, әрі та-быстары бірден мыңға дейін көтеріледі. Барлық ол пайданы сізге беремін. Әрі сіз - әжиз және пақырсыз, ол үлкен жүмыстарды істеуге қажет нәрселерді таба алмайсыз. Барлық шығындары мен қажет нәрселерін мен өз міндетіме аламын. Барлық пайда мен байлықты сізге беремін. Әрі әскерліктен босаған-ға шейін қолыңызда қалдырамын. Міне, бес мәртебе пайда үстіне пайда! Егер маған сатпасаңыз - негізінде көріп отырсыз: ешкім өз қолындағын сақтап қала алмай жатыр және де осылар сияқты қолыңыздан кетеді: әрі босқа кетеді, әрі бүл жоғарғы табыстан мақрүм қаласыз. Әрі ол нәзік, бағалы аспаптар, мызандар - қолданылатын жоғарғы дәрежелі жүмыс орындары мен істерді таба алмағанынан бүтіндей қүндылықтан түседі. Әрі сақтау мен басқару қиыншылығы, машақаты мойныңызға жүктеледі, әрі аманатқа қиянат жазасын көресіздер. Міне, бес дәреже зиян үстіне зиян!... Ал маған сату болса - маған сарбаз болып, менің атыммен қолдану демек. Ең төменгі дәрежедегі бір тұтқын болу мен бұзақылықтың орнына - ұлы бір Патшаның хас және ерікті, сүйікті сар-базы боларсыз».
Олар бұл ілтипат пен Жарлықты тыңдап болған соң, бұл екі адамның ақылы басында болғаны айттьі:
«Құп болады, мен қуана сатамын. Әрі мың шүкіршілік етемін.»
Екіншісі тәкаппар, нәпсісі перғауын-ға айналған, өзімшіл және маскүнем - өзінше, бүл қожалықта мәңпі қалатындай, дүние зілзалалары мен апаттарынан хабары жоқ. Былай деді: «жоқ!... Патша кім? Мен мүлкімді сат-паймын, рахатымды бүзбаймын!»
Біраз уақыт өткен соң, алғашқы адам сондай бір мәртебеге көтерілді: барлы-ғы оның халіне қызығатын еді. Патша-ның мейірбандылығына лайық болған, хас сарайында бақытты өмір сүруде. Екіншісі - сондай бір жағдайға душар болған; әрі барлығының оған жаны ашиды, әрі «мүстахақ!» - дейді. Өйт-кені қатесінің нәтижесі болып, әрі бақыты мен мүлкі кеткен, әрі жаза және азап шегуде.
Міне, әй, өте қүмар нәпсі! Бүл мы-салдың дүрбісімен хақиқаттың жүзіне қара. Ол Патша - әзәл-әбәд Сүлтаны болған Раббың, Халықың. Ол қожалықтар, өндіріс машиналары, қүралдар, мызандар болса - сенің өміріңнің шекарасы ішіндегі ие болған нәрселерің және ол ие болған нәрселеріңнің ішіндегі - денең, рухың, қалбың және бүлардың ішіндегі көз, тіл, ақыл, қиял сияқты сыртқы және жасырын сезім мүшелерің. Және ол Явары Акрам болса - Расулы Кәрім (С.Ғ.У.), Фарманы Ахкам болса - Қүраны Әкім - біз баяндаған үлкен сауданы мына АятІІен жария етуде
اِنَّ اللهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
Және ол аласапырап ұрыс майданы болса - бүл қауш-қатерлі .дүние жүзі: түрақты түрмайды, айналады, бүзылады және әр бір адамның ақылына мына пікірді келтіреді: «осылайша барлық нәрсе қолымыздан кетеді, пәни болып жоғалады. Ғажабы: бүларды бақилыққа айналдырып, мәңгі етудің шарасы жоқ па екен?» - деп ой-лаған сәтте, бірден Самави Қүран дауысы естіледі, былай дейді: «ия, бар. Әрі бес мәртебе пайдалы бір суретте тамаша және рахат, оңай бір шарасы бар».
Сауал: қандай?
Жауабы: аманатты хақиқи иесіне сату... Бұндай сатуда бес дәреже пай-даның үстіне пайда бар.
Бірінші пайда. пәни болған байлық - мәңгілікке айналады. Өйткені Қаию-мы Бақи болған Заты Зұлжалалға берілген және Оның жолында жұмсалған бүл өткінші өмір - мәңгілікке айналады. Мәңгілік жемістер береді. Сол уақытта өмір ми-нуттары құдды үрықтар, дәнектер сияқты сыртқы көрінісінде пәни болады, шіриді; бірақ Бақи әлемде бақыт гүлдерін ашады және өседі. Және әр қайсысы Барзах әлемінде нұрлы, сүйкімді бейнеге айналады.
Екінші пайда. Жаннат сияқты бір ақы беріледі.
Үшінші пайда: әр бір ағза мен сезім мүшелеріңнің қүндылығы бірден мыңға дейін көтеріледі. Мәселен: ақыл - бір қүрал. Егер оны Жанабы Хаққа сатпас-тан, бәлкім нәпсі есебіне істеттірсең - сондай бір бақытсыз, зеріктеруші және қинаушы бір қүрал боладьі: өткен заманның аянышты қайғы-мүңдарын, келешек заманның қорқынышты қауіп -қатерлерін сенің бүл - бейшара басыңа жүктейді, бақытсыз және зиянды бір қүрал дәрежесіне түседі. Міне, сондықтан пасық адам, ақылының қинауы мен мазалауынан қүтылу үшін көбінесе маскүнемдікке немесе ойын-сауыққа қашады. Егер Маликі Хақиқисіне сатылса және Оның есебіне істеттірсең - ақыл сондай бір тылсым-ды кілт боладьі: бүл әлемдегі шексіз көп рахмет байлықтарын және хикмет қазыналарын ашады. Әрі мүнымен бірге иесін мәңгілік бақытқа дайындайды, өзі бір Мүршиді Раббани мәртебесіне шығады.
Мәселен: көз - бір сезім мүшесі; рух - бүл әлемді ол көз терезесі арқылы тамашалайды.
Егер Жанабы Хаққа сатпастан, бәлкім нәпсі есебіне істеттірсең - өтпелі, жалғасы жоқ кейбір әдемі суреттерді, бейнелерді тамашалаумен шәхуат пен нәпсіқүмарлыққа бір қаууад дәрежесін-дегі қызметкер болады. Егер көзді, көздің иесі - Саниғи Басырына сатсаң, Оның есебіне және рүқсатымен істеттірсең - ол уақытта бүл көз, бүл Үлкен Әлем Кітабының бір оқырманы және бүл әлемдегі Раббани Мүғжизалы өнерлерінің бір көрермені және бүл Жер шарының бақшасындағы рахмет гүлдерінің мүбарак бір баларасының мәртебесіне шығады.
Мәселен: тілдегі дәм сезу мүшесін Фатыры Әкімге сатпасаң, бәлкім нәпсі есебіне, асқазан үшін істеттірсең - ол уақытта асқазан фабрикасы үшін бір есік күзетшісінің дәрежесіне түседі, суқут етеді. Егер Раззақы Кәрімге сатсаң - ол уақытта тілдегі дәм сезу мүшесі - Илаһи Рахмет қазыналары-ның бір шеберлі назыры және Самадани Қүдірет асханаларының бір шәкір бақылаушысының мәртебесіне шығады.
Міне, әй, ақыл, мүқият бол! Бақытсыз бір қүрал қайда? Әлемнің кілті қайда? Әй, көз, жақсылап қара! Ең төменгі дәрежедегі бір қаууад қайда? Илаһи кітапхананың бір оқымысты ғалымы-ның назыры қайда? Және әй, тіл, жақсы тат! Бір фабрика есігінің күзетшісі және тиым салушысы қайда? Алланың рахметіне ғана тән Қазынасының назыры қайда?
Тағы да осылар сияқты басқа қүралдарды және дене мүшелерін са-лыстырып көрсең түсінерсіҢ: хақиқатында мүмін Жаннатқа лайық, сондай-ақ кәпір - Жаһаннамға жарасымды өзіне тән ерекше бір қасиетке ие болатынын. Және олардың әр қайсысы сондай бір қүндылық алуларының себебі: мүмін иманымен Халықының аманатын Оның атымен және рүқсатымен қолдануы, кәпір болса - қиянат жасап, үрындырғыш жаман нәпсісінің есебіне істеттіруі.
Төртінші пайда. адам - әлсіз, бәлелері көп. Пақыр, мүқтаж болған нәрселері өте көп. Дәрменсіз, өмір жүгі өте ауыр. Егер Қадыры Зүлжалалға сүйеніп, тәуекел етпесе және сеніп тәслим болмаса - ар-үжданы әрдайым азап ішінде қалады. Нәтижесіз машақаттар, қасіреттер, өкініштер оны түншықтырады, я маскүнем, я жыртқыш хайуанға айналдырады.
Бесінші пайда.- бүкіл ол дене мүшелері мен қүралдарының ғибадат-тарын, тәсбихатын және ол жоғарғы табыстарды - ең мүқтаж болған бір заманда, Жаннат жемістері суретінде саған берілетініне - Ахли Зауқ пен Ахли Кашф, Ахли Ихтисас пен Ахли Мушаһада бірігіп,осы шешімге келген.
Міне, егер бүл бес мәртебе пайдалы сауданы қылмасаң - бүл табыстардан мақрүм қалғаныңнан басқа, бес дәреже зиян үстіндегі зиянға тап боласың.
Бірінші зиян: соншалықты жақсы көрген мал-мүлкің, балаларың және жақсы көрген нәпсің мен қүмарлық және кұштар болған жігіттік шағың мен өмірің зая кетіп, жоғалады. Сенің қолыңнан кетеді, әрі күнәларын, қасіреттерін саған қалдырады, мойныңа жүктейді.
Екінші зиян: аманатқа қиянат жазасын көресің. Өйткені ең қымбатты құралларды - ең құнсыз нәрселерде шығындап, нәпсіңе зұлымдық жасадың.
Үшінші зиян: бүкіл - ол қымбатты адамзат мүшелерін хайуандықтан да өте төмен бір дәрежеге түсіріп, Илаһи Хикметке кінә тақтың және зүлымдық жасадың.
Төртінші зиян: әлсіздігің және пақырлығыңмен бірге, ол өте ауыр өмір жүгін әлсіз беліңе жүктеп, зауал мен фирақ тоқпағының астында әрдайым қайғырып жылайсың.
Бесінші зиян: мәңгілік өмірдің негіздерін және ақырет бақытына қажет нәрселерді дайындау үшін берілген ақыл, қалып, көз және тіл сияқты Рахманның сыйлықтарын Жаһаннам есіктерін саған ашып беретін көріксіз бір суретке айналды-расың.
Енді сату мәселесіне келейік... Ғажабы: соншама бір ауыр нәрсе ме екен, көпшілігі сатудан қашуда. Жоқ!... Мүмкін емес және ешқашан! Ешбір ондай ауырлығы жоқ. Өйткені адал нәрселердің шекарасы кең, ләззат алуға жеткілікті. Харамға кірудің ешқандай қажеті жоқ. Алланың бүйырған парыздары болса - жеңіл әрі аз. Аллаға қүл және сарбаз болу - сондай ләззатты бір абырой, айтып жеткізу мүмкін емес. Міндет болса - жалғыз бір сарбаз сияқты Алланың атымен істеу, бастау... Және Алланың атымен беру, алу... Және рүқсаты мен заңының шегінде әрекет ету, сукунат табу... Қателік жасаса, истиғфар ету.
«Я, Раб! Қателерімізді кешір... Бізді өзіңе қүл деп қабыл ет. Аманатыңды алатын уақытқа дейін бізді аманатта әмин қыл. Әмин!...» - деуі және тагы да Оган жалбарынуы керек...
ЖЕТІНШІ СӨЗ
Бүл әлемнің ашылуы мүшкіл болган тылсымыи атқян
اَمَنْتُ بِاللهِ وَبِالْيَوْمِ اْلاَخِرِ
адам рухы \u1096?ін Оақьп ссігіп ашқан, қаншалықты қымбатты екі тылсымның мүшкілдігін ашқан және сабырмен Халықына тәуекел ету және сиыну, шүкіршілікпен Раззақынан сауал және дүға қылу, қаншалықты пайдалы және тиряқ секілді екі дәрі болганын және Қүранды тыңдау, әміріне бойсүну, Намаз оқу, кабаирды тастау, мәңгілікке кеткен жолда қаншама маңызды, бағалы және тамаша бір билет, бір Ақырет азығы, бір қабір нүры болғанын түсінгің келсе, бүл мысал болған шағын ғана хикаяга қара, тыңда...
Бір заманда, бір сарбаз соғыс және емтихан алаңында, пайда мен зиянның айналымы ішінде, өте қорқынышты бір жағдайға душар болады. Ол былайша:
Оң және сол жағынан ауыр екі жарамен қатты жарақаттанған сарбаз-дың арт жағында үрейлі үлкен бір арыстан оған шабуыл жасау үшін күтіп тұрғандай. Көз алдында бір дарағашы қүрылған, барлық жақсы көргендерін асып өлтіруде және оны да күтіп түр. Бүның үстіне, осы халімен бірге үзақ бір жолсапары бар, сүргін етілуде. Ол бейшара бұл қорқыныштың ішінде үмітсізденіп, уайымдаған сәтте оң жағында Қызыр сияқты жақсылық сый-лаушы, нүрлы, мейірімді бір адам пайда болады. Оған айтадьі:«күдер үзбе! Саған екі тылсым беремін, үйретемін. Егер жақсы қолдана білсең, ол арыстан саған бір қызметкер ат болады. Әрі ол дарағашы сенің ләззат алуың және рахаттануың үшін тамаша бір алтыбақанға айналады. Әрі саған екі дәрі беремін. Жақсы пайдалана білсең, ол екі иістенген жараларың - екі тамаша хош иісті Мүхаммад (С.Ғ.У.) гүлі деп аталған нәзік, әдемі гүлге ай-налады. Әрі саған бір билет беремін, онымен сен үшатын сияқты - бір жылдық жолды бір күнде жүріп өтесің. Міне, егер бүған сенбесең, біраз тәжірибе жасап көр, сол кезде сөздерім шындық болғанын түсінесің». Расында да ол біраз тәжірибе жасап көрді. Шындық болғанына көзі жетті.
Ия мен, яғни бүл - бейшара Саид та, бүны тасдиқ етемін. Өйткені біраз тәжірибе еттім. Өте тура шындық болғанын білдім. Бұдан кейін бірден көрді: сол жағынан шайтан сияқты айлакер, маскүнем, жәдігөй бір адам көп әшекейлі нәрселермен, әдемі суреттер-мен, фантазиялық нәрселермен, харам ішімдіктермен бірге келді. Қарсысына түрып, оған былай деді:«әй, достым! Кел, кел, бірге отырып ішейік, көңіл көтерейік. Бұл әдемі қыз суреттеріне қарайық. Бұл жақсы музыкаларды тыңдайық. Бұл тәтті тағамдарды жейік».
Сауал: е-е.... Не нәрсе ол, аузыңда жасырын оқып жатқаның?
Жауап: бір тылсым.
- Таста сол түсініксіз тірлікті... Дайын кайфымызды бұзбайық. С. е, анау қолдарыңдағы не? Ж. бір дәрі.
- Лақтыр оны. Денің сау, не істейсің оны? Қазір ойын-сауық уақыты.
С. бұл бес нышанды қандай қағаз?
Ж. бір билет Бір іссапар құжаты.
- Жырт бұларды. Бұл сұлу көктем мезгілінде сапарға шығу, бізге неге керек? - дейді. Әр түрлі алдамшы әрекеттермен оны сендіруге тырысады. Тіпті, ол бейшара оған біраз көнеді. Ия, адам алданады. Мен де осындай бір айлакерден алдандым.
Бірден оң жағынан көк күркіріндей, бір дауыс естіледі және оған былай дейді: «абайла, алданба! Және ол айла-керге айт:
Егер артымдагы арыстанды өлтіріп, алдымдағы дарағашты алып тастап, оң және солымдагы жараларды емдеп, ал-дымдағы сапарды жоқ қылатын бір шара сенде бар болса, таба алсаң, * - қанеки істе, көрсет, көрейік. Содан соң кел.«кайф қылайық» - деп айт. Болма-са, үніңді шығарма, әй есуас! Бұл Қызыр сияқты самави адам айтқанын айтсын...»
Міне, әй, жігіттік шағында күлген, енді ол күлгені үшін жылаған нәпсім! Біліп ал: ол бейшара сарбаз - сенсің және адамзат. Ал арыстан болса - ажал; дарағашы болса - өлім және зауал, фирақ: түн мен күндіздің айна-луында әр бір дос қоштасып кетер, ғайып болар. Ал, ол екі жара болса: бірі - зеріктіруші және шексіз көп бір адамзат әлсіздігі - екіншісі - аяныш-ты, шексіз көп бір адамзат пақырлығы. Және ол сүргін мен жолсапар болса - рухтар әлемінен, ана қүрсағынан, балалық шақтан, қарттық өмірден, дүниеден, қабірден, Барзахтан, Хашир-ден, Сыраттан өтетін үзақ емтихан сапары. Және ол екі тылсым болса -Аллаға және Ақыретке иман. Ия, бүл киелі тылсым мен өлім - мүмін адамды дүние зынданынан Жаннат бақшасына, Рахманның құзырына алып барған бір қызметкер ат және бұрақ бейнесін алады. Сондықтан да өлімнің хақиқатын көрген кәміл адамдар өлімді жақсы көрген. Әлі өлім келместен бұрын өлуді қалаған.
Әрі зауал мен фирақ, әрі өлім мен ажал және дарағашы есебінде болған - уақыттың өтуі иман тылсымымен Саниғи Зүлжалалдың жап-жаңа, түрлі-түсті, алуан түрлі мүғжизалы нақышын, таңғажайып теңдессіз қүдіретін, рахметінің сәулесін өте қүмарта тамашалауға себеп болады. Ия, күн нүрындағы реңдерді көрсеткен айналардың ауысып, жаңалануы және кино суреттерінің ауысып түруы - хош, әдемі, тамаша бейнелерді қүрайды.
Ал, ол екі дәрі болса - бірі: сабыр мен тәуекел; Жаратушысының қүдіре-тіне сүйену, хикметіне сену. Солай ма? Ия, «Кун-фая-кун» әміріне ие болған бір Сүлтаны Жиһанға әлсіздік қүжатымен сүйенген бір адам неден қорқады? Өйткені ең үрейлі бір қасірет қарсысында:
اِنَّا ِللهِ وَاِنَّاۤ اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
деп Раобы Рахымына сенім артады. Ия, әулиелер дәрменсіздіктен, Алладан қорқудан ләззат алады. Ия, қорқуда ләззат бар. Егер бір жасар нәрестенің ақылы болса және одан сүралса:«ең ләззатты және ең тәтті халің қашан?» Бәлкім былай жауап береді: «әлсіздігімді, дәрменсіздігімді түсініп, анамның шипалы шапалағынан қорқып, тағы да анамның мейірімді қүшағына сиынған кезім.» Алайда. барлық ана-лардың сүйіспеншіліктері топталса Рахмет көрінісінщ тек қана бір сәулесі болады. Сондықтан да кәміл адамдар - әлсіздікте және Алладан қорқуда сондай бір ләззат тапқан, - өз күштері мен қуаттарынан өте қатты бас тартып, Аллаға әлсіздіктерімен сиынған. Әлсіздікті және қорқуды - өздеріне шапағатшы қылған.
Екінші дәрі болса - шүкір мен қанағат ету арқылы талап ету, дүға қылу және Раззақы Рахымның рахметіне сенім арту. Солай ма? Ия, бүкіл жер бетін бір нығмет дастарханы етіп, көктем маусымын бір гүл шоғы қылып, - ол дастарханның жанына қойған және үстіне шашқан бір Жаууады Кәрімнің қонағына - пақырлық пен мүқтаждық қалайша ая-нышты және ауыр бола алады?
Бәлкім пақырлығы мен мүқтаждығы - хош бір иштиха бейнесін алады. Зауқының артуына ұқсас, пақырлығының да артуы үшін әрекет етеді. Сондықтан да кәміл адамдар пақырлығы мен кедейлігін мақтан түтқан. (Абайла, жаңылыс үсінбе! Бүл мақтан түту - Алланың алдында пақырлығын сезіп, жалбарыну демек. Болмаса, пақырлығын ел-жүртқа көрсетіп, қайыршылық жағдайына түсу емес).
Және ол билет, қүжат болса - әуелі Намаз және парыздарды орындау, ка-баирды тастау. Солай ма? Ия, бүкіл Ахли Ихтисас пен Ахли Мушаһаданың және бүкіл Ахли Зауқ пен Ахли Кашфтың ортақ бір шешімдерімен, ол үзақ және қараңғы болған мәңгілікке кеткен жолда азық және тамақ, нүр және бүрақ - тек қана Қүранның әмірлеріне бойсүну және тыйғандары-нан қашу арқылы ғана табылуы мүмкін. Болмаса, пән мен пәлсапа, өнер мен хикмет - ол жолда бес тиынға да ар-зымайды. Олардың нүрлары - қабірдің есігіне дейін-ақ.
Міне, әй, жалқау нәпсім! Бес уақыт Намаз оқу, жеті кабаирды істемеу - қаншама аз, рахат және жеңіл екенін; нәтижесі, жемісі мен пайдасы - қаншама көп, маңызды әрі үлкен болғ-анын - ақылың бар болса, бүзылмаған ,бод£а түсінерсің. Және сені пасықтық пен азғындыққа қызықтырып шақырған шайтанға, әрі ол адамға айтарсың:
«Егер өлімді өлтірудің, зауалды дүниеден жоқ қылудың және әлсіздік пен пақырлықты адамзаттан алып тас-таудың, қабір есігін жабудың шарасы бар болса - сөйле, тыңдап көрейік. Болмаса, үніңді шығарма!... Үлкен Әлем Мешітінде - Қүран әлемді оқуда! Оны тыңдайық. Ол нүрмен нүрланайық. Хи-даятымен амал қылайық. Және оны вирди зебан етейік. Ия сөз - ол және Оған айтылады. Хақ болып, Хақтан келіп, Хақ деген, Хақиқатты көрсеткен және нүрлы хикметті жариялаған Ол..!»
اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ قُلُوبَناَ بِنُورِ اْلاِيمَانِ وَالْقُرْاٰنِ اَللّٰهُمَّ اَغْنِناَ بِاْلاِفْتِقَارِ اِلَيْكَ وَلاٰتَفْقُرْناَ بِاْلاِسْتِغْنَاۤءِ عَنْكَ تَبَرَّاْنَا اِلَيْكَ مِنْ حَوْلِناَ وَقُوَّتِناَ وَالْتَجَئْنَاۤ اِلٰى حَوْلِكَ وَقُوَّتِكَ فَاجْعَلْناَ مِنَ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْكَ وَلاَ تَكِلْنَاۤ اِلٰى اَنْفُسِناَ وَاحْفَظْناَ بِحِفْظِكَ وَارْحَمْناَ وَارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِناَ مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَنَبِيِّكَ وَصَفِيِّكَ وَخَلِيلِكَ وَجَمَالِ مُلْكِكَ وَمَلِيكِ صُنْعِكَ وَعَيْنِ عِنَايَتِكَ وَشَمْسِ هِدَايَتِكَ وَلِسَانِ حُجَّتِكَ وَمِثَالِ رَحْمَتِكَ وَنُورِ خَلْقِكَ وَشَرَفِ مَوْجُودَاتِكَ وَسِرَاجِ وَحْدَتِكَ فِى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَكَاشِفِ طِلْسِمِ كَاۤئِنَاتِكَ وَدَلاَّلِ سَلْطَنَةِ رُبوُبِيَّتِكَ وَمُبَلِّغِ مَرْضِيَّاتِكَ وَمُعَرِّفِ كُنُوزِ اَسْمَاۤئِكَ وَمُعَلِّمِ عِبَادِكَ وَتَرْجُمَانِ اٰيَاتِكَ وَمِرْاٰةِ جَمَالِ رُبوُبِيَّتِكَ وَمَدَارِ شُهُودِكَ وَاِشْهَادِكَ وَحَبِيبِكَ وَرَسُولِكَ الَّذِۤى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَعَلٰۤى اٰلِهِ وَصَحْبِهِۤ اَجْمَعِينَ وَعَلٰۤى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَعَلٰى مَلٰۤئِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ وَعَلٰى عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ اٰمِينَ
СЕГІЗІНШІ СӨЗ
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
اِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللهِ اْلاِسْلاَمُ
Бұл дүниені және дүние ішіндегі адамзат рухын, адамда діннің мәнісін және құндылықтарын, егер Хақ Дін болмаса - дүниенің бір зындан болуын, әрі дінсіз адамның ең бақытсыз мақұлық болғанын және бүл әлемнің тылсымын ашқан, адамзат рухын қараңғылықтан қүтқарған
يآ اَللهُ وَلآ اِلَهَ اِلاْ اللهُ
болғанын түсшпң келсе, бүл мысал болған шағын ғана хикаяға қара, тыңда:
Баяғы заманда екі бауыр үзақ бір саяхатқа бірге шығады. Жүре-жүре жолдары екіге айрылады. Ол екі жолдың басында шыншыл бір адамды көреді және одан: «қайсы жол жақсы?» - деп сұрайды. Ол да бұларға: «оң жақтағы жолда заң мен тәртіпке бойсұну мәжбүрлігі бар. Бірақ ол ауырлық ішінде бір қауіпсіздік пен бақыт бар. Сол жақта болса - еркіндік пен бостандық бар. Бірақ ол еркіндік ішінде бір қауіп-қатер мен азап-қорлық бар. Енді таңдау ықтияры сіздерде», - дейді.
Бұны тыңдаған соң, көркем мінезді бауыр
تَوَكَّلْتُ عَلَى اللهِ деп, оң жолға түсті, заң мен тәртіпке бағынудықабыл етті. Теріс мінезді және қаңғыбас болған екінші бауыр, тек қана еркіндік үшін сол жақтағы жолды таңдап алды. Сырттай жеңіл, бірақ рухани жағынан ауыр жағдайда кеткен бұл адамды қиялдаумен елестетіп, соңына түсеміз. Міне, бүл адам ой-қырдан асып, осы-лайша жүре-жүре мидай бір шөлге кірді. Бірден үрейлі бір дауыс естіді. Қараса қорқынышты бір арыстан емен ағаштарының арасынан шығып, оған қарсы шауып келе жатыр. Ол да қашты, келе-келе алпыс аршын тереңдіктегі сусыз бір қүдыққа кездесті. Қорыққа-нынан өзін ішіне тастады. Жартысына дейін түсіп, қолдары бір ағаш бүтағына ілікті және жармасып алды. Құдықтың қабырғасында көгеріп өскен ол ағаштың екі тамыры бар еді. Бірі ақ, бірі қара - екі тышқан, ол екі тамырға жабысып алып, кеміруде. Жоғарыға қараса әлгі арыстан кезекші сияқты қүдықтың аузында күтіп отыр. Төменге қараса үрейлі бір айдаһар қүдық ішінде. Айдаһар басын көтерген, отыз аршын жоғарыдағы аяғына жақын қалған. Аузы қүдық аузындай кең. Қүдықтың қабырғасына қараса шағатын, зиянкес мақүлықтар жан-жағын қаумалап алған. Ағаштың басына қарады, көрді: бір інжір ағашы, бірақ ғажайып бір суретте еді: алуан түрлі ағаштардың жемістері - жаңғақтан анарға дейін басында жемістері бар. Міне, бүл адам қате түсінігінен, ақыл-сыздығынан үқпас: бүл жай ғана бір іс емес екенін, бүл істер кездейсоқ бола алмайтынын, бүл ғажайып істердің ішінде таңқаларлық сырлар бар екенін және өте үлкен бір істеуші бар екенін. Қазір оның қалбы, рухы және ақылы - бүл аянышты халден жасырын өкіне жылаған жағдайда, жаман нәпсісі ешнәрсе болмағандай - надандық көр-сетіп, рухы мен қалбының жылағаны-нан қүлағын жауып, өзін-өзі алдап, бір бақшада жүргендей - ол ағаштың жемістерін алып жей бастады. Алайда, ол жемістердің бір бөлігі улы және за-рарлы еді. Бір құдси хадисте Жанабы Хақ бүйырған:
اَناَ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِى بِى
Яғни: «қулым мені қалай т^ңыса, онымен сондай мэміледе бомгімын.» Міне, бұл бақытсыз адам жаман ойлау-мен, ақылсыздығынан, көргендерін қарапайым және хақиқаттың дәл өзі деп қабыл етті және де сондай мәміле көрді. Және көруде! Және көреді!... Не өліп қүтылады, не өмір сүреді - осы-лайша азап шегуде. Біз де бүл бақытсызды, бұл азап ішінде қалдырып, кері қайтамыз және екінші бауырдың жағдайын түсінеміз.
Міне, бұл мүбарак, ақылды адам кетіп барады. Бірақ бауыры сияқты азап-қорлық шекпейді. Өйткені көркем мінезді болғандығынан жақсы нәрсе-лерді ойлайды, тамаша қиялдайды және өзін-өзі жүбатады. Әрі бауыры сияқты қиындық пен машақат көрмейді. Өйткені тәртіпті біледі, бағынады және оңай тәсілін көреді. Тыныштық пен қауіпсіздік ішінде еркін кетіп барады. Міне, бір бақшаға кездесті. Ішінде тамаша гүлдер мен жемістер бар Күтілмегені үшін лас нәрселерде жоқ емес еді. Бауыры да осындай біреуіне кірген еді. Бірақ лас нәрселерге көңіл бөлген, айналысқан, көңілін айнытқан, еш рахат көрместен шығып кеткен еді. Бүл адам болса, «әр нәрсенің жақсысына қара» қағидасымен амал қылып, лас нәрселерге еш қарамады. Жақсы нәрселерді жақсы пайдаланды. Тамаша дем алып,шығып кетті.
Содан соң жүре-жүре, бүл да әуелгі бауыры сияқты бір үлкен шөлге кірді. Бірден шабуылға шыққан бір арыстан-ның дауысын естіді және қорықты. Бірақ туысқаны сияқты қорықпады. Өйткені тамаша ойы және тамаша пікірімен.«бүл шөлдің бір Әкімі бар. Және бүл арыстан - ол Әкімнің әмірін орындаушы бір қызметкері болуының ықтималы бар» - деп ойлап, жүбаныш тапты. Бірақ бүл да қашты, келе-келе алпыс аршын тереңдігіндегі бір сусыз қүдыққа кездесті, өзін ішіне тастады. Бауыры сияқты ортасында бір ағашқа жармасты және екі аяғы салбырап қалды. Қараса екі хайуан ағаштың екі тамырын кеміруде. Жоғарыға қараса арыстан; төменге қараса бір айдаһарға көзі түсті. Қүдды туысқаны сияқты бір ғажайып жағдайды көрді. Бүл да қорықты. Бірақ туысқанының қорқыны-шынан мың есе жеңіл... Өйткені тамаша мінезі оған тамаша пікір берген. Тамаша пікір болса, оған барлық нәрсенің жақсы жағын көрсетуде. Міне, осы себептен былайша ойладьі:«бұл ғажайып істер бір-бірімен байланысты, әрі бір әмірмен әрекет етіп жатқан сияқты көрінеді. Олай болса, бүл істерде бір тылсым бар. Ия, бұлар бір жасырын Әкімнің әмірімен әрекет етеді. Демек, мен жалғыз емеспін, ол жасырын Әкім маған қарауда, мені сынауда, бір мақсат үшін мені бүл жерге келтіріп, шақырып жатыр.» Осы тәтті қорқыныш пен тамаша пікірден бір қызығушылық пайда болдьі:«ғажабы, мені сынап, өзін маған таныттыруды қалаған және бұл ғажайып жолмен бір мақсат үшін келтірген кім?»
Содан кейін тану қызығушылығынан ол адамда тылсым иесіне деген махаб-бат пайда болды. Және бұл махаббат-тан тылсымды ашу тілегі пайда болды. Ол тілектен тылсым иесін разы қылатын, оған ұнайтын бір жақсы халге келу пікірі туды.
Содаң соң ағаштың басына қарап еді, оның інжір ағашы екенін көрді. Бірақ басында мыңдаған ағаштардың жемістері бар. Осы сәтте бүкіл қорқынышы кетті. Өйткені шүбәсіз, анық түсінді: бүл інжір ағашы - бір тізім, бір қорытынды жиынтық, бір көрме! Ол жасырын Әкім бау мен бақшасындағы жемістердің үлгілерін бір тылсым және бір мүғжиза арқылы ол ағашқа тағып қойған, әрі өз қонақтарына әзірлеп қойған тағамдарға бір-бірден белгі суретінде ол ағашты безендірген болса керек. Болмаса, бір ғана ағаш, мыңдаған ағаштардың жемістерін бере алмас».
Содан кейін жалбарына бастады және тылсымның кілті оның қалбына аян болды. Айқайлады:
«Уа, бүл жерлердің Әкімі! Сенің жазмышыңа түстім. Саған сиынамын, сенің қызметкеріңмін, сенің разы болуыңды қалаймын және сені іздеудемін».
Және бүл нияздан соң бірден қүдықтың қабырғасы жарылып, тамаша, пәк және әдемі бір бақшаға есік ашылды. Бәлкім айдаһардың аузы ол есікке айналды. Арыстан мен айдаһар, екі қызметкер кейпіне келді және оны ішке шақырып жатыр. Тіпті ол арыстан, өзіне бойсүнушы бір ат бейнесіне кірді. Міне, әй, жалқау нәпсім! Және әй, қиялшыл достым!
Келіңіз, бұл екі туысқанның жағдай-ларын салыстырып көрейік. Жақсылық қалайша жақсылық әкеледі, сондай-ақ жамандық қалайша жамандық алып келеді - көрейік, білейік.
Қараңыз: сол жолдың бақытсыз жолаушысы кез-келген уақытта айдаһардың аузына кіру үшін күтіп тұр, дірілдеуде. Және бүл бақытты болса - жемісті, тамаша бір бақшаға шақырылады. Әрі ол бақытсыз болса, аянышты бір қорқыныш пен үлкен бір үрейдің ішінде жан-жүрегі қатты азап шегуде. Және бүл бақытты болса, ләззатты бір ғибрат, тәтті бір қорқыныш, сүйікті бір танысу, білу ішінде таңғажайып нәрселерді тамаша-лауда. Әрі ол бақытсыз - үрей, үмітсіздік және жалғыздық ішінде азап көруде. Және бүл бақытты болса - өзін-өзі жүбату, үміт және қызығу ішінде ләззат алуда. Әрі ол бақытсыз - өзін жыртқыш хайуандардың шабуылы-на душар болған бір түтқын үкімінде көруде. Және бүл бақытты болса - бір қадірлі қонақ: қонағы болған Миһман-дары Кәрімнің ғажайып қызметкер-лерімен достасып, көңіл көтеруде. Әрі ол бақытсыз болса - көрінісінде ләззатты, бірақ рухани жағынан улы жемістерді жеп, азабын асықтыруда.Өйткені олар мысал суретіндегі жемістер. Дәмін татуға рүқсат бар, осылайша негізгілерді талап етіп, сатып алушы болсын. Болмаса, хайуан сияқты жүтуға рүқсат жоқ. Және бүл бақытты болса - татып көреді, көрсету үшін тағылғанын түсінеді, жеуін кейінге қалдырады және күту арқылы ләззат алады. Әрі ол бақытсыз - өзіне-өзі зүлымдық жасаған, күн сияқты жарқыраған бір тамаша хақиқатты және жарқын бір жағдайды көре алмағанды-ғынан өзіне қараңғы бір күмән, бір Жаһаннам бейнесіне келтірген. Қалайша жанашырлыққа лайық болады? Және кімге ренжуге ақысы бар?
Мәселен: бір адам әдемі бір бақшада, достарының ортасында, жаз маусымын-да, хош бір той-думандағы ләззатқа қанағат етпей өзін харам ішімдіктермен мас қылып, қыстың ортасында, жыртқыш хайуандардың ішінде өзін аш, жалаңаш деп қиялдап, айқайлай және жылай бастаса - қалай ғана жанашыр-лыққа, мейірімділікке лайық болады?! Өзіне-өзі зүлымдық қылуда, достарын жыртқыш хайуан көріп, мүқатуда. Міне, бүл бақытсыз бауыр да - осындай жағ-дайда. Және бүл бақытты болса - хақиқатты көреді. Хақиқат болса тамаша. Хақиқаттың тамаша екенін жақсы ұғу арқылы хақиқат иесінің кәмілдігіне құрмет көрсетеді және рахметіне лайық болады. Міне - «жамандықты өзіңнен, жақсылықты Ал-ладан біл» - деген Құран бүйрығының сыры көрініп отыр. Тағы да осылар секілді басқа айырмашылықтарды салы-стырып көрсең, түсінесің: әуелгісінің ұрындырғыш жаман нәпсісі - оған бір Жаһаннам дайындаған. Ал екіншісінің жақсы ниеті мен жақсы ойы, жақсы мінезі және жақсы пікірі болса - оны үлкен бір сыйлық пен бақытқа және жарқын бір ізгі қасиетке, молшылыққа лайық қылған.
Әй, нәпсім! Және әй, нәпсіммен бірге бұл хикаяны тыңдаған адам!
Егер бақытсыз бауыр болуды қаламасаң және бақытты бауыр болуды қаласаң - Қүранды тыңда, укіміне багын және оған жабыс! Және бүйрықтарымен амал қыл!...
Бұл мысал болған хикаядағы хақиқаттарды егер түсінген болсаң - онымен дін, дүние, адам және иман хақиқаттарын салыстырып, іске асыра аласың. Маңыздыларын мен айтамын, майдаларын сен өзің шығарып ал.
Міне, қара! Ол екі бауыр: біреуінің рухы - мүмін және қалбы салих. Екіншісінің рухы - кәпір , қалбы пасық. Және ол екі жолдың оңы болса - Қүран мен иман жолы. Сол жағы болса - азғындық пен кәпірлік жолы. Жолдағы бақша болса - адамзат жама-ғаты мен инсан мәдениетінің ішіндегі өтпелі қоғамдық саяси өмір. Оның ішінде игілік пен жауыздық, жақсылық пен жамандық, таза және лас нәрселер араласып жүреді. Ақылды адам сол:
خُذ ْمَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ
Қағидасымен амал қылады, қалып саламаттылығымен кетеді.
Ол шөл болса - бүл жер мен дүние. Және арыстан болса - өлім мен ажал. Ал қүдық болса - адамның денесі және тіршілік заманы. Алпыс аршын тереңдік болса - орташа және ғалиби өмір деп саналған алпыс жылға ишарат. Ағаш болса - өмірдің уақыты және тіршіліктің өзі. Қара мен ақ, екі хайуан болса - түн мен күндіз. Айдаһар болса - аузы қабір болған Барзах жолы және Ақыретке ашылған жер - мазар. Бірақ ол ауыз - мүмін үшін зынданнан бір бақшаға ашылған есік. Ал шағатын, зиянкес хайуандар болса - дүниедегі қайғы-қасіреттер. Бірақ мүмінге - ғафлет ұйқысына батып кетпеу үшін Алланың тәтті ескертпелері және Рахманның ілтипаттары үкімінде. Және ол ағашта-ғы жемістер болса - дүниедегі нығ-меттер: оларды Жанабы Кәрім Мүтлақ- ақырет нығметтерінің бір тізімі, әрі еске салушысы, әрі үқсастары, әрі Жаннат жемістерін сатып алушыларды шақырушы мысалдар бейнесінде жаратқан. Ол ағаштың біреу болуымен қатар, түрлі-түрлі жемістер беруі болса - Қүдіреті Самаданиениң таңбасына және Рубубиеті Илаһиенің мөріне және Салтанаты Улуһиетінің қолтаңбасына ишарат.
Өйткені:«бір ғана нәрседен барлық нәрсені жарату», яғни бір топырақтан - бүкіл өсімдіктер мен жемістерді жа-рату, әрі бір судан - бүкіл хайуанат-тарды жарату, әрі қарапайым бір та-ғамнан - хайуанның бүкіл дене мүшелерін жарату, бүған қоса «барлық нәрседен бір ғана нәрсені жарату», яғни, тіршілік иелерінің қоректенген өте көп алуан түрлі жыныстағы тагам-дардан, ол тіршілік иелеріне ғана тән ет жарату, бір жай ғана теріні тоқу сияқты өнерлер - тек қана Ахад және Самад болған әзәл.әбәд Сүлтанының өзіне ғана тән таңбасы, өзіне ғана хас мөрі және үқсасы жоқ бір қолтаңбасы. Ия, бір ғана нәрседен барлық нәрсені және барлық нәрселерден бір ғана нәрсені жарату - тек қана барлық нәрсенің Жаратушысыңа- хас және бүкіл нәрсеге Қадыр болған Аллаға ғана тән бір нышан, бір Аят. Ал, ол тылсым болса - иман сырымен ашыл-ған жаратылыс хикметінің сыры және ол кілт болса
يَاۤ اَللهُ لاَۤاِلٰهَ اِلاَّاللهُ * اَللهُ لاَۤ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
Ал айдаһар аузының бақша есігіне айналуы болса, мынаған ишарат:
Қабір - далалат пен азғындық жолындағылары үшін қорқыныш пен үмыту ішіндегі зындан сияқты қинаушы, әрі бір айдаһардың қарны сияқты тар бір мазарға ашылған есік болған халде - Қүран шәкірттері мен имандылар үшін дүние зынданынан мәңгілік бақшаға және емтихан алаңынан Жаннат бақшалар