ИҜИРМИНҸИ ЛӘМ’А.
ИXЛАС ҺАГГЫНДА.
(Онјединҹи лә`манын Онјединҹи нөгтәсинин једди мә’сәләсиндән беш нөгтәдән ибарәт олан икинҹи мә’сәләсинин биринҹи нөгтәси икән, әһәијјәтинә бинаән Ијирминҹи лә’ма олду.)
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
اِنَّا اَنْزَلْنَا اِلْيْكَ الْكِتَابَ بِاْلحَقِّ فَاعْبُدِ اللّهَ
مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ اَلاَ لِلّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ
Ајәтијлә вә
هَلَكَ النَّاسُ اِلاَّ الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلاَّ الْعَامِلُون
وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلاَّ الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَرٍ عَظِيمٍ
ев кема кал.
[1] Һәдиси Шәрифи, икиси дә “Иxлас” нә гәдәр Исла-ијәтдә мүһим бир әсас олдуғуну көстәрирләр.
Бу иһлас мәсәләсинин һәдсиз нөктәләриндән тәк “Беш Нөктәји” мүхтәсәр шәкилдә бәһс едәҹәјик.
Биринҹи нөктә:
Мөһим вә Мүдһиш бир суал:
Нијә әһл-и дүнја, әһли гәфләт, һәтта әһл-и дәла-ләт вә әһл-и нифак рәгабәтсиз иттифаг етдикләри һалда, әһл-и һаг вә әһл-и вифаг олан әсһаб-ы дәјанәт вә әһл-и елм вә тәригәт нә үчүн рәгабәтли ихтилаф едирләр?
Иттифаг әһл-и вифагын һаггы икән вә зилаф, әһ-л-и нифагын лазымы икән нә үчүн бу һаг ораја ҝечди вә бу һагсызлыг бураја ҝелди?
Әлҹаваб: Бу елм вә феҹи вә әһл-и һамијети агла-даҹаг һадисә-и мүдһишәнин бир чох әсбабындан једди себебини бәјан едеҹејиз:
БИРИНҸИСИ: Әһл-и һаггын ихтилафы һагигәт-сизликдән ҝәлмәдији кими, әһл-и гәфләтин иттифагы да һәгигәтсизликдән деғилдир. Бәлкә бүтүн дүнјанын вә бүтүн сијасетин вә бүтүн мәктәб кими һәјат-ы иҹти-маијјәтинин тәбәгәсинә даир бир мүәјјән вәзифә илә вә хас бир хидмәт илә мәшғул тајфаларын, ҹамаатла-рын вә ҹәмијјәтләрин вәзифәләри тәәјјүн едиб ајрыл-мыш вә о вәзаиф мүгабилиндәки алаҹаглары мәишәт нөктәсиндәки мадди гијмәт вә һүббү ҹаһ вә шан-шә-рәф нөктәсиндә тәвәҹҹүһ-ү насдан алаҹаклары ([2] Һа-шијә) мә`нәви гијмәт тәәјјүн етмиш вә ајрылмыш. Мүзаһамә вә мунагишә вә рәгабәти интаҹ едәҹәк дә-рәҹәдә бир иштирак јохдур. Онун үчүн бунлар нә гә-дәр фәна бир мәсләкдә дә ҝетсәләр, бир-бири илә бирлик едәбилирләр.
Амма әһл-и дин вә әсһаб-и елм вә әрбаб-и тәри-гәт исә; бунларын һәр биринин вәзифәси үмуми олду-ғу кими, мүәҹҹәл гијмәтләри дә тәәјјүн вә тәһәссүс ет-мәдији вә һәрбиринин мәгамы иҹтимаидә вә тәүәҹ-ҹүһи насда вә һүснү габулдакы һиссәси тәһәссүс ет-мир. Бир мәгама чох намизәд олур. Мадди вә мә`нәви һәр бир гијмәтә чохлу әлләр узана биләр. О нөктәдән мүзаһамә вә рәгабәт тәвәллүд едиб, вифакы нифака, иттифагы ихтилафа тәбдил едәр.
Иштә бу дәһшәт
хәстәлиғин дәрманы Ихласдыр. Јә`ни: һагпәрәстлији нәфиспәрәстлијә тәрҹиһ етмәклә
һаггын хәтрини вә нәфсин вә әнанијәтин хатиринә га-ли ҝәлмәклә
اِنْ اَجْرِىَ اِلاَّ عَلَى اللّهِ
сирринә мәзһәр олуб... насдан ҝәлән мадди вә мә`нәви үҹрәтдән ис-тиғна етмәклә
([3]Һашијә) وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاَغُ сиррина мазһар олуб, һүснү гәбул вә һүснү тә`сир вә тәвәҹҹүһү казанмак нөктәләринин Ҹәнаб-ы Һаггын вә-зифәси вә иһсаны олдуғуну вә өз вәзифәси олан тәб-лиғ дә дахил вә лазым: онунла мүкәлләф олмадығыны билмәклә Ихласа мүвәффәг олур, јохса ихласы ити-рир.
ИКИНҸИ СӘБӘБ: Әһл-и дәлаләтин зилләтиндән-дир иттифаглары, әһл-и һидајәтин иззәтиндәндир их-тилафлары. Ја`ни, әһл-и гәфләт олан әһл-и дүнја вә әһл-и дәлаләт, һәг вә һәгигәтә истинад етмәдикләри үчүн зәиф вә зәлилдирләр. Тәзәллүл үчүн гүввәт ал-маја мөһтаҹдырлар. Бу еһтијаҹдан башкасынын муа-вәнәт вә иттифагына сәмими јанашарлар. Һәтта мәс-ләкләри дәлаләт исә дә, јенә иттифагы мүһафизә едәрләр. Адәтән о һагсызлыгда бир һагпәрәстлик, о дәлаләтдә бир Ихлас, о динсизликтә динсиздаранә бир тәәссүб вә о нифакда бир вифак едәрләр, мүвәф-фәг олурлар. Чүнки, сәмими бир Ихлас шәрдә дә олса нәтиҹәсиз галмаз. Бәлки, Ихлас илә ким нә истәрсә, Аллаһ верир ([4]Һашијә).
Амма әһл-и дајәт вә әһл-и дәјанәт вә әһл-и елм вә әһл-и тәригәт, һаг вә һәгигәтә истинад етдикләри ү-чүн вә һәрбири биззат тәрик-и һакда тәк Раббисини дүшүнүб тәвсигына е`тимад едәрәк ҝетдикләриндән, мә`нән о мәсләкдән ҝәлән иззәтләри вар. Зааф һисс-етдији вахт, инсанларын јеринә Рәббинә мүраҹиәт едәр көмәји ондан истәр. Мәшрәбләрин ихтилафы илә заһир мәшрәбинә мүхалиф олана гаршы мүавәнәт еһтијаҹыны там һиссетмир,иттифага еһтијаҹыны ҝөрә билмир. Бәлки һодгамлыг вә әнанијәт варса, өзүнү һаглы вә мүхалифини һагсыз һесаб едәрәк, иттифак вә мәһәббәт јерминә, ихтилаф вә рәгабәт ортаја ҝи-рәр, Ихласы итирәр, вәзифәси зырү зәбәр олур.
Бу дәһшәт сәбәбин вердиғи ваһим нәтиҹәләри ҝөрмәнин тәк чарәси “доккуз әмир”дир
1 - Мүсбәт һәрәкәт етмәкдир ки, јәне өз мәсләји-нин мәһәббәтијлә һәрәкәт етмәк. Башка мәсләкләрин әдавәти вә башкаларынын тәнкиси, онун фикринә вә елминә мүдахилә етмәсин, онларла мәшғул олмасын.
2 - Бәлкә Исламијјәт даирәминдә һансы мәшрәбдә олурса олсун, медари мәһәббәт вә уһуввәт вә иттифаг олаҹаг чох рабитәи вәһдәт булундуғуну дүшүнүб ит-тиффаг едәрәк...
3 - Вә һахлы һәр мәсләк саһибинин, башкасынын мәсләјинә илишмәмәк ҹәһәти илә һаггы исә: “Мәс-ләјин һаггдыр”, јахуд “Даһа ҝөзәлдир” дејәби-лир. Јохса башкасынын мәсләјинин һаксызлығыны чиркинлијини има едән “Һаг тәк мәним мәсләјим-дир” вәја “Ҝөзәл, мәним мәшрәбимдир” дијәмәз олан инсаф дүстуруну рәһбәр етмәк...
4 - Вә әһл-и һагла иттифак тевфик-и Илаһинин бир сәбәби вә дијанәтдәки иззәтин бир мәдары олду-ғуну дүшүнмәклә...
5 - Һәм әһл-и дәлаләт вә һахсызлык - тәсанүд сә-бәби илә - Ҹамаат сүрәтиндәки гүввәтли бир шәхс-и мә`нәвинин дәһасијлә һүҹуму заманында, о шәхс-и мә`нәвијә гаршы ән гүввәтли фәрди олан мүгавимә-тин мәғлуб олдуғуну билиб әһл-и һаг тәрәфиндәки ит-тифаг илә бир шәхс-и мә`нәвији чыхарыб о мүдһиш шәхсији мә`нәвији дәлаләтә гаршы һагганијәти мүһа-физә етдирмәк.
6 - Вә һаггы батылын савлетиндән гуртармаг үчүн:
7 - Нәфсини вә әнанијәтини,
8 - Вә сәһф дүшүндүғүн иззәтини,
9 - Вә әһәмијәтсиз рәгабәткаранә һиссијатыны тәргитмәклә ихласы газанар, вәзифәсини һаггыјла ифа едәр ([5]Һашијә).
ҮЧҮНҸҮ СӘБӘБ: Әһл-и һаггын ихтилафы, һим-мәтсизликтән вә ашағылыгдан вә әһл-и дәлаләтин ит-тифагы үлви һиммәтдән деғилдир. Бәлкә әһл-и һида-јәтин, ихтилафын, үлви һиммәтин су’-и истималындан вә әһл-и дәлаләтин иттифагы һиммәтсизликтән ҝәлән зааф вә аҹзындандыр.
Әһл-и һидајәтин үлви һиммәтдән су’-и истималә вә долајысыјла ихтилафа вә рәгабәтә сөвгедән, ахи-рәт нөгтеји нәзәриндә бир һасләти мемдуһа сајылан һырсы сәваб вә вәзифәји уһрәвијәдә канаатсызлык ҹәһәтиндән габаға ҝедир. Јә`ни бу сәвабы мән газа-наҹам, бу инсанлары мән иршад едәҹәм, мәним сөзү-мү динләсинләр дејә, гаршысындакы һаггы гардашы ҹидди мәһәббәт вә мүавәнәтиндәки вә уһуввәтинә вә көмәјинә мөһтај бир зата гаршы рәгабәткаранә вәзи-јәт алыр. “Шакирдләрим нә үчүн онун јанына ҝедир-ләр? Нә үчүн онун гәдәр шаҝирдләрим јохдур?” дејә әнанијәти орадан фирсәд едиб, мәзлум бир һаслет олан һуббу ҹаһа тәмајүл етдирир, Ихласы итириб, рија гапысыны ачар.
Бәли, бу хәтанын вә бу јаранын вә бу мүдһиш ма-рази руһанинин дәрманы одур ки:
“Ҹәнаб-ы Һаггын рызасы ихлас илә газа-нылыр, кәсрәти етба илә вә чохлу мүвәффә-гијјәт илә дејилдир”. Чүнки онлар вәзифәји ила-һијјәдә аид олдуғу үчүн истәнилмәз, бәлкә бә`зән ве-рилир.
Бәли, бә`зән тәк бир кәлимә сәбәб-и нәҹат вә мә-дар-и рыза олур. Кәмијјәтин әһәмијјәти о гәдәр мә-да-р-и нәзәр олмамалы. Чүнки бә`зән бир тәк адамын ир-шады, мин адамын иршады гәдәр рыза-и илаһијә ме-дар олур.
Һәм ихлас вә һагпәрәстлик исә, мүслүманла-рын һарадан вә кимдән олурса олсун истифадә-ләринә тәрәфдар олмагдыр. Јохса мәндән дәрс алыб саваб газандырсынлар дүшүнҹәси, нәф-син вә әнанијәтин бир һијләсидир.
Еј сәваба һырслы вә амали уһрәвијәјә гәнаәтсиз инсан! Бә`зи пәјғәмбәрләр ҝәлмишләр ки, мәһдүд бир нечә кишидән башга иттиба едәнләр олмадығы һалда, јенә о Пејғамбәрлик вәзифәји күдсијәсинин һәдсиз үҹ-рәтини алмышлар. Демәк, һүнәр кесрети етба илә де-јилдир. Белки һүнәр, рызаји илаһији казанмакладыр. Сән нәчи олурсан ки, белә һырс илә һәркәс бәни дин-ләсин дијә вәзифәни уаддан чыхарыб вазифәји ила-һијәјә илиширсән? Габул етдирмәк, сәнин әтрафына халгы топламаг, Ҹәнабы Һаггын вәзифәсидир. Вәзи-фәни елә. Аллаһын вәзифәсинә гарышма.
Һәм һаг вә һәгигәти динләјән вә сөјләдијинә сәваб газандыранлар, тәк инсанлар деғилдир. Ҹәнаб-ы Һаг-гын зишүур махлуглары вә руһаниләри вә мәлаикәлә-ри каинаты долдурмуш, һәр тәрәфи шәнләндирмиш-ләр. Мадәм чох сәваб истәрсин ихласы әсас тут вә тәк рызајы Илаһији дүшүн. Таки сәнин ағзындан сыхан мүбарәк кәлимәләрин һавадакы әфрадлары, ихлас илә вә нијәти садыка илә һајатлансын, ҹанлансын, һәдсиз зишүурун гулағларына ҝириб онлары нурландырсын, сәнә дә сәваб казандырсын. Чүнки, мәсәлә: Сән “Әлһамдүлиллаһ” дедин; бу келам милјонларла бөјүк-кичик “Әлһамдүлиллаһ” кәлимәләри һавада изн-и Илаһијлә јазылыр. Наккаш һаким абес вә исраф елә-мәдиғи ичин о кәсрәтли мүбарек кәлимәләри динлә-јәҹәк гәдәр һәдсиз гулағлары һәллетмиш. Әҝәр ихлас илә нијәти садыка илә о һавадакы кәлимәләр һајат-лансалар, ләззәтли бирәр мејвә кими руһаниләрин кулакларына ҝирәр. Әҝәр рызаји Илаһи вә ихлас о һа-вадаки кәлимәләрә һәјат вермәзсә, динләнилмәз, сә-ваб да тәк ағыздакы кәлимәјә мүнһасыр галыр. Сәслә-рин зијадә ҝөзәл олмадығындан, динләјәнләрин азлы-ғындан сыхылан һафызларын кулаклары чынласын.
ДӨРДҮНҸҮ СӘБӘБ: Әһл-и һидајәтин рәгабәтка-ранә ихтилафы, акибети дүшүнмәмәкдән вә касры нә-зәрдән олмағы кими, әһл-и дәлаләтин самиманә итти-факы акибәт - әндишәликтән вә бөјүк нәзәрдән де-ғилдир. Бәлкә әһл-и һидајәт һак вә һакикатын тә`си-ријлә, нәфсин кор һиссијатынын архасында ҝетмәмәк гәлбин вә ағлын дур - әндишанә тәмајүлатына таби олмакла берабәр истикамәти вә иxласы муһафаза едемәдикләриндән, о јүксәк макамы муһафаза едеме-јиб ихтилафа дүшүрүрләр.
Әһл-и дәлаләт исә, нәфсин вә һеванын тәсиријлә, кор вә акибәти ҝөрмәјән вә бир дирһәм һазыр ләззә-ти бир батман габағдакы ләззәтә тәрҹиһ едән һисси-јатын муктезијатыјла, бир - биринә сәмими олараг му-әҹҹәл бир мәнфәәт вә һазыр бир ләззәт үчүн шиддәт-ли иттифаг едәрләр.
Бәли, дүнјәви вә һазыр изәт вә мәнфәәт әтра-фында ашағы, гәлбсиз нәфиспәрәстләр сәмими итти-фаг вә иттиһад едирләр. Әһл-и һидајәт ахирәтә аид вә габаға мүтәаллик сәмәраты уһрәвијәјә вә кәмалата, үрәк вә ағлын јүксәк дүстурлары илә мүтәвәҹҹиһ ол-дуглары үчүн, әсаслы бир истигамәт вә там бир ихлас вә сон дәрәҹә фәдакаранә бир иттиһад вә иттифаг олабилиркән әнанијјәтдән тәҹәррүд етмәдикләри үчүн ифрат вә тәфрид үзүндән, үлви бир гүввә мәнбәји олан бирлији итирәр, ихлас да гырылар. Вә вәзифә-и уһрәвијјәдә зәдәләнәр. Аллаһын рызасы да асан jол-ла әлдә едилмәз. Бу мүһүм маразын мәлһәми сирри “Әлһуббу Филлаһ” тарык-ы Һагда ҝедәнләрә рәф-гәтлә ифтихар етмәк вә архалрындан ҝетмәк вә имамлыг шәрәфини онлара бурахмаг вә о Һаг јолунда ким олурса олсун, өзүндән даһа јахшы олдуғунун еһтималы илә әнанијәтдән ваз ҝечиб ихласы газанмаг вә ихлас илә бир дирһәм әмәл, ихлассыз батманлар илә әмәлләрә рәҹиһ ол-дуғуну билмәклә вә тәбиәти даһи сәбәби мәс`-улијјәт вә һатарлы олан мәтбуијјәтә вадар ет-мәклә о әгидәдән хилас олар вә ихласы газа-нар, вәзифәсини јеринә јетирәр.
БЕШИНҸИ СӘБӘБ: Әһл-и һидајәтин ихтилафы вә адәм-и иттифагы заафларындан олмадығы кими, әһл-и дәлаләтин гүввәтли иттифагы да гуввәтләрдән дејилдир. Бәлкә бүтүн һидајәтин дағыныглығы иманы камилдән ҝәлән нөктәи истинад вә нөктә-и истинад-дан нәшәт едән гүввәдән иләри ҝәлдији кими әһл-и гәфләт вә әһл-и дәлаләтин иттифаглары гәлбән нөк-тә-и истинад тапмадыглары е`тибары илә зааф вә аҹзларындан ирәли ҝәлмишдир. Чүнки зәифләрин ит-тифага еһтијаҹы олдуглары үчүн, бир-бири илә мөһ-кәм иттифаг гурарлар. Ҝүҹлүләр иттифага еһтијәҹы там һиссетмәдикләри үчүн иттифаглары зәифдир. Ас-ланлар түлкүләр кими иттифага еһтијаҹы олмадыгла-ры үчүн фәрди јашајырлар. Јабаны кечиләр ҹанавар-лардан мүһафизә олунмаг үчүн бир сүрү тәшкил едәр-ләр. Демәли зәифләрин ҹәмијјәти вә шәхси мә`нәвиси бәрк олдуғу кими, ([6]Һашијә) бәркләрин ҹәмијјәти вә шәхси мә`нәвиси исә зәифдир. Бу сиррә бир иша-рәт ләтифә вә зәриф бир нөктәји Гуранијәдир ки фәрман етмиш:
وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَدِينَةِ Мүәннәсләрин ҹама-атыны, ики гат мүәннәс олдуғу һалда мүзәккәр фе`ли олан قَالَ (Галә) бујурмасы, һәм
قَالَتِ اْلاَعْرَابُ бујурмагла мүзәккәрләрин ҹамаатына, мүәннәс фе`ли олан قَالَتِ тә`биријлә ләтифанә ишарәт едир ки, зәиф вә һалим вә јумушак кадынларын ҹәмијјәти гүввәтлә-нир, сәртлик вә шиддәт кәсбедир, бир нөв рәҹүлијјәт казаныр. Мүзәккәр фе`лини иктиза етдијиндән
وَ قَالَ نِسْوَةٌ тә`биријлә чох ҝөзәл дүшмүш.
Ҝүҹлү кишиләр исә, хүсусән бәдәви әрәб олса, ҝүҹләринә ҝүвәндикләри үчүн ҹәмијјәтләри зәиф олуб, һәм ихтијаткарлыг, һәм јумушаглыг вәзијјәтини алдығындан, бир нөв гадынлыг хасијјәти дашыдыг-лары ичин мүәннәс фе`лини иктиза етдиғиндән
قَالَتِ اْلاَعْرَابُ мүәннәс фе`ли илә тә`бири там јерин-дәдир.
Бәли, әһл-и һаг гүввәтли бир нөктәји истинад олан имани Биллаһдан ҝәлән тәвәккүл вә тәслим илә баш-галара әрзи еһтијаҹ едиб, мүавенет вә көмәкләрини истәмәз. Истәсә дә фәдакаранә бағланмаз. Әһл-и дүн-ја : дүнја ишләриндә һәгиги нөктәји истинадларын-дан гәфләт етдикләриндән зааф вә аҹза дүшүб шид-дәтли бир сурәтдә көмәкчиләри еһтијаҹыны һисс-едәр, сәмиманә, бәлкә фәдакаранә бирлик гурарлар.
Иштә, әһл-и һаг дүнјасы һаг гүввәтини дүшүнмә-дикләриндән, ахтармадыкларындан һагсыз вә мүзир бир нәтиҹә олан ихтилафа дүшәрләр. Һагсыз әһл-и дәлаләт исә, иттифагдакы гүввәни аҹзлары васитәси илә һиссетдикләриндән, чох мүһүм бир вәсиләји мәг-сәд олан бирлији әлдә етмишләр.
Иштә, һаг әһлинин бу һагсыз ихтилаф маразынын мәлһәми вә дәрманы
وَلاَ تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ ајәтиндә шиддәтли нәһј-и илаһи ,
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى ајәтиндә, һәјат-и иҹтимаиј-јәҹә чох һикмәтли әмри илаһији дүстүрү һәрәкәт етмәк вә ихтилафын исламијјәтә нә дәрәҹә зәрәрли олдуғуну вә әһл-и дәлаләтин әһл-и һагга гәләбәсини нә дәрәҹә тәсһил етдијини дүшүнүб, камали зааф вә аҹз илә о һагг әһлинин гафиләсинә фәдакаранә сәми-манә илтиһаг етмәкдир. Шәхсијјәтини унудуб икиүзлү-лүк вә тәсәллидән гуртулуб ихласы әлдә етмәкдир.
АЛТЫНҸЫ СӘБӘБ: Һаг әһлинин ихтилафы, на-мәрдликләриндән һиммәтсизликләриндән, һамијәт-сизликләриндән олмадығы кими, гәфләтли дүнја әһ-линин вә әһл-и дәлаләтин дүнја һәјатына аид ишләр-дә сәмиманә ишләрдә дә, мәрдликдән, һамијјәтдән, һиммәтдән дејиғдир. Бәлкә һаг әһлинин ахирәтә аид олан фајдалары дүшүнмәклә, о әһәмијјәтли мәсәләлә-рә һамијјәти, һиммәти, мәрдлији ашылар. Һәгиги сәр-мајә олан вахтыны бир мәсәләјә сәрфәтмәдији үчүн сојдашлары илә бирлији мөһкәмләнмир. Чүнки мәсә-ләләр чох ҝенишдир.
Гәфләтдә олан дүнја ҹамааты исә јалныз бу дүн-јаларыны дүшүндүкләри үчүн, бүтүн һиссијаты, руһ вә гәлбијлә шиддәтли бир сурәтдә бу дүнјанын мәсә-ләләринә сарылыр. Бу мәсәләләрдә она көмәк едәнә гүввәтли бағланыр. Һәгигәт бахымындан беш гәпијә дәјмәјән вә ҹамаатын она он гәпик гијмәт вермәдији мәсәләләрә диванә олмуш бир алмазҹы јәһудинин беш манатлыг шүшә парчасына беш гәһик гијмәт вер-дији кими бешјүз манатлыг вахтыны о мәсәләјә һәср едәр. Әлбәтдә бу гәдәр гијмәт вериб вә шиддәтли һис-сијат илә сарылмаг - батыл јолунда да олса - самими бир ихлас олдуғундан о мәсәләдә мүвәффәг олур. Вә һаг әһлинә гәләбә чалар. Бу гәләбә нәтиҹәсиндә бү-түн һаг ҹамааты зилләтә вә мәһкумијјәтә вә тәсәннуа вә ријаја дүшүб ихласы итирәр. О намәрд, һиммәтсиз, һамијәтсиз бир чисм дүнја әһли далгавуклук етмәјә мәҹбур олур.
Еј әһл-и һак! Еј һагпәрәст әһл-и шәриәт, әһл-и һәгигәт, вә әһл-и тәригәт! Бу мүдһиш маразы ихтила-фа гаршы бир-биринизин ҝүнаһыны ҝирмәјәрәк, јекди-јәринизин ајыбына гаршы ҝөзүнүзү јумунуз!
وَاِذَا مَرّوُا بِاللَّغْوِ مَرّوُا كِرَامًا әдәб-и фурканы илә әдәбиниз! Вә хариҹи дүшәнин һүҹумунда, дахили мү-нагишәни тәрк етмәк вә һаг әһлини сүкутдан, зилләт-дән гуртармағы ән биринҹи вә ән мүһүм бир вәзифәни ухрәвијјә тәләкки едиб, јүзәр ајәт вә әһадиси небе-вијјәнин шиддәтлә әмрәтдикләри уһуввәт, мәһәббәт вә теавүнү еләјиб бүтүн һиссијатынызла дүнја әһлин-дән даһа шиддәтли бир сурәтдә сојдашларынызла вә диндашларынызла иттифаг един... јә`ни ихтилафа дүшмәјин. “Бу балаға мәсәләләрә гијмәтли вахтымы сәрфетмәкдәнсә, о чох гијмәтли вахтымы зикир вә фи-кир кими гијмәтли шејләрә сәрфедәрәм” дејиб чәки-ләрәк иттифаг зәифләштирмәјиниз. Чүнки бу мә`нәви ҹиһадда күчүк мәсәлә зәннеттијимиз чох бөјүк ола-биләр. Бир нәфәрин бир саатда мүһүм вә хүсуси шә-раит дахилиндәки нөвбәти бир сәнә ибадәт һөкмүнә бә`зән кечмәси кими, бу әһл-и һаггын мәғлубијјә-ти заманында, мә`нәви мүҹадилә мәсаилиндә, күчүк бир мәсәләјә сәрф олунан сәнин гијмәтли бир ҝүнүн, о нәфәрин о сааты кими бин дәрәҹә гијмәт ола биләр. Бир ҝүнүн бин ҝүн ола биләр. Мадам Ливәҹһиилаһдыр, о ишин бөјүк кичији-нә, гијмәтли вә гијмәтсизлијинә бахылмаз. Их-лас вә Рызаји илаһи јолунда зәррә, улдуз кими олур. Вәсиләнин маһијјәтинә бахылмаз, нәтиҹәсинә бахылыр. Мадәм нәтиҹәси Рызаји Илаһидир вә мајасы ихласдыр, о кичик дејилдир, бөјүкдүр.
ЈЕДДИНҸИ СӘБӘБ: Әһл-и һаг вә һәгигәтин их-тилаф вә рәгабәтләри, гысганҹлыгдан вә һырс-ы дүн-јадан ҝәлмәдији кими, әһл-и дүнјанын вә әһл-и гәфлә-тин иттифаглары да ҹаванмәрдликдән вә үлви ҹәнаб-дан дејилдир. Бәлкә әһл-и һәгигәт, һәгигәтдән ҝәлән үлви ҹәнаб вә үлви һиммәт вә тарики һагда мемдуһ олан мүсабигәни там мүһафизә едәмәдикләриндән вә наәһилләриҝирмәси үзүндән бир дәрәҹә суи истимал етдикләриндән рәгабәткаранә ихтилафа дүшүб һәм өзүнә, һәм исламчылара әһәмијјәтли зәрәр олмуш.
Әһл-и гәфләт вә әһл-и дәлаләт исә мәфтун ол-дуглары һалда мәнфәәтләрини гачырмамаг вә мәнфәт үчүн пәрәстиш етдикләри рәисләрини вә аркадашла-рыны күсдүрмәмәк үчүн зилләтзәриндән вә намәрд-ликләриндән, һамијәтсизликләриндән, мутлак јолдаш-лары илә - һәтта хаин вә музир олсалар да - һалисанә иттиһад, зәм мәнфәәт әтрафында топланан нә шәкил-дә олурса олсун шәрикләри илә сәмиманә иттифаг едәрләр, самимиәт нәтиҹәси оларак истифадә едәр-ләр.
Иштә еј мүсибәтзадә вә ихтилафа дүшмүш әһл-и һаг вә әсһаби һәгигәт! Бу мүсибәт заманында ихласы гачырдығыныздан вә рызаји илаһији мүнһасиран гаје-и мәгсәд еләмәдиғимиздән, әһл-и һаггын бу зилләт вә мәғлубијәтинә сәбәбијәт вердиниз.
Умур-у динијә вә уһрәвијәдә рәгабәт, гибтә, һәсәд вә гысганҹлык олмамалы... вә һәгигәт бахымындан оламаз. Чүнки гысганҹлыг вә һәсәдин сәбәби: Биртәк шејә чох әлләр узанмасындан вә бир тәк мәгама чох ҝөзләр дикилмәсиндән вә бир тәк чa-рәји чох мә`дәләр истәмәсиндән мүзаһамә мүнагишә, мүсабигә сәбәби илә гибтәјә вә гысганҹлыға дүшәр-ләр. Дүнјада бир шеји ваһидә чохлар талыб олдуғун-дан, дүнја дар вә муваккат олмасы сәбәбијлә инсанын һәдсиз арзуларыны тәхмин едәмәдији үчүн рәгабәтә дүшүрләр. Фәгәт, ахирәтдә тәк бир адама бешјүз сәнә ([7]Һашијә) мәсафәлик бир Ҹәннәт иһсан едилмәси вә јетмиш бин касыр вә һүриләр верилмәси вә әһл-и Ҹән-нәтдән һәркәс өз һиссәсиндән кемали рыза илә мәм-нун олмасы ишарәти илә ҝөстәрилир ки, ахирәтдә мә-дар-и рәгабәт бир шеј јохдур вә рәгабәт олмаз. Ела исә Ахирәтә аид олан а’мал-и салиһада даһи рә-габәт олмаз, гысганҹлыг јери дејилдир. Гыс-ганҹлыг едән ја ријакардыр, а`мал-и салиһа су-рәтијлә дүнјәви нәтиҹәләри арыјыр, вәјахуд са-диг саһилдир ки, a’мaл-и салиһә һара бахтығы-ны билмир вә әмәли салиһанын руһу әсасы их-лас олдуғуну тәрк етмир. Рәгабәт сурәтијлә әвлија-уллаһа гарһы бир нөв әдавәт дашымагла вүсат-и рәһ-мәти илаһијәји иттиһам едир. Бу һәгигәти тә`јид едән бир һадисә:
Көһнә танышларымыздан бир адамын бир адама гаршы әдавәти варды. О адамын јанында сәнакаранә онун дүшманы, әмәли салиһлә, һәтта вәлајәтлә тав-сиф едилди. О адам гысканмады, сыхылмады. Сонра бириси деди:
- Сәнин о дүшманын ҹәсурдур, гүввәтлидир.
Ҝөрдүк ки, о адамда шиддәтли бир гысганҹлыг вә бир рәгабәт дамары ојанды. Она дедик:
- Вәлајәт вә салаһат һәдсиз бир һәјаты әбәдијјә-нин пырлантасы кими бир гүввәт вә бир јүксәкликдир. Сән буна бу ҹәһәтдә гысганмадын. Дүнјәви гүввәт өкүздә вә ҹәсарәт ҹанаварда даһи булунмагла бәра-бәр вәлајат вә салаһата нисбәтән бир ади шүшә пар-часынын алмаза нисбәти кимидир.
О адам деди ки:
- Бир нөктәјә, бир мәгама икиниз бу дүнјада ҝөзү-мүзү дикмишик. Ораја чыхмаг үчүн, басамакларымыз да, гүввәт вә ҹәсарәт кими шејләрдир. Онун үчүн гыс-гандым. Ахирәт мәгамы һәдсиздир. О бурада бәним дүшмәним икән, орада бәним сәмими вә севҝили гар-дашым олабиләр.
Еј әһл-и һәгигәт вә тәригәт! Һагга һизмәт, бөјүк вә ағыр бир дәфинәји дашымаг вә мүһафизә етмәк ки-мидир. О дәфинәји чијинләриндә дашыјанлара н Гыс-ганмаг дурсун бир јанда, чох сәмими мәһәббәтлә о ҝәләнләрин өзләриндән даһа чох тә`сирләрини вә кө-мәјәни мүфтәһиранә алгышлама лазым икән, нәдәнсә рәгабәткаранә о һәгиги гардашлара вә фәдакар кө-мәкчиләрә бахылыр вә о һал илә ихлас гачыр. Вәзи-фәниздә мүттәһим олуб, әһли дәлаләтин нәзәриндә сиздән вә сизин сојунуздан јүз дәрәҹә ашағы олан дин илә дүнјаны газанмаг вә елми һәгигәтлә, мәишәти тә`мин етмәк тама` вә һырс јолунда рәгабәтетмәк ки-ми мүдһиш иттиһамлара мә`руз галырсыныз.
Бу маразын чарәји јеҝанәси: нәфсини иттиһам ет-мәк вә нәфсинә деғил, даима гаршысындакы мәсләк-дашына тәрәфдар олмаг. Фәнни әдәб вә елми муна-заранын уләмасы мабејиндәки һагпәрәстлик вә инсаф дүстуру олан бу: “Әҝәр бир мәсәләнин мүназара-сында өзү сөзүнүн һахлы чыхдығына севинсә вә һасминин һагсыз вә сәһф олдуғуна мәмнун олса, инсафсыздыр” һәм зәрәр едәр. Чүнки һахлы чыхдығы вахт, о мүназарада билмәдији бир шеји өјрәнмир, бәлкә гүрур еһтималы илә зәрәр едә биләр. Әҝәр һаг вә һасмынын әлиндә чыхса, зарарсыз, билмәдиғи бир мәсәләји өјрәниб мәнфәәтдар олур, нәфсин гүрурундан ҹан гуртарар. Демәли инсафлы һагпәрәст, һаггын хатири үчүн нәфсин хатирини сындырыр. Һасмынын әлиндә һаггы ҝөрсә, јенә рыза илә гәбул едиб тәрәфдар чыхар, мәмнун олур.
Иштә бу дустуру әһл-и дин, әһл-и һәгигәт, әһл-и тәригәт, әһл-и елм өзләринә рәһбәр иттиһаз етсәләр, ихласы газана биләрләр. Вә вәзифәји уһрәвијәләрин-дә мувәффәг олурлар. Вә бу фәҹи сүкут вә мүсибәти һазырадан рәһмәти илаһијә илә хилас олурлар.
سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
________________________________
1) ТЕНБИҺ. Бу мүбарәк Ыспарта `нын медар-ы шүкран бир һүснү талиидир ки ондаки әһл-и тәква вә әһл-и тәригәт вә әһл-и елмин саир јерлрә нисбәтән рәгабәтли ихтилафлары гөрүнмүр. Доғрусу лазым олан һәгиги мәһәббәт вә бирлик јохса да зәрәрли мүхалифәт вә рәгавәт дә башга јерләрә нисбәтән јохдур.
2) (Һашијә): Инсанлардан севги истәнилмәз бәлкә верилир. Верилсә дә ондан хошланылмаз. Хошланса да ихласы ити-рәр фаизә ҝирәр. Инсанлардан севги шан вә шәрәф арзусу исә гијмәт вә мүкафат дејил бәлкә ихлассызлыг өзүндән гә-лән азарламаг вә ја бир сәзадыр. Бәле әмәл-и салиһин һәја-ты олан ихласын зәрәринә инсанлардан севҝи вә шаны шә-рәф гәбир гапысына гәдәр мүкафат олан ләззәти аз олана гаршылығ гәбрин о бири тәрәфиндә әзабы гәбир кими хош олмајан бир һал алдығындан: инсанлардан севҝи истәмәк деғил бәлкә ондан үркмәк вә гачмаг лазым. Шөһрәтпә-рәстләрин вә шаны шәрәф далында гачанларын гулағла-ры чынласын.
3) (Һашијә): Саһабләрин сена-и Гуранијәјә наил олан ` исар хасиәјәтини өзүнә рәһбәр етмәк. Јәне: һәдијә вә сәдә-гәнин гәбулундә башгасыны өзүнә тәрҹиһ етмәк вә динин гаршылығында ҝәлән мәнфәәти маддији истәмәктән вә гәлбән тәләб етмәктән сырф бир иһсан-и Илаһи биләрәк инсанлардан миннәт алмајараг вә һизмәти динијәнин гар-шылығыны дә алмамактадыр. Чүнки: Һизмәт-и динијәнин гаршылығында дүнјада һәр шеј истәнмәмәли ки ихлас јох олмасын. Фәгәт : Һаклар вар ки үммәт онларын мәишәтлә-рини тәмин етсин.Һәм зәката да мүстәһакдырлар. Фәгәт бу истәнилмәз, бәлкә верилир. Верилдији вахт да , һизмәтин гијмәтидир демәк олмаз. Мүмкүн олдуғу гәдәр гәнааткаранә башга баҹарыглы олан вә даһа һаг газанмыш оланларын нәфсини, өз нәфсинә тәрҹиһ етмәк,
وَيُؤْثِرُوُنَ عَلى آنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهْمِ خَصَاصَةٌ сирринә наил олмаг, бу мүтһиш тәһликәдән хилас олиб их-ласы газанабилир.)
4) ( һашијә): Бәле: مَنْ طَلَبَ وَجَدَّ وَجَدَ бир дүстур-у һәгигәт-тир. Күллијәти ҝениш вә ҝенишлиғи ишимизә дә шамил ола билир.
5) (һашијә): һәтта һәдис-и Саһиһлә, ахир заманда Исәвилә-рин һәгиги диндарлары әһл-и Гуран илә иттифаг едиб, мүшдәрәк дүшманлары олан динсизләрә гаршы дајанаҹағ-лары кими ; бу заманда даһи әһл-и дијанәт вә әһл-и һәги-гәт, дејил тек диндашы, мәсләкдашы, гардашы оланларла сәмими иттифаг етмәк, бәлкә Христијанларын һәгиги дин-дар руһаниләри илә даһи вәсиләји иттифаг нөктәләри да-вамы олмајан вәсиләји мүнагәшә вә дәјишмәјәрәк мүштә-рәк дүшманлары олан һүҹум еден динсизләрә гаршы итти-фага мөһтаҹдырлар.
6) (һашијә):
Аврупа комитәләри ичиндә ән шиддәтлиси вә ән тәһсирлиси вә бир ҹәһәтдә вә ән гүввәтлиси ҹинси лә-тиф вә зәриф вә назик олан гадынларын Америкадаки һүгүг вә һүрријәт-и Нисван комитәси олдуғу; һәм милләтләр ичиндә аз вә зәиф олан Ермәниләрин комитәси ҝөстәрдик-ләри гүввәтли фәдакаранә вәзијәтлә иддиа етдијимиз да-вајы ҝөстәрмәктәдир.
7) (һашијә): Мүһим бир тәрәфәдән әһәммијәтли бир суал: Ефсанеје ҝөрә, ҹәннәтдә бир адама, бешјүзлүк бир ҹәннәт верилир. Бу һәгигәт ағлы дүнјада оланын бејниндә неҹә јерләшир?
Ҹаваб: Неҹә ки бу дүнјада һәркәсин дүнја гәдәр хусуси вә әбәди олмајан бир дүнјасы вар. Вә дүнуанын линҝи онун һәјатыдыр. Вә ҝөрүнән вә ҝөрүнмәјән Дујгулары илә о дүн-јасындан истифаде едер.Ҝүнәш бир ламбам, улдузлар шам-ларымдыр дејир. Башга мәхлугат вә санлы нәјатда орлма-лары, о адамын маликијәтинә мане олмадыглары кими, бил-акис онун хусуси дүнјасыны шәнләндирир, зиннәтләнди-рир.
Ејнән елә дә: Фәгәт минләр дәрәсә һүндүр, һәр бир мө-мин ичин минләрҹә гысә вә хурриләр ичинә алмаг торпағ бахчасындан башга,үмүми ҹәннәтдән бешјүз ил ҝениш-лиғиндә бирәр хусуси ҹәннәтти вардыр. Дәрәҹәси нисбә-тиндә инкишаф еден һиссијәтијлә, дујгулары илә ҹәннәтдә вә әбәдәијәтә лајиг бир сүрәтдә истифадә едер. Башгала-рынын иштиракы онун маликијәтинә вә истифадәсинә нөгсан вермәдикләри кими , гүввәт верирләр. Вә хусуси ҝе-ниш ҹәннәтини зиннәтләндирир. Бәле, бу днјада бир адам, бир саатлығ бир бағчәдән вә бир ҝүнлүк бир ҝәзмәкдән вә бир ајлыг бир вәтәнимдән вә бир иллик ҝәзи сәјаһатимдән, ағзы илә, гулағы илә, ҝөзү илә, зевки илә вә саир дујгулары илә истифадә етдији кими...ејнән елә дә; фәгәт бир саатлығ бир бағчәдән анҹаг истифадә едән бу фани вәтәндәки иј ал-ма дујгусу илә зевк алма дујгусу, о әбәди вәтәндә бир ил-лик бағчәдән ејни истифадә едәр. Вә бурада бир иллик ҝезилән јер анҹаг истифадә едевилән бир ҝөрмә вә ешит-мә дујгусу, орада бешјүз иллик ҝезме јериндәки сәјаһатдан; о һашмәтли башданбаша зинәтли вәтәндә лаиг бир тәрздә истифадә едәр.Һәр мөмин дәрәҹәси вә дүнјада газандығы сәваблар, јахшылыглар, нисбәтиндә ҝенишләмә вә инкишаф едән дујгулары илә зевк алыр, дад алыр вә фајдаланыр.